| Neptun | |||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Sayyora | |||||||||||||||||||||
| Neptun «Voyajer-2» apparati olgan tasvirda (1989); tasvir ranglari 2023-yilgi tadqiqot ma’lumotlariga muvofiq kalibrlangan | |||||||||||||||||||||
| Kashf etilishi | |||||||||||||||||||||
| Kashf etganlar | Urbain Jan Jozef Leverye, Jon Kuch Adams, Iogann Gotfrid Galle va Genrix Lui d’Arre | ||||||||||||||||||||
| Kashf etilgan joy | Berlin, Germaniya | ||||||||||||||||||||
| Kashf etilgan sana | 23-sentabr 1846-yil | ||||||||||||||||||||
| Aniqlash usuli | hisoblash | ||||||||||||||||||||
| Orbital xususiyatlari | |||||||||||||||||||||
| Perigeliy |
4 452 940 833 km 29,76607095 a.b. |
||||||||||||||||||||
| Afeliy |
4 553 946 490 km 30,44125206 a.b. |
||||||||||||||||||||
| Katta yarim o‘q (a) |
4 503 443 661 km 30,10366151 a.b. |
||||||||||||||||||||
| Orbita ekssentrisiteti (e) | 0,011214269 | ||||||||||||||||||||
| Yulduzga nisbatan aylanish davri |
60 190,03 kun 164,79 yil |
||||||||||||||||||||
| Sinodik aylanish davri | 367,49 kun | ||||||||||||||||||||
| Orbital tezlik (v) |
5,4349 km/s 19 566 km/soat |
||||||||||||||||||||
| O‘rtacha anomaliya (Mo) | 267,767281° | ||||||||||||||||||||
| Orbita tekisligining og‘ishi (i) |
1,767975° 6,43° Quyosh ekvatoriga nisbatan |
||||||||||||||||||||
| Ko‘tariluvchi tugun uzunligi (Ω) | 131,794310° | ||||||||||||||||||||
| Peritsentr argumenti (ω) | 265,646853° | ||||||||||||||||||||
| Qaysi jismning yo‘ldoshi | Quyosh | ||||||||||||||||||||
| Tabiiy yo‘ldoshlari | 16 | ||||||||||||||||||||
| Fizik xususiyatlari | |||||||||||||||||||||
| Qutblardagi siqilish | 0,0171 ± 0,0013 | ||||||||||||||||||||
| Ekvatorial radius | 24 764 ± 15 km | ||||||||||||||||||||
| Qutbiy radius | 24 341 ± 30 km | ||||||||||||||||||||
| O‘rtacha radius | 24 622 ± 19 km | ||||||||||||||||||||
| Sirt yuzasi (S) | 7,6408⋅109 km² | ||||||||||||||||||||
| Hajm (V) | 6,254⋅1013 km³ | ||||||||||||||||||||
| Massa (m) |
1,02409⋅1026 kg 17,147 Yer massasiga teng |
||||||||||||||||||||
| O‘rtacha zichlik (ρ) | 1,638 g/sm³ | ||||||||||||||||||||
| Erkin tushish tezlanishi ekvatorda (g) | 11,15 m/s² (1,14 g) | ||||||||||||||||||||
| Ikkinchi kosmik tezlik (v2) | 23,5 km/c | ||||||||||||||||||||
| Ekvatorial aylanish tezligi |
2,68 km/s 9648 km/soat |
||||||||||||||||||||
| O‘z o‘qi atrofida aylanish davri (T) |
0,6653 kun 15 soat 57 daqiqa 59 soniya |
||||||||||||||||||||
| O‘qining qiyaligi | 28,32° | ||||||||||||||||||||
| To‘g‘ri ko‘tarilish koordinatasi (shimoliy qutb uchun) (α) | 19soat 57daqiqa 20soniya | ||||||||||||||||||||
| Og‘ish koordinatasi (shimoliy qutb uchun) (δ) | 42,950° | ||||||||||||||||||||
| Albedo |
0,29 (Bond) 0,41 (geometrik) |
||||||||||||||||||||
| Ko‘rinma yulduz kattaligi | 8,0—7,78 | ||||||||||||||||||||
| Absolyut yulduz kattaligi | −6,9 | ||||||||||||||||||||
| Burchak diametri | 2,2"—2,4" | ||||||||||||||||||||
| Harorat | |||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||
| 1 bar bosim darajasida |
|
||||||||||||||||||||
| 0,1 bar (tropopauza) |
|
||||||||||||||||||||
| Atmosfera | |||||||||||||||||||||
|
Tarkibi:
|
|||||||||||||||||||||
Neptun — Quyoshdan eng uzoqda joylashgan sakkizinchi Quyosh tizimi sayyorasi. Uning massasi Yer massasidan 17,2 baravar katta bo‘lib, Quyosh tizimidagi sayyoralar orasida massasi bo‘yicha uchinchi o‘rinda turadi. Ekvatorial diametri bo‘yicha to‘rtinchi o‘rinda turadi va Yerdan 3,9 baravar katta. Sayyora Neptun nomi bilan atalgan — dengizlarning Rim xudosi.
Kashf etilgan 23-sentabr 1846-yilda; matematik hisob-kitoblar yordamida topilgan birinchi sayyora bo‘ldi. Uran orbitasidagi kutilmagan o‘zgarishlar esa noma’lum sayyora mavjudligi haqidagi farazni yuzaga keltirdi; uning gravitatsion ta’siri bu o‘zgarishlarni keltirib chiqargan. Neptun oldindan hisoblab chiqilgan orbita hududidan topildi. Ko‘p o‘tmay, uning eng yirik tabiiy yo‘ldoshi — Triton, 1949-yilda esa Nereida kashf etildi. Neptunga faqat bitta kosmik apparat — «Voyajer-2» 24—25-avgust 1989-yilda sayyora yaqinidan uchib o‘tdi. Uning yordamida Neptun halqalari va oltita tabiiy yo‘ldoshi kashf etildi. Neptunning boshqa ma’lum tabiiy yo‘ldoshlari XXI asrda topilgan.
Neptunning tarkibi jihatidan Uranga o‘xshash; bu ikki sayyora kattaroq gigant sayyoralar — Yupiter va Saturndan farq qiladi. Ba’zan Uran va Neptun «muz gigantlari» deb ataladigan alohida toifaga kiritiladi. Neptun atmosferasi, Yupiter va Saturn atmosferalari singari, asosan vodorod va geliydan, shuningdek, juda oz miqdordagi uglevodorodlar va ehtimol azotdan tashkil topgan, biroq unda suv, ammiak va metan ulushi ko‘proq. Neptun va Uranning ichki qismlari asosan «muz» va tog‘ jinslaridan iborat. Metanning atmosfera tashqi qatlamlarida mavjudligi sayyoraga ko‘k rang beradi.
Neptun atmosferasida sayyoralar orasidagi eng kuchli shamollar esadi; ular Quyosh tizimida qayd etilgan eng kuchli shamollardir. Turli baholashlarga ko‘ra, ularning tezligi 600 m/s ga yetishi mumkin. Neptun atmosferasining yuqori qatlamlaridagi harorat −220 °C ga yaqin. Neptun markazidagi harorat turli baholashlarga ko‘ra 5000 K dan 7000—7100 °C gacha bo‘lib, bu Quyosh sirtidagi harorat bilan taqqoslanadi va ma’lum sayyoralarning aksariyatidagi ichki haroratga yaqin. Neptunning xira va uzilib-uzilib joylashgan halqalar tizimi mavjud. Ehtimol, u 1960-yillardayoq aniqlangan, biroq «Voyajer-2» tomonidan faqat 1989-yilda ishonchli tarzda tasdiqlangan.
12-iyul 2011-yilda Neptun kashf etilganidan beri roppa-rosa bir neptun yiliga — ya’ni Yerning 164,79 yiliga — teng vaqt o‘tdi.
Fizik va orbital xususiyatlari


