Meteorit (yunoncha Μετεώρος — havoda ko‘tarilgan, ilk rus tilidagi manbalarda quyidagicha tilga olingan: havo toshi) — jism kosmik kelib chiqishga ega bo‘lib, Yer yoki boshqa yirik osmon jismining yuzasiga yetib kelgan.
Topilgan meteoritlarning aksariyati bir necha grammdan bir necha o‘n tonnagacha massaga ega (topilgan eng yirik meteorit — Goba, hisob-kitoblarga ko‘ra, uning massasi taxminan 60 tonnani tashkil etgan). Har kuni Yerga5—6 tonna meteorit tushadi, deb hisoblanadi; bu yiliga 2 ming tonnaga teng.
Atamalar

O‘lchami 30 metrgacha bo‘lgan kosmik jism meteor jismiyoki meteoroiddeb ataladi. Kattaroq jismlar esa asteroidlar.
Meteor jismlar Yer atmosferasidan o‘tganda yuzaga keladigan hodisalar meteorlar yoki umumiy holda meteorit yomg‘iri deb ataladi; ayniqsa yorqin meteorlar esa bolidlar.
Kosmik kelib chiqishga ega bo‘lib, Yer yuzasiga tushgan qattiq jism meteorit deb ataladi.
Yirik meteorit tushgan joyda krater (astroblema) hosil bo‘lishi mumkin. Dunyodagi eng mashhur kraterlardan biri — Arizona krateriYer yuzidagi eng katta meteorit krateri esa Uilks Yeri krateri (diametri taxminan 500 km) deb taxmin qilinadi.
Meteoritlarning boshqa tarixiy nomlari: aerolitlar, siderolitlar, uranolitlar, meteoritolitlar, betiliylar, samoviy, havo, atmosfera yoki meteor toshlari va boshqalar.
«Meteorit va meteoroid: yangi to‘liq ta’riflar» maqolasida «Meteoritics & Planetary Science» jurnalining 2010-yil yanvar sonida mualliflar meteorit atamasining ko‘plab tarixiy ta’riflarini keltirib, ilmiy hamjamiyatga quyidagi asoslangan ta’riflarni taklif etadilar:
- Meteorit: o‘lchami 2 mm dan katta bo‘lgan, ona jismida shakllanganidan so‘ng tabiiy yo‘l bilan undan ajralib, ona jismning ustun gravitatsion ta’siri doirasidan tashqariga olib chiqilgan va keyinchalik o‘zidan kattaroq o‘lchamdagi tabiiy yoki sun’iy kelib chiqishli jism bilan to‘qnashgan tabiiy qattiq obyekt (hatto bu samoviy jism ajralib chiqqan o‘sha ona jismning o‘zi bo‘lsa ham). Dastlabki minerallari yoki tuzilishidan tanib olish mumkin bo‘lgan biror qismi saqlanib qolgan ekan, iqlim jarayonlari obyektning meteorit maqomiga ta’sir qilmaydi. Obyekt o‘zidan kattaroq «tosh» bilan qo‘shilib ketib, o‘sha toshning o‘zi meteoritga aylansa, u meteorit maqomini yo‘qotadi.
- Mikrometeorit: o‘lchami 10 mkm dan 2 mm gacha bo‘lgan meteorit.
Tadqiqotlar tarixi
XVIII asr oxirida Parij Fanlar akademiyasimeteoritlarning kosmik kelib chiqishini (va osmondan tushishini) tan olmadi. Ikki asr davomida tarixning bu epizodi rasmiy fanning qotib qolganligi va uzoqni ko‘ra olmasligiga misol sifatida ko‘rsatib kelinadi, biroq mohiyatan bunday emas. Akademiya vakillari xondritnamunasini o‘rgangan edi. U momaqaldiroq paytida tushgani uchun mahalliy aholi uni «momaqaldiroq toshi» (havoda chaqmoqdan moddiylashadi, deb tasavvur qilingan afsonaviy tosh) deb hisoblagan. Olimlar meteoritning mineralogik va kimyoviy tahlillarini o‘tkazishgan, biroq bu uning kosmik kelib chiqishini tasdiqlash uchun yetarli emas edi; tegishli astronomik kashfiyotlar esa bir necha o‘n yildan keyin amalga oshirildi. Shu sababli akademiklar dehqonlar rivoyatlaridagi «momaqaldiroq toshi»ning mavjudligini tan olishga yoki meteorit osmondan tushganini e’tiborsiz qoldirib, uni Yer minerali deb hisoblashga majbur bo‘lishgan. Ular ikkinchi, mantiqan asosli variantni tanlashgan.

«Pallas temiri» 1773-yilda topilgan va «sof temir» deb ta’riflangan. E. Xladniy 1794-yilda chop etilgan kitobida Pallas temirining Yerdan tashqari kelib chiqishi haqidagi fikrni birinchi bo‘lib ilmiy asoslab berdi: «Topilgan va unga o‘xshash boshqa temir massalarining kelib chiqishi hamda tabiatning shu bilan bog‘liq ayrim hodisalari haqida». Bu asar keyinchalik rivojlangan fan sohasi — meteoritikaning asosini yaratdi, ushbu sinfga mansub temir-toshli meteoritlar esa pallasitlar.
N. G. Nordenshyold1821-yilda meteoritning kimyoviy tahlilini birinchi bo‘lib o‘tkazgan va Yer hamda Yerdan tashqaridagi elementlarning bir xilligini aniqlagan.
Meteoritlarni o‘rganish bilan rossiyalik akademiklar V. I. Vernadskiy, A. E. Fersman, meteorit tadqiqotlarining taniqli fidoyilari P. L. Dravert, L. A. Kulik, E. L. Krinov va boshqa ko‘plab olimlar shug‘ullangan.
SSSRda Fanlar akademiyasi tomonidan maxsus Meteoritlar qo‘mitasi tashkil etilgan bo‘lib, u meteoritlarni yig‘ish, o‘rganish va saqlash ishlariga rahbarlik qiladi — meteoritlar kolleksiyasi.
2016-yilda Rossiya FA Sibir bo‘limi Yadro fizikasi instituti xodimlari meteoritning ichki tuzilishini o‘rganish imkonini beradigan rentgen qurilmasini yaratdi.
Meteor jismlarning Yerga tushish jarayoni

