Autoimmunitet nima

Autoimmunlik
Mutaxassislik Immunologiya

Autoimmunitet — organizm immun tizimining o‘z sog‘lom hujayralari va to‘qimalariga qarshi reaksiyalari majmui. Bunday me’yordan chetga chiqqan immun javob natijasida yuzaga keladigan har qanday kasallik «autoimmun kasallik» deb ataladi. Bunga yorqin misollar: seliakiya, infeksiyadan keyingi ta’sirlangan ichak sindromi, 1-tip qandli diabet, gemorragik vaskulit, sarkoidoz, tizimli qizil yuguruk (TQY), Shegren sindromi, CHARGE sindromi, autoimmun tireoidit, diffuz toksik buqoq, idiopatik trombotsitopenik purpura, Addison kasalligi, revmatoid artrit (RA), Bexterev kasalligi, polimiozit (PM), dermatomiozit (DM) va tarqoq skleroz (TS). Autoimmun kasalliklar ko‘pincha steroidlar bilan davolanadi.

Autoimmun kasalliklarning belgilari, eng avvalo, kasallikning aniq turi va tananing qaysi qismi zararlanganiga qarab sezilarli darajada farqlanadi. Belgilar ko‘pincha turlicha bo‘lib, vaqtincha paydo bo‘lishi, yengildan og‘irgacha o‘zgarishi mumkin. Odatda ular tana haroratining biroz ko‘tarilishi, charchoq va umumiy holsizlikni o‘z ichiga oladi. Biroq ayrim autoimmun kasalliklarda bo‘g‘im og‘rig‘i, teri toshmalari (masalan, eshakemi) yoki nevrologik belgilar kabi o‘ziga xos alomatlar ham kuzatiladi.

Autoimmun kasalliklarning aniq sabablari hanuz noma’lum. Ehtimol, ular irsiy va atrof-muhit omillarining birgalikdagi ta’siri bilan bog‘liq. Masalan, yuguruk kabi ayrim kasalliklarning bir oilada ko‘proq uchrashi irsiy moyillikni ko‘rsatadi. Boshqa holatlar esa yuqumli qo‘zg‘atuvchilar yoki atrof-muhit ta’sirlari bilan bog‘langan. Bu kasalliklar kelib chiqishida genlar va muhit o‘rtasida murakkab o‘zaro ta’sir mavjudligini anglatadi.

Tarix

XIX asr oxirida immun tizimi organizmning o‘z to‘qimalariga qarshi javob bera olmaydi, deb hisoblangan. Paul Erlix XX asr boshlarida o‘z-o‘zini zaharlash dahshati tushunchasini taklif qilgan. Keyinchalik Erlix nazariyasini qayta ko‘rib, immun tizimi o‘z to‘qimalariga hujum qilishi mumkinligini tan olgan, biroq ayrim tug‘ma himoya mexanizmlari bunday autoimmun javobning kasallikka aylanishiga yo‘l qo‘ymaydi, deb hisoblagan.

1904-yilda paroksizmal sovuq gemoglobinuriyasi bo‘lgan bemorlar qon zardobida eritrotsitlar bilan reaksiyaga kirishadigan modda aniqlangach, bu nazariya shubha ostiga olingan. Keyingi o‘n yilliklarda bir qator holatlarni autoimmun javob bilan izohlash mumkin bo‘lgan. Biroq Erlix qoidasining ilmiy nufuzi bu kashfiyotlarni tushunishga to‘sqinlik qilgan. Immunologiya klinik fandan ko‘ra biokimyoviy yo‘nalishga aylangan. 1950-yillarga kelib autoantitanalar va autoimmun kasalliklar haqidagi zamonaviy qarashlar yoyila boshlagan.

Keyingi davrlarda autoimmun reaksiyalar umurtqalilarda immun tizimining ajralmas qismi ekani (ba’zan «tabiiy autoimmunitet» deb atalishi) tan olingan. Autoimmunitetni alloimmunitet bilan adashtirmaslik kerak.

Mo‘tadil autoimmunitet

Autoimmunitetning yuqori darajasi sog‘liq uchun zararli bo‘lsa, past darajasi, aksincha, foydali bo‘lishi mumkin. Autoimmunitet foydali vazifani bajarishi mumkin, chunki u sutemizuvchilarda yashab qolish uchun xizmat qiladigan o‘zini himoya qilish mexanizmlaridan biridir. Tizim «o‘ziniki» va «begona»ni farqlash qobiliyatini tasodifan yo‘qotmaydi; hujayralarga hujum qonning kimyoviy tarkibini gomeostaz holatida saqlash uchun zarur bo‘lgan davriy metabolik jarayonlar natijasi bo‘lishi mumkin.