Neptun massasi (1,02409⋅1026 kg) Yer massasi va yirik gaz gigantlari massasi oralig‘ida. Neptunning ekvatorial radiusi 24 764 km bo‘lib, Yer radiusidan deyarli 4 baravar katta. Neptun va Uran ko‘pincha gaz gigantlarining kichikroq o‘lchami va boshqacha tarkibi (uchuvchan gazlar konsentratsiyasining kamligi) bilan ajralib turadigan, «muz gigantlari» deb ataluvchi kichik sinfiga kiritiladi. Ekzosayyoralarni izlashda Neptun metonim sifatida ishlatiladi: aniqlangan ekzosayyoralar orasida massasi unga o‘xshash jismlar ko‘pincha «neptunlar» deb ataladi; astronomlar «yupiterlar» atamasini ham shu ma’noda ko‘p ishlatadi.
Orbita va aylanish

Neptun bilan Quyosh orasidagi o‘rtacha masofa 4,55 mlrd km (30,1 a.b.) ni tashkil etadi; Neptun Quyosh atrofida to‘liq bir marta aylanishi uchun 164,79 yil kerak bo‘ladi. 12-iyul 2011-yilda Neptun 1846-yilda kashf etilganidan beri Quyosh atrofida birinchi to‘liq aylanishini yakunladi. Yerning Quyosh atrofida aylanish davri (365,25 kun) Neptunning aylanish davriga karrali bo‘lmagani sababli, Yerdan qaralganda u kashf etilgan kundagidan boshqacha holatda ko‘rindi. Sayyoraning elliptik orbitasi Yer orbitasiga nisbatan 1,77° ga qiyalangan. Orbitaning ekssentrisiteti 0,011 ga teng, shu sababli Neptun bilan Quyosh orasidagi masofa 101 mln km ga o‘zgaradi. Neptun o‘qining qiyaligi 28,32° bo‘lib, bu Yer va Mars o‘qlarining qiyaligiga o‘xshaydi. Shu sababli sayyorada fasllar almashinuvi ham ularnikiga o‘xshash. Biroq Neptunning orbital davri uzoq bo‘lgani uchun har bir fasl Yer hisobida qariyb qirq yil davom etadi.
Neptunning o‘z o‘qi atrofida aylanish davri taxminan 16 soatni tashkil etadi. Quyosh tizimidagi barcha sayyoralar orasida Neptunda eng kuchli darajada namoyon bo‘lgan hodisa — differensial aylanishdir. Atmosferaning ekvatorial qatlamlari taxminan 18 soatda, qutblar yaqinidagi qatlamlari esa 12 soatda bir marta aylanadi. Natijada shamollar kengliklar bo‘yicha keskin siljiydi. Sayyoraning magnit maydoni 16 soatda bir marta to‘liq aylanadi.
Orbital rezonanslar

Neptun o‘zidan ancha uzoqda joylashgan Kuiper kamariga katta ta’sir ko‘rsatadi. Kuiper kamari — muzli kichik sayyoralardan tashkil topgan halqa bo‘lib, u Mars va Yupiter orasida joylashgan asteroidlar kamariga o‘xshaydi, ammo ancha keng hududni egallaydi. U Neptun orbitasidan (30 a.b.) boshlab, Quyoshdan 55 astronomik birlik masofagacha cho‘ziladi. Tortishish kuchi Neptunning Kuiper kamariga ta’siri juda katta bo‘lib, ulushi jihatidan Yupiterning asteroidlar kamariga ko‘rsatadigan tortishish ta’siriga qiyoslanadi. Quyosh tizimi mavjud bo‘lgan davr mobaynida kamarining ayrim hududlari Neptun gravitatsiyasi ta’sirida beqarorlashgan va uning tuzilishida bo‘shliqlar paydo bo‘lgan. Bunga 40 va 42 a.b.
Bu kamarda yetarlicha uzoq vaqt saqlanib qolishi mumkin bo‘lgan obyektlarning orbitalari Neptun bilan yuzaga keladigan dunyoviy rezonanslar orqali belgilanadi. Ayrim orbitalar uchun bu vaqt Quyosh tizimining butun mavjudlik davriga teng keladi. Bunday rezonanslar obyektning Quyosh atrofida aylanish davri Neptunning aylanish davriga kichik natural sonlar nisbatida bo‘lganda, masalan, 1:2 yoki 3:4 nisbatda yuzaga keladi. Masalan, obyekt Quyosh atrofida Neptunga qaraganda ikki baravar sekin aylansa, u yo‘lning aynan yarmini bosib o‘tganida Neptun boshlang‘ich holatiga qaytadi. Kuiper kamarining 200 dan ortiq ma’lum obyektni o‘z ichiga olgan eng zich joylashgan qismi Neptun bilan 2:3 rezonansda harakatlanadi. Bu obyektlar har 11⁄2 Neptun aylanishida bir marta aylanadi va «plutino» deb ataladi, chunki ular orasida Kuiper kamarining eng yirik obyektlaridan biri — Pluton joylashgan. Neptun va Pluton orbitalari bir-biriga juda yaqin kelishiga qaramay, 2:3 rezonans ularning to‘qnashishiga yo‘l qo‘ymaydi. Aholisi kamroq bo‘lgan boshqa hududlarda 3:4, 3:5, 4:7 va 2:5 rezonanslar mavjud.
O‘zining Lagranj nuqtalarida (L4 va L5) — gravitatsion barqarorlik zonalarida — Neptun ko‘plab troya asteroidlarini saqlab turadi. Neptun troya asteroidlari u bilan 1:1 rezonansda harakatlanadi. Ular o‘z orbitalarida juda barqaror, shu sababli Neptun gravitatsion maydoni ularni tutib olgani haqidagi faraz shubha uyg‘otadi. Ehtimol, ular Neptun bilan birga shakllangan.
Ichki tuzilishi
Neptunning ichki tuzilishi Urannikiga o‘xshaydi. Atmosfera sayyora massasining taxminan 5—10 % ini va radiusining 10—20 % ini tashkil etadi. Atmosfera bosimi, ehtimol, 10 GPa atrofida.

1. Yuqori atmosfera, yuqori bulutlar
2. Vodorod, geliy va metandan tashkil topgan atmosfera
3. Suv, ammiak va metandan tashkil topgan mantiya
4. Tosh va muzdan iborat yadro
Neptun atmosferasi asta-sekin zichlashib, harorat 2000—5000 K gacha yetadigan o‘ta qizigan suyuq mantiyaga aylanadi. Turli baholashlarga ko‘ra, Neptun mantiyasi Yer mantiyasidan 10—15 baravar massaliroq bo‘lib, metan, ammiak, suv va boshqa birikmalardan tashkil topgan. Sayyorashunoslar bu moddani muz deb atashadi, garchi u issiq va juda zich suyuqlik bo‘lsa ham. Elektr o‘tkazuvchanligi yuqori bo‘lgan bu suyuqlik ba’zan suv-ammiak okeani deb ataladi. 7000 km chuqurlikda sharoit shundayki, metan olmos kristallariga parchalanadi va ular yadro tomon «yog‘adi». Farazlardan biriga ko‘ra, sayyora mantiyasining yuqori qismi suyuq uglerod okeanidan iborat bo‘lishi, unda esa qattiq olmoslar suzib yurishi mumkin.
Neptun yadrosi temir, nikel va silikatlardan tashkil topgan. Sayyoraning ichki tuzilishi modellari bo‘yicha, uning massasi taxminan 1,2 M⊕ ga teng. Markazidagi bosim 7 Mbar ga yetadi. Markazdagi harorat, ehtimol, 5400 K.
Magnitosfera
Uning magnitosferasi ham, magnit maydoni ham sayyora aylanish o‘qiga nisbatan 47° ga kuchli qiyalangan; magnit maydon sayyora radiusining 0,55 qismigacha (taxminan 13 500 km) tarqaladi. Shu jihatdan Neptun Uranga o‘xshaydi. «Voyajer-2» Neptunga yetib kelishidan oldin olimlar Uranning qiyshaygan magnitosferasi uning «yonboshlab aylanishi» natijasi deb hisoblashgan. Biroq endi bu ikki sayyoraning magnit maydonlarini taqqoslagach, olimlar magnitosferaning fazodagi bunday g‘ayrioddiy yo‘nalishi ichki qatlamlardagi to‘lqin hodisalari tufayli yuzaga kelishi mumkin, deb hisoblamoqda. Bunday maydon ikki sayyoraning elektr o‘tkazuvchi suyuqliklardan iborat yupqa sferik qatlamidagi suyuqlikning konvektiv harakati natijasida paydo bo‘lishi mumkin. Bu suyuqliklar, taxminlarga ko‘ra, ammiak, metan va suv aralashmasidan iborat bo‘lib, natijada gidromagnit dinamo.
Neptun sirtining ekvatoridagi magnit maydon kuchlanganligi 1,42 μT ga, magnit momenti 2,16⋅1017 esa Tm³ ga teng deb baholanadi. Neptun magnit maydonining geometriyasi murakkab bo‘lib, unda nisbatan katta dipol bo‘lmagan tarkibiy qismlar, jumladan, kuchli kvadrupol moment mavjud; uning quvvati dipol moment quvvatidan ham yuqori bo‘lishi mumkin. Bunga qarama-qarshi ravishda, Yer, Yupiter va Saturnning kvadrupol momenti nisbatan kichik, ularning magnit maydonlari esa qutb o‘qidan kamroq og‘gan.
Bosh zarba to‘lqiniNeptun magnitosferasi Quyosh shamolini sekinlashtira boshlaydigan hudud bo‘lib, sayyora markazidan 34,9 radius masofada joylashgan. Magnitopauza, ya’ni magnitosfera bosimi Quyosh shamoli bosimini muvozanatlashtiradigan chegara, Neptun radiusidan 23—26,5 baravar uzoqlikda joylashgan. Magnitosfera dumi Neptun radiusidan 72 baravar uzoq masofagacha, ehtimol, undan ham ancha olisgacha cho‘ziladi.
Atmosfera va iqlim
Atmosfera

atmosferaning yuqori qatlamlarida vodorod va geliy bilan birga oz miqdorda metan ham borligi aniqlangan. Metanning sezilarli yutilish polosalari to‘lqin uzunligi 600 nm dan yuqori bo‘lgan sohalarda (qizil va infraqizil spektr qismlarida) uchraydi. Uran kabi, Neptunning ko‘kimtir tusga kirishiga asosan metan tomonidan qizil nurning yutilishi sabab bo‘ladi. Uzoq vaqt davomida Neptunning rangi Urannikidan to‘qroq ko‘k deb hisoblangan. Neptun atmosferasidagi metan miqdori Uran atmosferasidagidan unchalik farq qilmagani uchun, ko‘k rang paydo bo‘lishiga yordam beradigan, hozircha noma’lum yana bir atmosfera tarkibiy qismi mavjud, deb taxmin qilingan. Biroq 2024-yil yanvarida e’lon qilingan tadqiqot Neptun va Uran atmosferalarining aslida o‘xshash rangda ekanini ko‘rsatdi. Suratlarda ranglarning farq qilishi esa dinamik diapazonlar va «Voyajer-2» apparati Neptundan olgan tasvirlarga qo‘shimcha ishlov berish bilan bog‘liq bo‘lgan. Oksford universiteti olimlari «Xabbl» va VLT teleskoplarining spektrografik ma’lumotlarini «Voyajer-2» suratlari bilan taqqoslab, haqiqatga yaqinroq yangi tasvirlarni yaratishdi. Ma’lum bo‘lishicha, 1989-yildagi asl suratlarda sayyora bulutlari va bo‘ronlarini ko‘rsatish uchun ranglar kuchaytirilgan. Dastlab suratlar bu haqda tegishli izoh bilan e’lon qilingan, biroq keyinchalik bu izoh unutilgan va Neptunning to‘q ko‘k rangi haqiqiy rang sifatida qabul qilina boshlagan.
Neptun atmosferasi 2 ta asosiy hududga bo‘linadi: quyi troposferada harorat balandlik oshgani sari pasayadi, stratosferada esa, aksincha, balandlik oshgani sari ko‘tariladi. Ularning orasidagi chegara — tropopauza — 0,1 bar bosim darajasida joylashgan. Stratosfera o‘rnini termosfera bosim darajasi 10−4 — 10−5 mikrobarni tashkil etadi. Termosfera asta-sekin ekzosfera.
ga o‘tadi. Neptun troposferasi modellari uning tarkibi balandlikka qarab o‘zgaradigan bulutlardan iborat bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Yuqori qatlam bulutlari bosim bir bardan past bo‘lgan hududda joylashadi; bu yerda harorat metanning kondensatsiyalanishiga imkon beradi. Bosim bir va besh bar oralig‘ida bo‘lganda, ammiak va vodorod sulfidi bulutlari hosil bo‘ladi. Bosim 5 bardan yuqori bo‘lsa, bulutlar ammiak, ammoniy sulfidi, vodorod sulfidi va suvdan tashkil topgan bo‘lishi mumkin. Chuqurroq qatlamlarda, taxminan 50 bar bosimda, harorat 0 °C bo‘lgan sharoitda suv muzidan iborat bulutlar mavjud bo‘lishi mumkin. Shuningdek, bu hududda ammiak va vodorod sulfidi bulutlari ham uchrashi ehtimoldan xoli emas.

Neptun — bulutlardan tushgan soyalar quyi qatlamdagi bulutlar ustida ko‘rinadigan yagona gigant sayyora. Yuqoriroq joylashgan bulutlar asosiy bulut qatlamidan 50—100 km balandlikda turadi.
Neptun spektrini o‘rganish uning quyi stratosferasi ultrabinafsha nurlar ta’sirida fotoliz jarayonida metandan hosil bo‘ladigan moddalar, masalan, etan va atsetilen kondensatsiyalanishi tufayli xiralashgan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Stratosferada, shuningdek, vodorod sianid va is gazi izlari aniqlangan. Neptun stratosferasi Urannikidan issiqroq, chunki unda uglevodorodlar.
konsentratsiyasi yuqoriroq. Noma’lum sabablarga ko‘ra, sayyora termosferasi g‘ayrioddiy darajada issiq — taxminan 750 K ga teng. Sayyora Quyoshdan shunchalik uzoqdaki, uning ultrabinafsha nurlanishi termosferani bu darajada qizdira olmaydi. Ehtimol, bunday qizish atmosfera bilan ionlar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir natijasidir; ionlar sayyoraning magnit maydonida harakatlanadi. Boshqa bir taxminga ko‘ra, qizish mexanizmining asosini gravitatsion to‘lqinlar tashkil etadi: ular sayyoraning ichki qatlamlaridan kelib, atmosferada so‘nadi. Termosferada is gazi va suv izlari ham bor. Suv bu qatlamga, ehtimol, meteoritlar va chang kabi tashqi manbalardan kelgan.
Iqlim
Neptun va Uran o‘rtasidagi farqlardan biri — meteorologik faollik darajasidir. «Voyajer-2» 1986-yilda Uran yaqinidan uchib o‘tgan «Voyajer-2» apparati uning atmosferasida nihoyatda sust faollikni qayd etgan. Uran bilan taqqoslaganda, Neptunda 1989-yilda suratga olish paytida ob-havoning sezilarli o‘zgarishlari kuzatilgan.