Autoimmunitet infeksiyaning dastlabki bosqichlarida, begona antigenlar soni immun javobni cheklab turganida (ya’ni patogen mikroorganizmlar kam bo‘lganda) tezkor immun javobni ta’minlashda ham muayyan rol o‘ynashi mumkin. Stefanova va hamkasblari (2002) tadqiqotida antitananing II sinf MHCga qarshi turi bir xil MHC II sinf molekulasini (H-2b) ifodalovchi sichqonlarga yuborilib, CD4+ T-hujayralarning MHC bilan o‘zaro ta’siri vaqtincha to‘xtatilgan. Sodda CD4+ T-hujayralar (ilgari hech qanday antigen bilan uchrashmagan hujayralar) anti-MHC yuborilganidan 36 soat o‘tgach sichqonlardan ajratib olinganda, kaptar peptidining antigeni — sitoxrom cga nisbatan sezgirligi pasayganini ko‘rsatgan; bu holat fosforillanish (ZAP70), ko‘payish va interleykin-2 ishlab chiqarish orqali baholangan. Shunday qilib, Stefanova va hammualliflar (2002) MHC orqali o‘zini tanib olish (haddan tashqari kuchli bo‘lsa, autoimmun kasallikka hissa qo‘shishi mumkin) begona antigenlar yo‘qligida ham CD4+ T-hujayralarning javob berish qobiliyatini saqlashini ko‘rsatgan.

Immunologik tolerantlik

Nyu-Yorkdagi Noel Rouz va Ernst Vitebskiy, shuningdek, London universitet kollejidagi Royt va Doniaxning ilg‘or ishlari antitana ishlab chiqaruvchi B-hujayralar (B-limfotsitlar) nuqtayi nazaridan kamida revmatoid artrit va tireotoksikoz kabi kasalliklar immunologik tolerantlikning yo‘qolishi bilan bog‘liqligini aniq ko‘rsatdi. Tolerantlik — individning «begona»ga javob bergan holda «o‘ziniki»ni e’tiborsiz qoldira olish qobiliyatidir. Bu mexanizm buzilganda immun tizimi o‘z determinantlariga qarshi faol va o‘ziga xos immun javob hosil qiladi. Immunologik tolerantlikning aniq kelib chiqishi hanuz noma’lum, ammo XX asr o‘rtalaridan buyon uni tushuntiruvchi bir nechta nazariya ilgari surilgan.

Immunologlar orasida uchta gipoteza keng tarqalgan:

  • Nazariya: klonal deletsiya, uni Bernet taklif qilgan. Unga ko‘ra, organizm immun tizimi rivojlanayotganida o‘ziga qarshi reaksiya beruvchi limfoid hujayralar yo‘q qilinadi. Frenk M. Bernet va Piter B. Medavar ushbu ish uchun 1960-yilda «orttirilgan immunologik tolerantlikni kashf etgani uchun» fiziologiya yoki tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofotini olgan.
  • Klonal anergiya nazariyasi, uni Nossal taklif qilgan. Bu nazariyada normal organizmdagi o‘ziga qarshi reaksiya beruvchi T- yoki B-hujayralar faolsizlanadi va immun javobni kuchaytira olmaydi.
  • Idiotipik tarmoq nazariyasi, uni Yerne taklif qilgan. Unga ko‘ra, organizmda o‘ziga qarshi reaksiya beruvchi antitanalarni neytrallovchi antitanalar tarmog‘i tabiiy ravishda mavjud.

Bundan tashqari, yana ikkita nazariya jadal o‘rganilmoqda:

  • Klonal e’tiborsizlik nazariyasiga ko‘ra, timusda uchramagan autoreaktiv T-hujayralar yetilib, periferiyaga ko‘chadi va u yerda tegishli antigenga duch kelmaydi, chunki antigen ularga yetib borolmaydi. Natijada deletsiya jarayonidan qochib qolgan autoreaktiv B-hujayralar antigenni yoki o‘ziga xos yordamchi T-hujayrani topa olmaydi.
  • Supressor hujayralar populyatsiyasi yoki regulyator T-hujayralar nazariyasi. Bunga ko‘ra, regulyator T-limfotsitlar (odatda CD4+FoxP3+ hujayralari va boshqalar) immun tizimidagi o‘ziga qarshi tajovuzkor immun reaksiyalarni oldini oladi, bostiradi yoki cheklaydi.

Yuqoridagi nazorat mexanizmlari markaziy limfoid a’zolarda (timus va suyak ko‘migida) yoki periferik limfoid a’zolarda (limfa tugunlari, taloq va boshqalarda, bu yerda autoreaktiv B-hujayralar yo‘q qilinishi mumkin) ishlashiga qarab tolerantlik «markaziy» va «periferik» turlarga ajratiladi. Ta’kidlash kerakki, bu nazariyalar bir-birini inkor etmaydi. Barcha ushbu mexanizmlar umurtqalilarda immunologik tolerantlikni saqlashga faol hissa qo‘shishi mumkinligi haqidagi dalillar tobora ko‘paymoqda.