Neptundagi ob-havo nihoyatda faol bo‘ronlar tizimi bilan tavsiflanadi. Shamol tezligi sayyora atmosferasidagi tovush tezligiga yaqinlashib, taxminan 600 m/s ga yetadi. Doimiy bulutlarning harakati kuzatilganda, shamol tezligi sharqiy yo‘nalishda 20 m/s dan g‘arbiy yo‘nalishda 325 m/s gacha o‘zgarishi qayd etilgan.
Yuqori bulut qatlamida shamol tezligi ekvator bo‘ylab 400 m/s dan qutblarda 250 m/s gacha o‘zgaradi. Neptundagi shamollarning aksariyati sayyoraning o‘z o‘qi atrofida aylanishiga teskari yo‘nalishda esadi. Shamollarning umumiy sxemasi yuqori kengliklarda ularning yo‘nalishi sayyora aylanishi bilan bir xil, quyi kengliklarda esa unga qarama-qarshi ekanini ko‘rsatadi. Havo oqimlari yo‘nalishidagi farqlar chuqur atmosfera jarayonlarining emas, balki sirtga yaqin hodisalarning natijasi deb hisoblanadi. Atmosferada metan, etan va atsetilen miqdori ekvator hududida qutblardagiga qaraganda o‘nlab va yuzlab baravar ko‘p. Bu kuzatuv Neptun ekvatorida gazlarning yuqoriga ko‘tarilishi va qutblarga yaqin hududlarda pastga tushishi hodisasi mavjudligini tasdiqlashi mumkin. 2007-yilda Neptunning janubiy qutbidagi yuqori troposfera harorati sayyoraning qolgan qismidagidan 10 °C yuqori ekani aniqlangan; boshqa hududlarda o‘rtacha harorat −200 °C ni tashkil etadi. Bunday harorat farqi Neptun atmosferasining yuqori qatlamlaridagi boshqa hududlarda muzlagan holatda bo‘lgan metanning janubiy qutbda kosmosga sizib chiqishi uchun yetarli. Bu «issiq nuqta» Neptun o‘qining qiyaligi natijasidir: uning janubiy qutbi neptun yilining chorak qismi, ya’ni Yer hisobida taxminan 40 yil davomida Quyosh tomonga qarab turadi. Neptun orbita bo‘ylab Quyoshning qarama-qarshi tomoniga asta-sekin siljigan sari janubiy qutb soyada qoladi, shimoliy qutb esa Quyoshga yuzlanadi. Shu tariqa metanning kosmosga chiqishi janubiy qutbdan shimoliy qutbga ko‘chadi.
Mavsumiy o‘zgarishlar tufayli Neptunning janubiy yarimsharidagi bulutli polosalar kattalashgani va ularning albedosi oshgani kuzatilgan. Bu tendensiya 1980-yildayoq payqalgan va Neptunda yangi fasl boshlangan 2020-yilgacha davom etgan. Fasllar har 40 yilda almashinadi.
Bo‘ronlar


1989-yilda NASAning «Voyajer-2» apparati Katta qoramtir dog‘ni kashf etdi. Bu o‘lchamlari 13 000 × 6600 km bo‘lgan, uzoq vaqt saqlanib turadigan, yuqori tezlikdagi antisiklon bo‘ron edi. Bu atmosfera bo‘roni Yupiterdagi Katta qizil dog‘ga o‘xshardi, biroq 2-noyabr 1994-yilda «Xabbl» kosmik teleskopi uni avvalgi joyida aniqlamadi. Uning o‘rniga sayyoraning shimoliy yarimsharida shunga o‘xshash yangi tuzilma topildi.
«Skuter» — Katta qoramtir dog‘dan janubroqda aniqlangan yana bir bo‘ron. Uning nomi «Voyajer-2» Neptunga yaqinlashishidan bir necha oy oldin bu bulutlar guruhi Katta qoramtir dog‘ga qaraganda ancha tez harakatlanayotgani ma’lum bo‘lganidan kelib chiqqan. Keyingi tasvirlar «Skuter»dan ham tezroq harakatlanadigan bulutlar guruhlarini aniqlash imkonini berdi. Kichik qoramtir dog‘ «Voyajer-2»ning sayyoraga 1989-yilda yaqinlashuvi vaqtida kuzatilgan, jadalligi bo‘yicha ikkinchi o‘rindagi bo‘ron bo‘lib, undan ham janubroqda joylashgan edi. Dastlab u butunlay qoramtir ko‘ringan, biroq apparat yaqinlashganda Kichik qoramtir dog‘ning yorqin markazi aniqroq ko‘rina boshlagan. Buni yuqori aniqlikdagi aksariyat tiniq suratlarda ko‘rish mumkin.
Neptundagi «qoramtir dog‘lar», deb taxmin qilinishicha, troposferada yorqinroq va ko‘zga yaqqol tashlanadigan bulutlarga qaraganda pastroq balandliklarda joylashadi.
Shu sababli ular yuqori bulut qatlamidagi o‘ziga xos teshiklarga o‘xshab ko‘rinadi. Bu bo‘ronlar barqaror bo‘lib, bir necha oy davomida saqlanishi mumkin; shu bois ular uyurmali tuzilishga ega deb hisoblanadi. Qoramtir dog‘lar bilan ko‘pincha yorqin, doimiy metan bulutlari bog‘liq bo‘ladi. Bu bulutlar tropopauzada.
hosil bo‘ladi. Hamroh bulutlarning barqarorligi ayrim avvalgi «qoramtir dog‘lar» o‘zining siklon xususiyatini saqlab qolgan holda, qoramtir rangini yo‘qotishi mumkinligini ko‘rsatadi. Agar ular ekvatorga juda yaqin harakatlansa yoki hozircha noma’lum boshqa mexanizm ishga tushsa, qoramtir dog‘lar tarqalib ketishi mumkin. 2017-yilda Kek observatoriyasida Neptun ekvatori yaqinida diametri taxminan 9000 km, ya’ni Yer diametrining qariyb 3/4 qismiga teng bo‘lgan dovul suratga olingan.
Ichki issiqlik
Neptundagi ob-havoning Urannikiga qaraganda xilma-xilroq bo‘lishi, deb hisoblanishicha, ichki haroratning yuqoriroqligi bilan bog‘liq. Neptun Quyoshdan Uranga qaraganda bir yarim baravar uzoqroq joylashgan va Quyoshdan Uran oladigan quyosh nuri miqdorining atigi 40 % ini oladi. Shunga qaramay, bu ikki sayyoraning sirt harorati taxminan bir xil. Neptun troposferasining yuqori qatlamlarida harorat juda past — −221,4 °C ga teng. Bosim 1 bar bo‘lgan chuqurlikda harorat −201,15 °C ni tashkil etadi. Chuqurroqda gazlar joylashgan, biroq harorat muntazam ravishda ko‘tarilib boradi. Urandagi kabi, qizish mexanizmi noma’lum, ammo energiya balansidagi tafovut katta: Uran Quyoshdan olgan energiyasidan 1,1 baravar ko‘p energiya chiqaradi. Neptun esa olgan energiyasidan 2,61 baravar ko‘p energiya chiqaradi; uning ichki issiqlik manbai Quyoshdan oladigan energiyasiga yana 161 % energiya qo‘shadi.
Neptun Quyoshdan eng uzoq sayyora bo‘lsa-da, uning ichki energiyasi Quyosh tizimidagi eng tez shamollarni yuzaga keltirish uchun yetarli. Buning bir nechta ehtimoliy izohi taklif qilingan. Ulardan biri — sayyora yadrosining radiogen qizishi, ya’ni Yerning radioaktiv kaliy-40 ta’sirida qizishiga o‘xshash jarayon; ikkinchisi — metandan boshqa uglevodorodlarning hosil bo‘lishi va ajralib chiqqan vodorodning keyinchalik yuqoriga ko‘tarilishi; yana biri esa atmosferaning quyi qismidagi konveksiya bo‘lib, u gravitatsion to‘lqinlarning tropopauza ustida tormozlanishiga olib keladi..
Qutb yog‘dulari

2025-yil mart oyida Neptunda yorqin qutb faolligi ilk bor aniqlandi. Astronomlar bunday kashfiyotni «Xabbl» va «Jeyms Uebb» kosmik teleskoplari yordamida olingan tasvirlarni ustma-ust birlashtirish orqali amalga oshirishdi.
Shakllanishi va migratsiyasi

Muz gigantlari — Neptun va Uranning shakllanishini aniq modellashtirish qiyin bo‘lib chiqdi. Zamonaviy modellarga ko‘ra, Quyosh tizimining tashqi hududlarida modda zichligi an’anaviy ravishda qabul qilingan akkretsiya usuli bilan bunday yirik jismlarni hosil qilish uchun juda past bo‘lgan. Uran va Neptun evolyutsiyasini tushuntirish uchun ko‘plab farazlar ilgari surilgan. Ulardan biriga ko‘ra, ikkala muz giganti ham moddaning akkretsiyasi orqali shakllanmagan, balki dastlabki protoplanetar disk ichidagi beqarorliklar tufayli vujudga kelgan, keyinchalik esa ularning atmosferalari massiv yulduzning nurlanishi ta’sirida «uchib ketgan». Bu yulduz spektral sinf O yoki B ga mansub bo‘lgan.
Boshqa bir qarashga ko‘ra, Uran va Neptun modda zichligi yuqoriroq bo‘lgan Quyoshga yaqinroq hududda shakllangan, keyinchalik esa hozirgi orbitalariga ko‘chgan. Bu migratsiya farazi transneptun hududida kuzatiladigan kichik obyektlar sonini yaxshiroq tushuntira olgani uchun qo‘llab-quvvatlanadi. Hozirgi vaqtda ushbu farazning eng keng tarqalgan izohi Nitstsa modeli bo‘lib, unda ko‘chib yurayotgan Neptun va boshqa gigant sayyoralarning Kuiper kamari tuzilishiga ta’siri o‘rganiladi.
Tabiiy yo‘ldoshlari va halqalari
Neptunning 16 ta ma’lum tabiiy yo‘ldoshi bor. Ulardan bittasiga barcha yo‘ldoshlar umumiy massasining 99,5 % dan ortig‘i to‘g‘ri keladi; faqat shu yo‘ldosh sferik shaklga ega bo‘lish uchun yetarlicha katta. Bu — Triton, Uilyam Lassell tomonidan Neptun kashf etilganidan atigi 17 kun o‘tib aniqlangan. Quyosh tizimidagi boshqa barcha yirik sayyora yo‘ldoshlaridan farqli ravishda, Triton retrograd orbitaga ega. Ehtimol, u Neptun yaqinida shakllanmagan, balki sayyoraning gravitatsion maydoni tomonidan tutib olingan; u bir vaqtlar Kuiper kamaridagi mitti sayyora bo‘lgan bo‘lishi ham mumkin. U Neptunga shunchalik yaqinki, doimo sinxron aylanish holatida bo‘ladi. To‘lqin kuchlari ta’sirida Triton asta-sekin spiral bo‘ylab Neptunga yaqinlashmoqda va oxir-oqibat Rosh chegarasiga yetganda parchalanadi. Natijada halqa hosil bo‘lishi mumkin; u Saturn halqalaridan ham yirikroq bo‘lishi ehtimol. Radiofizika va kosmos markazi mutaxassislarining hisob-kitoblariga ko‘ra, Kornell universiteti olimlari bu hodisa taxminan 3,6 milliard yoki 1,4 milliard yildan keyin sodir bo‘lishini hisoblashgan. Bu muddat Tritonning Gamilton aylanishining hozirgi davrdagi Kassini holatlaridan qaysi biriga to‘g‘ri kelishiga bog‘liq. 1989-yilda Triton harorati baholangan va u −235 °C (38 K) ni tashkil etgan. O‘sha paytda bu geologik faollikka ega Quyosh tizimi jismlari orasida o‘lchangan eng past harorat edi. Triton atmosferasiga ega Quyosh tizimidagi uchta tabiiy yo‘ldoshdan biridir; qolgan ikkitasi — Io va TitanTritonning muz qobig‘i ostida suyuq okean bo‘lishi ham mumkin, xuddi Yevropadagi okean kabi.

Neptunning kashf etilish vaqti bo‘yicha ikkinchi ma’lum tabiiy yo‘ldoshi — Nereida. U noto‘g‘ri shaklga ega bo‘lib, Quyosh tizimidagi boshqa tabiiy yo‘ldoshlar orasida orbitasi eng katta ekssentrisitetlardan biriga ega. Ekssentrisitet 0,7507 bo‘lgani sababli uning apomarkazi uning peritsentridan 7 baravar uzoqroq bo‘lgan nuqtasidir.




1989-yil iyuldan sentabrgacha «Voyajer-2» Neptunning 6 ta yangi tabiiy yo‘ldoshini aniqladi. Ular orasida Protey alohida e’tiborga loyiq. U noto‘g‘ri shakldagi osmon jismlariga misol bo‘la oladi: bunday jismlar o‘lchami va massasiga qaramay, o‘z gravitatsiyasi ta’sirida shar shakliga kelmaydi. Neptunning massasi bo‘yicha ikkinchi yirik tabiiy yo‘ldoshi Triton massasining atigi chorak foiziga teng.
Neptunning eng ichki to‘rtta tabiiy yo‘ldoshi — Nayada, Talassa, Despina va Galateya. Ularning orbitalari Neptunga shunchalik yaqinki, sayyora halqalari hududida joylashgan. Ulardan keyingisi — Larissa. U dastlab 1981-yilda yulduzning to‘silishi paytida aniqlangan. Dastlab bu hodisa halqa yoylari bilan bog‘langan, biroq «Voyajer-2» 1989-yilda Neptunga yetib kelganida, yulduzning to‘silishiga tabiiy yo‘ldosh sabab bo‘lgani ma’lum bo‘ldi. 2002—2003-yillarda Neptunning noto‘g‘ri shakldagi yana 5 ta tabiiy yo‘ldoshi kashf etildi va bu haqda 2004-yilda xabar berildi. Keyinchalik Gippokamp deb nomlangan 14-yo‘ldosh Gippokamp 2009-yilda «Xabbl» teleskopi olgan suratlarda 2013-yilda aniqlangan; uning o‘lchami 16—20 km deb baholanadi. Neptun dengizlarning Rim xudosi bo‘lgani uchun, uning tabiiy yo‘ldoshlari kichikroq dengiz ma’budlari va xudolari nomi bilan ataladi.
Halqalari
Neptunning halqalar tizimi mavjud, biroq u, masalan, Saturn halqalariga qaraganda ancha kichik. Halqalar muz zarralaridan iborat bo‘lib, ularning sirti silikatlar yoki uglerod asosidagi modda bilan qoplangan bo‘lishi mumkin. Ehtimol, aynan shu modda ularga qizg‘ish tus beradi.
2022-yilda «Jeyms Uebb» kosmik teleskopi yordamida Neptun halqalarining yaqin infraqizil diapazondagi (to‘lqin uzunligi 0,6 dan 5 mkm gacha) aniq tasvirlari ilk bor olindi. Suratlarda bir nechta tor va yorqin halqalardan tashqari, xira chang halqalari ham ko‘rinadi. Ularning ko‘pchiligi «Voyajer-2» 1989-yilda Neptun atrofiga tashrif buyurganidan beri ilk bor tasvirga tushirildi, chunki ular ko‘rinadigan yorug‘lik.
Kuzatishlar
Neptunni qurollanmagan ko‘z bilan ko‘rib bo‘lmaydi, chunki uning yulduz kattaligi +7,7 dan +8,0 gacha. Shu sababli Yupiterning Galiley yo‘ldoshlari, mitti sayyora Serera va asteroidlar (4) Vesta, (2) Pallada, (7) Iris, (3) Yunona va (6) Geba osmonda Neptundan yorqinroq ko‘rinadi. Sayyorani ishonchli kuzatish uchun teleskop zarur: kattalashtirish darajasi 200× yoki undan yuqori, diametri esa kamida 200—250 mm bo‘lishi lozim. Bunday sharoitda Neptunni Uranga o‘xshash kichik ko‘kimtir disk sifatida ko‘rish mumkin. Durbinda 7×50 kattalashtirishda uni xira yulduz sifatida payqash mumkin.