Insonda o‘z-o‘zidan yuzaga keladigan autoimmunitetda kuzatiladigan tolerantlik yo‘qolishining e’tiborga molik xususiyati shundaki, u deyarli butunlay B-limfotsitlar ishlab chiqaradigan autoantitanalar javobi bilan cheklanadi. T-hujayralarda tolerantlik yo‘qolganini ko‘rsatish juda qiyin. G‘ayrioddiy T-hujayra javobi haqida dalillar mavjud bo‘lganda ham, u odatda autoantitanalar tanigan antigen bilan bog‘liq bo‘lmaydi. Masalan, revmatoid artritda IgG ning Fc qismiga qarshi autoantitanalar uchraydi, ammo ularga mos T-hujayra javobi, aftidan, mavjud emas. Tizimli yugurukda DNKga qarshi autoantitanalar bor, lekin ular T-hujayra javobini keltirib chiqara olmaydi; T-hujayra javobiga oid cheklangan dalillar esa nukleoprotein antigenlarga taalluqli. Seliakiyada to‘qima transglutaminazasiga qarshi autoantitanalar mavjud, T-hujayra javobi esa begona oqsil — gliadinga qarshi yo‘nalgandir. Bu nomuvofiqlik inson autoimmun kasalliklarining aksariyati (ehtimol, I tip diabet kabi istisnolardan tashqari) B-hujayralar tolerantligining yo‘qolishiga asoslanishini ko‘rsatadi: bunda begona antigenlarga qarshi odatiy T-hujayra javoblari turli g‘ayrioddiy yo‘llar bilan ishlatiladi.

Immun tanqisligi va autoimmunitet

Autoimmunitetga xos klinik va laboratoriya belgilariga ega ko‘plab immun tanqisligi sindromlari mavjud. Bunday bemorlarda immun tizimining infeksiyani bartaraf etish qobiliyati pasayishi immun tizimining doimiy faollashuvi orqali autoimmunitetga sabab bo‘lishi mumkin.

Bunga misollardan biri umumiy o‘zgaruvchan immun tanqisligi (CVID) bo‘lib, unda ichakning yallig‘lanish kasalligi, autoimmun trombotsitopeniya va qalqonsimon bezning autoimmun kasalligi kabi bir qancha autoimmun xastaliklar kuzatiladi.

Oilaviy gemofagotsitar limfogistiotsitoz — autosom-retsessiv tarzda irsiylanadigan birlamchi immun tanqisligining yana bir misolidir. Bunday odamlarda odatda pansitopeniya, toshmalar, limfa tugunlarining shishishi va jigar hamda taloqning kattalashishi kuzatiladi. Buning sababi perforin yetishmasligi tufayli zararsizlantirilmagan ko‘plab virusli infeksiyalarning mavjudligi, deb hisoblanadi.

Surunkali va/yoki qaytalanuvchi infeksiyalardan tashqari, artrit, autoimmun gemolitik anemiya, sklerodermiya va 1-tip qandli diabet kabi ko‘plab autoimmun kasalliklar Bruton kasalligi (XLA)da ham uchraydi. Qaytalanuvchi bakterial va zamburug‘li infeksiyalar, shuningdek, ichak va o‘pkaning surunkali yallig‘lanishi surunkali granulomatoz kasallik (SGK)da ham kuzatiladi. SGKda neytrofillar tomonidan nikotinamidadenindinukleotidfosfat (NADF) oksidaza ishlab chiqarilishi kamayadi. RAG genining gipomorf mutatsiyalari tananing o‘rta chizig‘i granulomatoz kasalligi bilan og‘rigan bemorlarda uchraydi; bu autoimmun kasallik odatda Vegener granulomatozi va EK/T-hujayrali limfomasi bor bemorlarda kuzatiladi.

Jumladan, Viskott–Oldrich sindromi (VOS) bilan og‘rigan bemorlarda ham ekzema, autoimmun belgilar, qaytalanuvchi bakterial infeksiyalar va limfoma kuzatiladi.

Shuningdek, MEDAC sindromi (APECED)da ham autoimmunitet va infeksiyalar birga uchraydi: ayrim a’zolarga xos autoimmun belgilar (masalan, gipoparatireoz va buyrakusti bezi po‘stlog‘i yetishmovchiligi) hamda teri va shilliq qavatlarning surunkali kandidozi. Nihoyat, IgA tanqisligi ham ba’zan autoimmun va atopik holatlarning rivojlanishi bilan bog‘liq bo‘ladi.

Genetik omillar

Ayrim odamlarda autoimmun kasalliklarning rivojlanishiga genetik moyillik bo‘ladi. Bu moyillik bir necha gen va boshqa xavf omillariga bog‘liq. Biroq genetik moyilligi bor odamlarning barchasida ham autoimmun kasallik rivojlanavermaydi.

Ko‘pgina autoimmun kasalliklarda genlarning uchta asosiy guruhi ishtirok etishi taxmin qilinadi. Bu genlar quyidagilar bilan bog‘liq:

Antigenlarni tanib olishda qatnashadigan dastlabki ikki guruh tabiatan o‘zgaruvchan bo‘lib, rekombinatsiyaga moyildir. Ushbu o‘zgaruvchanlik immun tizimiga juda ko‘p turdagi parazitlarga javob berish imkonini yaratadi, biroq o‘ziga qarshi reaksiya ko‘rsatishga qodir limfotsitlarning ko‘payishiga ham yordam berishi mumkin.