olgan tasvirdan ham tiniqroq. Neptun Yerdan juda uzoqda joylashgani sababli uning burchak diametri atigi 2,2—2,4 burchak soniyasi oralig‘ida o‘zgaradi. Bu Quyosh tizimidagi sayyoralar orasidagi eng kichik qiymat bo‘lib, Neptun sirtidagi tafsilotlarni ko‘z bilan kuzatishni qiyinlashtiradi. Shu sababli «Xabbl» kosmik teleskopi va yirik yer usti teleskoplari adaptiv optika bilan jihozlangan bo‘lishidan oldin. 1977-yilda, masalan, Neptunning aylanish davri ham ishonchli tarzda ma’lum emas edi.
Yerda kuzatuvchi uchun Neptun har 367 kunda ko‘rinma retrograd harakatni boshlaydi va har bir qarama-qarshi turish paytida yulduzlar fonida o‘ziga xos xayoliy halqalar hosil qiladi. 2010-yil aprel va iyul oylarida, shuningdek, 2011-yil oktabr va noyabr oylarida bu orbital halqalar Neptunni 1846-yilda kashf etilgan paytdagi koordinatalariga yaqin olib keldi.
Radiodiapazonda Neptunning uzluksiz nurlanishi va muntazam bo‘lmagan chaqnashlari kuzatiladi. Har ikkala hodisa ham sayyoraning aylanuvchi magnit maydoni bilan izohlanadi. Spektrning infraqizil qismida, sovuqroq fon ustida, Neptun atmosferasining chuqur qatlamlaridagi to‘lqinlanishlar — «bo‘ronlar» aniq ko‘rinadi. Ular qisqarayotgan yadrodan ajralib chiqadigan issiqlik tufayli yuzaga keladi. Kuzatuvlar ularning shakli va o‘lchamini katta ishonchlilik bilan aniqlash, shuningdek, harakatini kuzatish imkonini beradi.
Kashf etilish tarixi

Chizilgan rasmlarga ko‘ra, Galileo Galiley Neptunni 27 va 28-dekabr 1612-yilda, keyin esa 28-yanvar 1613-yilda kuzatgan. Biroq har ikki holatda ham u sayyorani tungi osmonda Yupiter bilan qo‘shilish holatida turgan qo‘zg‘almas yulduz deb qabul qilgan. Shu sababli Galileo Neptunning kashfiyotchisi hisoblanmaydi.
1612-yil dekabridagi dastlabki kuzatuvlar davrida Neptun turish nuqtasida bo‘lgan; aynan kuzatuvlar o‘tkazilgan kuni u teskari harakatga o‘tgan. Ko‘rinma teskari harakat Yer o‘z orbitasida tashqi sayyoradan o‘zib ketganda kuzatiladi. Neptun turish nuqtasiga yaqin bo‘lgani sababli uning harakati Galileyning kichik teleskopi yordamida payqash uchun juda sust edi.
1821-yilda Aleksis Buvard Uran orbitasining astronomik jadvallarini e’lon qildi.