I sinf MHC molekulalari bilan bog‘liqliklar kamroq aniqlangan. Eng muhim va barqaror bog‘liqlik HLA B27 bilan quyidagi spondiloartropatiyalar o‘rtasida kuzatiladi: Bexterev kasalligi va reaktiv artrit. Shuningdek, II sinf MHC promotorlaridagi polimorfizmlar va autoimmun kasalliklar o‘rtasida ham bog‘liqlik bo‘lishi mumkin.

MHC kompleksidan tashqaridagi genlarning hissasi hayvon kasallik modellarida (Linda Uikerning NOD sichqonlaridagi diabet bo‘yicha keng ko‘lamli genetik tadqiqotlari) hamda bemorlarda (Brayan Kotsinning tizimli qizil yugurukka moyillik bilan bog‘liqlik tahlili) o‘rganilmoqda.

So‘nggi vaqtlarda PTPN22 geni I tip diabet, revmatoid artrit, tizimli qizil yuguruk, Xashimoto tireoiditi, Greyvs kasalligi, Addison kasalligi, miasteniya, vitiligo, tizimli skleroz, yuvenil idiopatik artrit va psoriaz kabi ko‘plab autoimmun kasalliklar bilan bog‘langan.

Jins bo‘yicha farqlar

Autoimmun kasalliklarning ayollar/erkaklar o‘rtasidagi kasallanish nisbati
Autoimmun tireoidit10:1
Diffuz toksik buqoq7:1
Tarqoq skleroz (MS)2:1
Miasteniya2:1
Tizimli qizil yuguruk (SLE)9:1
Revmatoid artrit5:2
Birlamchi sklerozlovchi xolangit1:2

Odamning jinsi autoimmunitet rivojlanishida ham ma’lum rol o‘ynashi mumkinligi haqida dalillar bor. Ya’ni autoimmun kasalliklarning aksariyati jinsga bog‘liq. Erkaklarda ayollardagidek yoki ulardan ko‘proq uchrashi mumkin bo‘lgan ayrim autoimmun kasalliklarga quyidagilar kiradi: ankilozlovchi spondilit, 1-tip qandli diabet, Vegener granulomatozi, Kron kasalligi, birlamchi sklerozlovchi xolangit va psoriaz.

Jinsning autoimmunitetdagi roli turli sabablar bilan izohlanadi. Immun tizimi faollashganda ayollarda, odatda, erkaklarga qaraganda kuchliroq yallig‘lanish reaksiyalari yuzaga keladi, bu autoimmunitet xavfini oshiradi. Gormonlarning ishtirokiga ko‘plab autoimmun kasalliklar gormonal o‘zgarishlarga, masalan, homiladorlik, hayz sikli yoki og‘iz orqali qabul qilinadigan kontratseptivlardan foydalanishga qarab o‘zgarib turishi dalildir. Avval homilador bo‘lgan ayollarda ham autoimmun kasalliklar xavfi uzoq vaqt yuqori bo‘lib qolishi mumkin. Homiladorlikda ona va bola o‘rtasida oz miqdorda hujayralarning bevosita almashinuvi autoimmunitetni yuzaga keltirishi mumkinligi taxmin qilingan. Bu jinslar o‘rtasidagi nisbatning ayollar tomoniga og‘ishiga olib keladi.

Boshqa nazariyaga ko‘ra, ayollarning autoimmunitetga yuqori moyilligi X-xromosomaning muvozanatsiz inaktivatsiyasi bilan bog‘liq. Prinston universitetidan Jeff Styuart ilgari surgan X-inaktivatsiyaning notekis kechishi haqidagi nazariya yaqinda sklerodermiya va autoimmun tireoiditda tajribaviy tasdiqlandi. X-xromosomaga bog‘liq genetik moyillikning boshqa murakkab mexanizmlari ham taklif etilib, o‘rganilmoqda.

Atrof-muhit omillari

Yuqumli kasalliklar va parazitlar

Yuqumli kasalliklar bilan autoimmun kasalliklar o‘rtasida qiziqarli teskari bog‘liqlik mavjud. Ko‘plab yuqumli kasalliklar endemik bo‘lgan hududlarda autoimmun kasalliklar nisbatan kam uchraydi. Buning teskarisi ham ma’lum darajada to‘g‘ri ko‘rinadi. Gigiyena gipotezasi bu bog‘liqliklarni patogenlarning immun tizimiga ta’sir ko‘rsatish strategiyalari bilan izohlaydi. Ba’zan bu kuzatuv noto‘g‘ri va foydasiz deb baholansa ham, ayrim tadqiqotlarga ko‘ra, parazitar infeksiya autoimmun kasallik faolligining kamayishi bilan bog‘liq. Taxmin qilinishicha, parazit o‘zini himoya qilish uchun xo‘jayin organizmning immun javobini susaytiradi. Bu esa autoimmun kasallikka chalingan xo‘jayin uchun foydali bo‘lishi mumkin. Parazitning immun tizimini modulyatsiya qilish mexanizmi hali to‘liq ma’lum emas; u yallig‘lanishga qarshi moddalar ajratish yoki xo‘jayin immun signallarining uzatilishiga aralashishni o‘z ichiga olishi mumkin.

Qarama-qarshi ko‘rinsa-da, ayrim mikroorganizmlar va autoimmun kasalliklar o‘rtasida kuchli bog‘liqlik mavjud. Masalan, Klebsiella pneumoniae va Koksaki B virusi mos ravishda Bexterev kasalligi va 1-tip qandli diabet bilan kuchli bog‘langan. Bu holat infeksiya qo‘zg‘atuvchisining superantigenlar hosil qilish xususiyati bilan izohlanadi. Ular poliklonal tarzda B-limfotsitlarning faollashuvini chaqirishi va turli xususiyatga ega ko‘plab antitanalar ishlab chiqarilishiga olib kelishi mumkin. Bunday antitanalarning ayrimlari organizmning o‘z tuzilmalariga qarshi reaksiya berishi mumkin (quyiga qarang).

Kimyoviy moddalar va dori vositalari

Ayrim kimyoviy moddalar va dorilar autoimmun holatlar yoki ularga o‘xshash kasalliklarning yuzaga kelishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Buning eng yorqin misoli — dori vositalari chaqirgan yuguruk. Odatda kasallikka sabab bo‘lgan preparat to‘xtatilgandan so‘ng bemorning belgilari yo‘qoladi.

Hozirda sigaret chekish revmatoid artrit bilan kasallanish va uning og‘ir kechishi uchun asosiy xavf omillaridan biri ekani aniqlangan. Bu oqsillarning g‘ayritabiiy sitrullinlanishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, chunki chekish oqibatlari antitanalarning sitrullinlangan peptidlarga qarshi hosil bo‘lishi bilan bog‘liq.

Autoimmunitet patogenezi

Genetik moyillik va atrof-muhit omillari ta’sirida autoimmun kasalliklar patogenezida bir necha mexanizm ishtirok etishi mumkin, deb hisoblanadi. Ularning har birini batafsil muhokama qilish ushbu maqola doirasidan tashqarida, biroq ba’zi muhim mexanizmlar quyida qisqacha bayon qilinadi:

  • T-hujayrani chetlab o‘tish — odatdagi immun tizimida B-hujayralar T-hujayralar tomonidan faollashtirilishi kerak. Shundan keyingina ular plazmatik B-hujayralarga differensiatsiyalanib, ko‘p miqdorda antitanalar ishlab chiqarishi mumkin. Ayrim kam uchraydigan holatlarda, masalan, superantigenlar ishlab chiqaradigan organizm bilan zararlanishda, T-hujayra ishtiroki talabi chetlab o‘tilishi mumkin. Superantigenlar T-hujayra retseptorlarining β-subbirligiga nospetsifik tarzda to‘g‘ridan to‘g‘ri bog‘lanib, B-hujayralar yoki hatto T-hujayralarning poliklonal faollashuvini boshlaydi.
  • T- va B-hujayralar javobining nomuvofiqligi — normal immun javobda B- va T-hujayralar ayni bir antigenga javob beradi, deb taxmin qilinadi. Biroq B-hujayralar molekula sirtidagi fazoviy tuzilmalarni, T-hujayralar esa avval qayta ishlangan oqsilning peptid bo‘laklarini tanishini bilamiz. Bu jarayon qanday boshqarilishi to‘liq ma’lum emas. Yagona talab shuki, X antigenini endotsitoz qiluvchi B-hujayra Y oqsilini (odatda Y = X) qayta ishlab, T-hujayraga taqdim etishi kerak. Roosnek va Lanzavekkiya IgG ning Fc qismini taniydigan B-hujayralar IgG bilan immun kompleks tarkibida birga endotsitoz qilingan antigenga javob beruvchi istalgan T-hujayradan yordam olishi mumkinligini ko‘rsatgan. Seliakiyada to‘qima transglutaminazasini taniydigan B-hujayralarga gliadinni taniydigan T-hujayralar yordam berishi ehtimol.
  • «B-hujayra retseptorlari vositasida noto‘g‘ri teskari aloqa» — inson autoimmun kasalliklarining o‘ziga xos jihati shundaki, ular asosan oz sonli antigenlar guruhi bilan bog‘liq. Bu antigenlarning ayrimlari immun javobda muhim signal vazifasini bajaradi (DNK, C1q, IgGFc, Ro, yeryong‘oq agglutinini retseptori — PNAR). Shu tufayli ayrim antigenlarga antitanalar bog‘lanishi membranaga bog‘langan ligandlar orqali ularni ishlab chiqargan B-hujayralarga noto‘g‘ri signallar qaytarib, o‘z-o‘zidan yuzaga keladigan autoimmunitetni boshlashi mumkin degan fikr paydo bo‘lgan. Bunday ligandlarga B-hujayra retseptori (antigen uchun), IgG Fc retseptorlari, CD21 (komplement C3d ni bog‘laydi), DNK va nukleoproteinlarni bog‘lay oladigan Tollga o‘xshash 9- va 7-retseptorlar hamda PNAR kiradi. B-hujayralarning bilvosita noto‘g‘ri faollashuvi atsetilxolin retseptori (timusdagi mioid hujayralarda), gormonlar va gormonlarni bog‘lovchi oqsillarga qarshi autoantitanalar yordamida ham sodir bo‘lishi mumkin. T- va B-hujayralar nomuvofiqligi haqidagi qarash bilan birga bu fikr autoreaktiv B-hujayralarning o‘z-o‘zini saqlab qolishi gipotezasiga asos bo‘lgan. O‘z-o‘zidan rivojlanadigan autoimmunitetda autoreaktiv B-hujayralar T-yordamchi hujayralar faoliyatining boshqa yo‘lga yo‘naltirilishi va B-hujayra retseptori orqali qaytuvchi signal tufayli omon qolishi mumkin. Bunda T-hujayralarning o‘ziga nisbatan tolerantligi yo‘qolishi shart bo‘lmagan holda B-hujayralar tolerantligini ta’minlaydigan salbiy signallar yengib o‘tiladi.
  • Molekulyar mimikriya — tashqi antigen organizmning muayyan antigenlariga tuzilishi jihatidan o‘xshash bo‘lishi mumkin. Shu sababli unga qarshi hosil qilingan har qanday antitana (organizmning o‘z antigenlariga taqlid qiladigan antigenni taniydigan antitana) nazariy jihatdan organizm antigenlariga ham bog‘lanib, immun javobni kuchaytirishi mumkin. Molekulyar mimikriya tushunchasi o‘tkir revmatik isitma bilan bog‘liq holda yuzaga kelgan; u A guruhidagi beta-gemolitik streptokokklar bilan zararlanishdan keyin rivojlanadi. Revmatik isitma yarim asrdan ko‘proq vaqt oldin molekulyar mimikriya bilan izohlangan bo‘lsa-da, biror antigen rasman aniqlanmagan (taklif qilingan nomzodlar esa juda ko‘p). Bundan tashqari, kasallikning yurak, bo‘g‘imlar, teri va bazal gangliyalarni zararlashi faqat yurakka xos antigen borligi fikriga zid keladi. Kasallik, masalan, immun komplekslar, komplement tarkibiy qismlari va endoteliy o‘rtasidagi noodatiy o‘zaro ta’sir natijasida yuzaga kelishi ham mumkin.
  • Idiotipning kesishuvchi reaksiyasi – Idiotiplar — immunoglobulin molekulasining antigenni bog‘lovchi qismi (Fab)da joylashgan antigen epitoplaridir. Plots va Oldstoun autoimmunitet virusga qarshi antitanadagi idiotip bilan ushbu virus uchun hujayra retseptori o‘rtasidagi kesishuvchi reaksiya natijasida vujudga kelishi mumkinligini ko‘rsatuvchi dalillar keltirgan.
  • Sitokinlar faoliyatining buzilishi – Sitokinlar nisbatan yaqinda o‘zlari rag‘batlantiradigan hujayra populyatsiyalariga ko‘ra ikkita guruhga ajratilgan: 1- yoki 2-tip T-yordamchi hujayralar. IL-4, IL-10 va ТФР-βni o‘z ichiga olgan ikkinchi guruh sitokinlari yallig‘lanishga qarshi immun reaksiyalarning haddan tashqari kuchayishiga yo‘l qo‘ymaslikda rol o‘ynashi mumkin.
  • Dendrit hujayralarning apoptozi — immun tizimining dendrit hujayralar deb ataluvchi hujayralari antigenlarni limfotsitlarga taqdim etib, ularni faollashtiradi. Apoptoz jarayoni buzilgan dendrit hujayralar limfotsitlarning butun organizm bo‘ylab noo‘rin faollashuviga, keyinchalik esa o‘ziga nisbatan tolerantlikning pasayishiga olib kelishi mumkin.
  • Epitoplarning tarqalishi yoki epitoplarning siljishi — immun reaksiya dastlabki epitopdan boshqa epitoplarga yo‘nalgan holat. Molekulyar mimikriyadan farqli ravishda boshqa epitoplarning tuzilishi dastlabki epitopga o‘xshashi shart emas.
  • Epitoplarning o‘zgarishi yoki yashirin epitoplarning ochilishi — autoimmun kasallikning bu mexanizmi noyob bo‘lib, qon yaratuvchi tizimdagi nuqson oqibati emas. Bunda kasallik quyi eukariotlar va prokariotlarga xos bo‘lgan yashirin N-glikan (polisaxarid) bog‘lanishlarining sutemizuvchilardagi qon yaratuvchi bo‘lmagan hujayralar va a’zolar glikoproteinlarida ochilib qolishi natijasida yuzaga keladi. Evolyutsion jihatdan qadimiy glikanlarning bunday ochilishi sutemizuvchilarning tug‘ma immun hujayralaridagi bir yoki bir nechta retseptorni faollashtirib, barqaror surunkali yallig‘lanish holatini keltirib chiqaradi. Hujayralar surunkali yallig‘lanish natijasida shikastlanganda orttirilgan immun tizimi ham jalb etiladi, o‘ziga nisbatan tolerantlik yo‘qoladi va autoantitanalar ishlab chiqarilishi ortadi. Kasallikning bu turida limfotsitlar bo‘lmasligi a’zolar shikastlanishini tezlashtirishi mumkin, shu sabab davolash maqsadida IgG vena ichiga yuboriladi. Autoimmun kasallikning ushbu rivojlanish yo‘li turli degenerativ holatlarning asosida yotishi mumkin bo‘lsa-da, hozircha bu mexanizmni aniqlaydigan diagnostika mavjud emas. Shuning uchun uning inson autoimmunitetidagi roli ham noma’lum.