Keyingi kuzatuvlar Uran harakatining haqiqiy holati jadvallardagi hisob-kitoblardan sezilarli darajada chetga chiqishini ko‘rsatdi. Xususan, ingliz astronomi Tomas Jon Hassi o‘z kuzatuvlariga asoslanib, Uran orbitasidagi anomaliyalarni aniqladi va bunga tashqi sayyora mavjudligi sabab bo‘lishi mumkinligini taxmin qildi. 1834-yilda Hassi Parijda Buvard bilan uchrashib, bu anomaliyalarni muhokama qildi. Buvard Hassi faraziga qo‘shildi va vaqti bo‘lsa, taxminiy sayyorani izlash uchun zarur hisob-kitoblarni bajarishga va’da berdi, biroq keyinchalik bu masala bilan shug‘ullanmadi. 1843-yilda Jon Kuch Adams Uran orbitasidagi o‘zgarishlarni tushuntirish uchun taxminiy sakkizinchi sayyora orbitasini hisoblab chiqdi. U hisob-kitoblarini ser Jorj Biddel Eriga — qirollik astronomiga — yubordi. Eri javob xatida qo‘shimcha tushuntirish so‘radi. Adams javob yozishni boshladi, biroq negadir uni jo‘natmadi va keyinchalik bu masala bo‘yicha jiddiy ish olib borishni talab qilmadi.
Urbain Leverye Adamsdan mustaqil ravishda 1845—1846-yillarda o‘z hisob-kitoblarini amalga oshirdi, biroq Parij rasadxonasi astronomlari uning g‘ayratini qo‘llab-quvvatlamadi va taxminiy sayyorani izlashga kirishmadi. 1846-yil iyun oyida Leveryening sayyora uzunligi bo‘yicha e’lon qilingan dastlabki bahosini ko‘rib chiqqach va uning Adams hisob-kitoblariga o‘xshashligiga ishonch hosil qilgach, Eri Kembrij rasadxonasi direktori Jeyms Challisni sayyorani izlashga ko‘ndirdi. Qidiruv avgust va sentabr oylarida natijasiz davom etdi. Challis Neptunni ikki marta kuzatgan, biroq kuzatuv natijalarini keyinroq qayta ishlashga qoldirgani sababli izlanayotgan sayyorani o‘z vaqtida aniqlay olmadi.
Bu orada Leverye Berlin rasadxonasi astronomi Iogann Gotfrid Galleni sayyorani izlashga ko‘ndirishga muvaffaq bo‘ldi. Genrix Lui d’Arre — rasadxona talabasi — Galle’ga Leverye taxmin qilgan joy atrofidagi osmonning yaqinda chizilgan xaritasini ayni paytdagi osmon ko‘rinishi bilan taqqoslashni taklif qildi. Shunda sayyoraning qo‘zg‘almas yulduzlarga nisbatan siljishini payqash mumkin edi. Sayyora qidiruv boshlangan birinchi kechaning o‘zida, taxminan bir soatlik izlanishdan keyin topildi. Rasadxona direktori Iogann Frans Enke bilan birga ular ikki kecha davomida sayyora joylashgan osmon hududini kuzatishdi. Natijada uning yulduzlarga nisbatan siljishini aniqlab, bu haqiqatan ham yangi sayyora ekaniga ishonch hosil qilishdi. Neptun 23-sentabr 1846-yilda, Leverye bashorat qilgan koordinatalardan 1° masofada va Adams bashorat qilgan koordinatalardan taxminan 12° masofada topildi.
Kashfiyotdan keyin Neptunni kim kashf etgani borasida inglizlar va fransuzlar o‘rtasida bahs boshlandi. Oxir-oqibat murosaga kelinib, Adams va Leverye kashfiyotning hammualliflari deb tan olindi. 1998-yilda «Neptun hujjatlari» deb ataluvchi, tarixiy ahamiyatga ega hujjatlar yana topildi. Ular Grinvich rasadxonasidan noqonuniy ravishda o‘zlashtirilgan va astronom Olin Eggen qo‘lida qariyb uch o‘n yil saqlangan; hujjatlar faqat uning vafotidan keyin topilgan.
Hujjatlar qayta ko‘rib chiqilgach, ayrim tarixchilar endi Adams Neptunni kashf etishda Leverye bilan teng huquqqa loyiq emas, deb hisoblaydi. Bu fikr ilgari ham, masalan, Dennis Roulins[inglizcha] tomonidan 1966-yildayoq shubha ostiga olingan. 1992-yilda «Dio» jurnalidagi maqolasida Roulins britaniyaliklarning Adamsni kashfiyotda Leverye bilan teng deb tan olish talabi o‘g‘rilik ekanini yozgan. «Adams ayrim hisob-kitoblarni bajargan, biroq Neptun qayerda joylashganiga unchalik ishonchi komil emas edi», — degan Nikolas Kollestrom, London Universitet kollejida 2003-yilda.
Nomi
Kashf etilganidan keyin bir muddat Neptun shunchaki «Uranning tashqi tomonidagi sayyora» yoki «Leverye sayyorasi» deb atalgan. Rasmiy nom berish g‘oyasini birinchi bo‘lib Galle ilgari surib, «Yanus» nomini taklif qildi. Angliyada Challis boshqa nom — «Okean»ni taklif etdi.
Kashf etilgan sayyoraga nom berish huquqiga ega ekanini ta’kidlagan Leverye unga «Neptun» deb nom berishni taklif qildi va bu nom Fransiyaning Uzunliklar byurosi tomonidan ma’qullangan, deb yolg‘on da’vo qildi. Oktabr oyida u sayyorani o‘z nomi bilan — «Leverye» deb atashga urindi. Bu tashabbusni rasadxona direktori Fransua Arago qo‘llab-quvvatladi, biroq bu taklif Fransiyadan tashqarida jiddiy qarshilikka uchradi. Fransuz almanaxlarida Uranning kashfiyotchisi Uilyam Gershel sharafiga uning nomi tezda qayta tiklandi, yangi sayyora esa Leverye nomi bilan ataldi.
Pulkovo rasadxonasi direktori — Vasiliy Struve «Neptun» nomini ma’qul ko‘rdi. U bu tanlov sababini 29-dekabr 1846-yilda Peterburgda bo‘lib o‘tgan Imperator Fanlar akademiyasi yig‘ilishida bayon qildi. Professor Gauss va professor Enke ham bu nomni ma’qullashdi. Rim mifologiyasida Neptun dengiz xudosi bo‘lib, yunon mifologiyasidagi Poseydonga mos keladi. Bunday nom tanlanishi boshqa sayyoralarning nomlariga mos edi: Yerdan tashqari, ularning barchasi yunon yoki Rim mifologiyasidagi xudolar sharafiga nomlangan.
Sayyora Neptun sharafiga kimyoviy element neptuniy deb nomlangan; u davriy jadvalda urandan keyin joylashadi. Xuddi shuningdek, Quyosh tizimida Neptun Quyoshdan hisoblaganda Uranning keyingi sayyorasidir.
Maqomi
Kashf etilganidan 1930-yilgacha Neptun Quyoshdan eng uzoqda joylashgan ma’lum sayyora bo‘lib qoldi. Pluton kashf etilgach, Neptun Quyosh tizimidagi oxiridan ikkinchi sayyoraga aylandi. Faqat 1979—1999-yillarda Pluton Quyoshga Neptundan yaqinroq, uning orbitasi ichida joylashgan edi. Kuiper kamarida1992-yildan boshlab yangi transneptun obyektlari kashf etilishi Plutonni sayyora deb hisoblash kerakmi yoki uni Kuiper kamarining bir qismi deb tan olish lozimmi, degan munozarani keltirib chiqardi. 2006-yilda Xalqaro astronomiya ittifoqiqabul qildi «sayyora» atamasining yangi ta’rifini va Plutonni mitti sayyora sifatida tasnifladi. Shu tariqa Neptun yana Quyosh tizimining eng uzoq sayyorasiga aylandi.
Tadqiq etilishi
1960-yillarning oxiridayoq Neptun haqidagi tasavvurlar bugungidan biroz farq qilgan. Uning Quyosh atrofida aylanishining yulduzga nisbatan va sinodik davrlari, Quyoshdan o‘rtacha masofasi hamda ekvatorining orbita tekisligiga og‘ish burchagi nisbatan aniq ma’lum bo‘lgan bo‘lsa-da, ayrim ko‘rsatkichlar kamroq aniqlikda o‘lchangan. Xususan, massasi 17,26 Yer massasiga teng deb baholangan (17,15 o‘rniga); ekvatorial radiusi esa Yer radiusidan 3,89 baravar katta deb hisoblangan (3,88 o‘rniga). O‘z o‘qi atrofida yulduzlarga nisbatan aylanish davri 15 soat 8 daqiqa deb baholangan (15 soat 58 daqiqa o‘rniga). Bu o‘sha davrdagi bilimlar bilan sayyora haqidagi hozirgi ma’lumotlar orasidagi eng katta tafovut edi.
Ayrim masalalarda tafovutlar keyinroq ham saqlanib qoldi. Dastlab, «Voyajer-2» parvozidan oldin, Neptunning magnit maydoni Yer va Saturn magnit maydonlari bilan bir xil tuzilishga ega, deb taxmin qilingan. Hozirgi tasavvurlarga ko‘ra, Neptun maydoni «qiyshiq rotator» deb ataladigan tuzilishga ega. Neptunning geografik va magnit «qutblari» (agar uning maydoni dipol ekvivalenti sifatida tasavvur qilinsa) bir-biriga nisbatan 45° dan ortiq burchak ostida joylashgan. Shu sababli sayyora aylanganda uning magnit maydoni konus shaklida harakatlanadi.