Autoimmun kasalliklar patogenezida regulyator T-hujayralar, tabiiy killer T-hujayralar, γδ T-hujayralar kabi maxsus immun boshqaruvchi hujayralarning roli o‘rganilmoqda.

Tasnifi

Autoimmun kasalliklarni har birining asosiy klinik va patologik xususiyatlariga ko‘ra tizimli, muayyan a’zoga xos yoki mahalliylashgan autoimmun buzilishlarga ajratish mumkin.

Kasalliklarni «muayyan a’zoga xos» va «muayyan a’zoga xos bo‘lmagan» turlarga ajratadigan an’anaviy tasnifga ko‘ra, ularning ko‘pchiligi autoimmun kasalliklarning keng ro‘yxatiga kiritilgan. Biroq insondagi ko‘plab surunkali yallig‘lanish kasalliklarida B- va T-hujayralar bilan bog‘liq immunopatologiyaning o‘ziga xos aloqalari kuzatilmaydi. So‘nggi o‘n yillikda to‘qimalarning «o‘ziga qarshi yallig‘lanishi» har doim ham T- va B-hujayralarning g‘ayritabiiy reaksiyalariga bog‘liq emasligi qat’iy aniqlangan.

Shu asosda yaqinda autoimmunitetning butun spektrini «kasalliklarning immunologik jarayoni» doirasida ko‘rib chiqish taklif etildi: uning bir chekkasida klassik autoimmun kasalliklar, ikkinchi chekkasida esa tug‘ma immun tizimi sababli yuzaga keladigan kasalliklar turadi. Bu sxemaga autoimmunitetning butun spektrini kiritish mumkin. Yangi yondashuv insonda ko‘p uchraydigan autoimmun kasalliklarning ko‘pchiligida tug‘ma immunitet vositasidagi immunopatologiya muhim o‘rin tutishini ko‘rsatadi. Ushbu tasnif kasallik mexanizmlarini tushunish va davolash usullarini ishlab chiqishda ahamiyatlidir.

Tashxis

Autoimmun buzilishlarni tashxislash ko‘p jihatdan bemorning batafsil kasallik tarixi va jismoniy ko‘rigiga, shuningdek, muntazam laboratoriya tahlillaridagi ayrim og‘ishlar (masalan, C-reaktiv oqsil darajasining oshishi) fonida kasallikdan shubhalanish darajasining yuqori bo‘lishiga tayanadi.

Ayrim tizimli buzilishlarda muayyan autoantitanalarni aniqlaydigan serologik tahlillardan foydalanish mumkin. Mahalliy buzilishlarni esa biopsiya namunalarining immunoflyuorestsensiyasi yordamida tashxislash ma’qul.

Autoantitanalar ko‘plab autoimmun kasalliklarni tashxislashda ishlatilishi kerak. Kasallikning rivojlanishini aniqlash uchun autoantitanalar darajasi o‘lchanadi.

Davolash

Autoimmun kasalliklarni davolash an’anaviy ravishda immunosupressiv, yallig‘lanishga qarshi yoki palliativ bo‘lgan. Autoimmun kasalliklarda yallig‘lanishni nazorat qilish nihoyatda muhim. Autoimmun tireoidit yoki 1-tip qandli diabetda gormon o‘rnini bosuvchi terapiya kabi immunologik bo‘lmagan davolash usullari organizmning o‘ziga qarshi immun javobi oqibatlarini bartaraf etishga qaratilgan, ya’ni palliativ hisoblanadi. Parhezdagi cheklovlar seliakiya og‘irligini kamaytiradi. Steroidlar yoki nosteroid yallig‘lanishga qarshi preparatlar (NYaQP) bilan davolash ko‘plab kasalliklarning yallig‘lanish belgilarini cheklaydi. Vena ichiga yuboriladigan immunoglobulinlar quyidagilarni davolashda qo‘llanadi: surunkali yallig‘lanishli demiyelinizatsiyalovchi polineyropatiya (SYDP) va Giyen–Barre sindromi (GBS). Tadqiqotlarda maxsus immunomodulyatsion terapiyalar, masalan, TNFα antagonistlari (jumladan, etanersept), B-hujayralarni yo‘q qiluvchi rituksimab, IL-6 retseptoriga qarshi totsilizumab, kostimulyatsiyani bloklovchi abatatsept revmatoid artritni davolashda foydali ekani aniqlangan. Ayrim immunoterapiyalar infeksiyalarga moyillik kabi nojo‘ya ta’sirlar xavfini oshirishi mumkin.

Gelmintoterapiya — bemor ichagiga maxsus parazit nematodalar (gelmintlar)ni kiritishga asoslangan tajribaviy usul. Hozirda bir-biriga yaqin ikkita davolash yondashuvi mavjud: Necator americanus, ya’ni ankilostomani yoki Trichuris suis ova, ya’ni cho‘chqa qilbosh chuvalchangining tuxumlarini kiritish.

T-hujayralar bilan emlash ham autoimmun kasalliklarni kelajakda davolashning ehtimoliy usuli sifatida o‘rganilmoqda.

Ovqatlanish va autoimmunitet

D vitamini / Quyosh nuri

  • Insonning aksariyat hujayra va to‘qimalari, jumladan T- va B-hujayralarida D vitamini retseptorlari borligi sababli, D vitaminining yetarli darajasi immun tizimini tartibga solishga yordam berishi mumkin. D vitamini immun funksiyada muhim rol o‘ynab, quyidagi hujayralarga ta’sir qiladi:  T-hujayralar  va  tabiiy killer hujayralar.  Tadqiqotlarda qon zardobidagi D vitamini miqdorining pastligi  tarqoq skleroz,  1-tip qandli diabet va  tizimli qizil yuguruk  (odatda shunchaki yuguruk deb ataladi) kabi autoimmun kasalliklar bilan bog‘liqligi aniqlangan.   Biroq yorug‘likka sezuvchanlik yugurukda kuzatilgani uchun bemorlarga quyosh nuridan saqlanish tavsiya etiladi. Bu holat ushbu kasallikda kuzatiladigan D vitamini tanqisligiga sabab bo‘lishi mumkin. Polimorfizmlar  ko‘pincha  aynan D vitamini retseptori genida autoimmun kasallikka chalingan odamlarda uchraydi. Bu D vitaminining autoimmun jarayondagi roli uchun ehtimoliy mexanizmni ko‘rsatadi. D vitamini qo‘shimchalarining 1-tip diabet, yuguruk va tarqoq sklerozga ta’siri bo‘yicha ma’lumotlar bir-biriga zid. 

Omega-3 yog‘ kislotalari

  • Tadqiqotlar omega-3 yog‘ kislotalarini yetarli iste’mol qilish autoimmun kasallik belgilari paydo bo‘lishiga yordam beradigan araxidon kislotalarining ta’siriga qarshi turishini ko‘rsatgan. Odamlar va hayvonlar ustidagi izlanishlarga ko‘ra, omega-3 revmatoid artrit, ichakning yallig‘lanish kasalliklari, astma va psoriazning ko‘plab holatlarida samarali davolash vositasi bo‘lishi mumkin.
  • Og‘ir depressiya har doim ham autoimmun kasallikka aylanmasa-da, uning ayrim fiziologik belgilari yallig‘lanish va autoimmun jarayonlar bilan bog‘liq. Omega-3 depressiyaning fiziologik belgilarini keltirib chiqaradigan interferon-gamma va boshqa sitokinlar ishlab chiqarilishini to‘sishi mumkin. Bunga qarama-qarshi ta’sirga ega omega-3 va omega-6 yog‘ kislotalari o‘rtasidagi muvozanat buzilishi katta depressiya kelib chiqishida muhim rol o‘ynashi sabab bo‘lishi mumkin.

Probiotiklar / Mikroflora

  • Fermentlangan sut mahsulotlarida mavjud turli bakteriyalar va mikroflora, xususan, Lactobacillus casei sichqonlarda o‘smalarga qarshi immun javobni rag‘batlantirishi va immun funksiyani boshqarib, semizlik bilan bog‘liq bo‘lmagan diabetning yuzaga kelishini kechiktirishi yoki oldini olishi aniqlangan. Bu ayniqsa L. casei ning Shirota shtammi (LcS) uchun xos. LcS shtammi asosan Yevropa va Yaponiyada yogurt va unga o‘xshash mahsulotlarda uchraydi, boshqa mamlakatlarda esa kamroq tarqalgan.

Antioksidantlar

  • Erkin radikallar chaqaloqlar va kichik yoshdagi bolalarda 1-tip diabet rivojlanishiga hissa qo‘shishi mumkinligi taxmin qilingan. Shu sabab homiladorlikda antioksidant moddalarni ko‘proq iste’mol qilish xavfni kamaytirishi mumkin, deb o‘ylangan. Biroq 1997-2002-yillarda Finlyandiyadagi kasalxonalardan birida o‘tkazilgan tadqiqot antioksidantlar iste’moli bilan diabet rivojlanishi xavfi o‘rtasida statistik jihatdan ahamiyatli bog‘liqlik topmagan. Tadqiqotda antioksidantlar miqdorini aniq o‘lchash yoki qo‘shimchalar qo‘llash o‘rniga, so‘rovnomalar orqali ovqat iste’moli kuzatilib, shu asosda antioksidantlar iste’moli baholangan.

Adabiyotlar

Tashqi havolalar