Neptunga eng yaqin masofaga «Voyajer-2 apparati 25-avgust 1989-yilda yetib bordi. Neptun kosmik apparat tashrif buyurishi mumkin bo‘lgan so‘nggi yirik sayyora bo‘lgani uchun, parvoz trayektoriyasiga ta’siridan qat’i nazar, Triton yaqinidan uchib o‘tishga qaror qilindi. «Voyajer-1» oldida ham shunga o‘xshash vazifa turgan edi: Saturn va uning eng yirik tabiiy yo‘ldoshi — Titanga yaqin uchib o‘tish. «Voyajer-2» Neptun tasvirlarini Yerga uzatdi. Bu tasvirlar 1989-yilda Jamoat televideniyesi xizmati tomonidan «Neptun tun bo‘yi» deb nomlangan, tun bo‘yi davom etadigan dastur yaratilishiga asos bo‘ldi.
Apparatdan yuborilgan signallar Yerga 246 daqiqada yetib kelardi. Shu sababli «Voyajer-2» missiyasi Neptun va Tritonga yaqinlashish vaqtida asosan Yerdan yuborilgan buyruqlarga emas, oldindan yuklangan buyruqlarga tayandi. «Voyajer-2» Nereida yaqinidan uchib o‘tib, Neptun atmosferasidan atigi 4400 km uzoqlikdagi masofadan 25-avgust kuni o‘tdi. O‘sha kunning o‘zida keyinroq «Voyajer» Triton yaqinidan uchib o‘tdi.
«Voyajer-2» sayyoraning magnit maydoni mavjudligini tasdiqladi va uning Uran magnit maydoni kabi qiyalanganini aniqladi. Sayyoraning aylanish davri haqidagi masala radio nurlanishini o‘lchash orqali hal qilindi. «Voyajer-2» Neptunda g‘ayrioddiy darajada faol ob-havo tizimi mavjudligini ham ko‘rsatdi. Sayyoraning 6 ta yangi tabiiy yo‘ldoshi va bir nechta halqasi kashf etildi.
Rejalashtirilayotgan kosmik missiyalar
Neptune Odyssey — NASA tomonidan ishlab chiqilayotgan, Neptunga kosmik zond yuborish missiyasi. Missiyani 2031-yilda uchirish rejalashtirilgan; zond Neptunga 2043-yilda yetib borishi kutilmoqda.
Xitoy milliy kosmik boshqarmasi «Voyajer»ga o‘xshash zondlarni uchirish konsepsiyasini o‘rganmoqda. Dastlab «Interstellar Express» deb nomlangan ushbu loyihada ikkala zondni 2024-yilda geliosferaning qarama-qarshi tomonlarini o‘rganish uchun turli yo‘nalishlarda uchirish rejalashtirilgan. IHP-2 deb nomlangan ikkinchi zond 2038-yil yanvar oyida Neptun yonidan uchib o‘tishi kerak.
Ommaviy madaniyatda Neptun
1847-yilda Afanasiy Fet Neptunning kashf etilishiga bag‘ishlangan she’r yozgan.
Neptun ko‘plab fantastik asarlar va ularning ekranlashtirilgan talqinlarida uchraydi.
Masalan, Olaf Stepldon «ning «So‘nggi va birinchi odamlar» romanida u Quyosh tizimi halokatga uchrayotgan paytda insoniyatning so‘nggi yashash joyi bo‘lgan. «Yulduzlar sari» (2019) filmida bosh qahramon, uni Bred Pitt ijro etgan, otasi — kosmonavtni topish uchun Neptunga yo‘l oladi. Neptun «Futurama» animatsion serialida, Star Trek: Enterprise serialining pilot qismida va to‘qqizinchi mavsumidagi to‘qqizinchi qismida «Doktor Kim» teleseriali».

Amerikaning ilmiy-fantastik «Voqealar gorizonti» filmida (1997) sun’iy qora tuynuk hosil qila oladigan va Koinotning istalgan nuqtasiga bir zumda ko‘cha oladigan maxfiy kosmik kema Neptun yaqinidagi ilk parvozi vaqtida g‘oyib bo‘ladi. Oradan 7 yil o‘tgach, u ayni joyda yana paydo bo‘ladi. Birinchi kemaga nima bo‘lganini aniqlash va ekipaj a’zolari tirik bo‘lsa, ularni qutqarish uchun Neptunga qutqaruv kemasi yuboriladi. Film voqealari Neptun atmosferasida muallaq turgan, qalin bulutlar bilan o‘ralgan va elektr razryadlari bilan yoritilgan ulkan «Voqealar gorizonti» kosmik kemasida kechadi.[manba manba 576 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Neptunning astronomik belgisi Neptun —
— Neptun xudosining uch tishli nayzasi — tridentning uslublashtirilgan ko‘rinishi. Sayyorani kashf etgan Leverye ismining bosh harflarini aks ettiruvchi muqobil belgi ham mavjud. Bu belgi endi ishlatilmaydi.
Adabiyotlar
- V. G. Teyfel. Uran va Neptun — olis gigant sayyoralar. — M.: Znaniye, 1982. — 64 bet.
- M. Ya. Marov. Quyosh tizimining sayyoralari. — 2-nashr. — M.: Nauka, 1986. — 320 bet.
- E. A. Grebenikov, Yu. A. Ryabov. Sayyoralarni izlash va kashf etish. — M.: Nauka, 1975. — 216 bet. — (Fizika-matematika adabiyoti bosh tahririyati). — 65 000 nusxa.
- E. A. Grebenikov, Yu. A. Ryabov. Sayyoralarni izlash va kashf etish. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — M.: Nauka, 1984. — 224 bet. — (Fizika-matematika adabiyoti bosh tahririyati). — 100 000 nusxa.
- Quyosh tizimi / Tuzuvchi-muharrir: V. G. Surdin. — M.: Fizmatlit, 2008. — 400 bet. — ISBN 978-5-9221-0989-5.
Havolalar
- «Voyajer-2» Neptunni tadqiq qilmoqda. www.allplanets.ru. Murojaat qilingan sana: 23-iyun 2021-yil. Arxivlangan 19-dekabr 2021-yil.
- G. Burba. Dengiz gigantining yuragi. www.vokrugsveta.ru. Murojaat qilingan sana: 23-iyun 2021-yil. Arxivlangan 25-fevral 2021-yil. // «Vokrug sveta» jurnalidagi ilmiy-ommabop maqola
- Neptunning janubiy qutbi iliq bo‘lib chiqdi. news.cosmoport.com. Murojaat qilingan sana: 23-iyun 2021-yil. Arxivlangan 9-iyul 2021-yil. // Space.com (ingl.)
- A. Levin. Sayyorani ovlash: Neptun. elementy.ru. Murojaat qilingan sana: 23-iyun 2021-yil. Arxivlangan 28-noyabr 2016-yil. // Populyar mexanika, № 5, 2009
- Neptun. astrolab.ru. Murojaat qilingan sana: 23-iyun 2021-yil. Arxivlangan 27-oktabr 2017-yil. da astrolab.ru
- Neptun. galspace.spb.ru. Murojaat qilingan sana: 23-iyun 2021-yil. Arxivlangan 23-aprel 2021-yil. da galspace.spb.ru
- Kunning astronomik surati. Neptundan ikki soat oldin (ingl.) (8-avgust 2010-yil). Murojaat qilingan sana: 16-fevral 2014-yil.
- Kristof Pelye. Neptun: Havaskorlar uchun yangi chegara? (ingl.). Sayyoralar jamiyati (7-noyabr 2013-yil). Murojaat qilingan sana: 7-mart 2022-yil. Arxivlangan 26-may 2021-yil.
- Sayyoralar — Neptun (ingl.). www.projectshum.org. Murojaat qilingan sana: 23-iyun 2021-yil. Arxivlangan 6-iyun 2011-yil.Bolalar uchun Neptun qo‘llanmasi.
- M. R. Shouolter, I. de Pater, J. J. Lisauer, R. S. French. Neptunning yangi tabiiy yo‘ldoshi: S/2004 N 1 (CBET 3586) (ingl.). Astronomik telegrammalar markaziy byurosi, Xalqaro astronomiya ittifoqi (15-iyul 2013-yil). Arxivlangan; manba: asl nusxa 3-avgust 2016-yil. Bibcode:2013CBET.3586....1S