Meteor jismi Yer atmosferasiga 11,2 dan 72 km/s gacha tezlikda kiradi. Bunda quyi chegara — bu qochish tezligi Yerning tortishish maydonidan qochish tezligi, yuqori chegara esa Quyosh tizimidan qochish tezligi (42 km/s) bilan Yerning orbital harakat tezligi (30 km/s) yig‘indisidir. Bunday tezlikda jism qiziy boshlaydi va yorug‘lik chiqaradi. ablatsiya (meteor jismi moddasining qarshi oqim zarralari ta’sirida kuyishi va uchib ketishi) tufayli Yer yuzasigacha yetib kelgan jism massasi atmosferaga kirish paytidagi massasidan kichik, ayrim hollarda esa ancha kichik bo‘lishi mumkin. Masalan, Yer atmosferasiga 25 km/s yoki undan yuqori tezlikda kirgan kichik jism deyarli to‘liq yonib ketadi[manba ko‘rsatilmagan, 5020 kun]. Atmosferaga bunday tezlikda kirganda, dastlabki massasi o‘nlab yoki yuzlab tonna bo‘lgan jismdan Yer yuzasigacha atigi bir necha kilogramm yoki hatto gramm modda yetib keladi[manba ko‘rsatilmagan, 5020 kun]. Meteor jismi atmosferada yonib ketganining izlarini uning deyarli butun trayektoriyasi bo‘ylab topish mumkin.
Agar meteor jismi atmosferada yonib ketmasa, tormozlanish jarayonida u gorizontal tezlik tarkibiy qismini yo‘qotadi. Natijada tushish trayektoriyasi dastlab ko‘pincha deyarli gorizontal bo‘lgan holatdan oxirida deyarli vertikal holatga o‘zgaradi. Tormozlanish davom etishi bilan meteor jismining yorqinligi pasayadi va u soviydi (meteorit tushgan paytda issiq, ammo qaynoq bo‘lmaganini ko‘rganlar haqida ko‘p bor xabar berilgan).
Bundan tashqari, meteor jismi parchalarga bo‘linishi mumkin. Natijada meteorit yomg‘iri. Ayrim jismlarning parchalanishi halokatli tus olib, kuchli portlashlar bilan kechadi. Bunday hollarda Yer yuzasida meteorit moddasining makroskopik izlari ko‘pincha qolmaydi, bunga misol — Tunguska bolidi. Taxminlarga ko‘ra, bunday meteoritlar kometa qoldiqlari bo‘lishi mumkin.
Meteorit Yer yuzasiga katta tezlikda (taxminan 2000-4000 m/s) urilganda juda katta miqdorda energiya ajralib chiqadi. Natijada meteorit va zarba joyidagi tog‘ jinslarining bir qismi bug‘lanib ketadi. Bu kuchli portlash jarayonlari bilan kechib, meteorit o‘lchamidan ancha katta bo‘lgan yirik, dumaloq kraterni hosil qiladi. Tog‘ jinslarining katta qismi esa zarba metamorfizmi. Buning darsliklarda keltiriladigan klassik misoli — Arizona krateri.
Kichik tezliklarda (taxminan bir necha yuz m/s) energiyaning bunday katta miqdorda ajralib chiqishi kuzatilmaydi. Hosil bo‘ladigan zarba kraterining diametri meteoritning o‘lchamiga yaqin bo‘ladi va hatto yirik meteoritlar ham, masalan, Goba meteoriti.
Tashqi belgilari

Meteoritning asosiy tashqi belgilari — erish qobig‘i, regmagliptlar va magnit xususiyatidir. Bundan tashqari, meteoritlar odatda noto‘g‘ri shaklga ega bo‘ladi (biroq dumaloq yoki konussimon meteoritlar ham uchraydi).
Erish qobig‘i meteorit Yer atmosferasidan o‘tayotganda hosil bo‘ladi. Bu jarayonda meteorit taxminan 1800° haroratgacha qizishi mumkin. Qobiq meteorit moddasining qisman erib, keyin yana qotgan yupqa qatlamidan iborat. Odatda erish qobig‘i qora rangli va xira yuzali bo‘ladi; meteoritning ichki qismi esa ochroq rangda bo‘ladi.
Regmagliptlar — meteorit yuzasidagi yumshoq loyda qolgan barmoq izlariga o‘xshash o‘ziga xos chuqurchalardir. Ular ham meteorit Yer atmosferasidan o‘tayotganda, ablatsiya jarayonlari natijasida hosil bo‘ladi.
Meteoritlar magnit xususiyatiga ega. Bu faqat temirli meteoritlarga emas, balki toshli meteoritlarga ham xos. Buning sababi shundaki, toshli meteoritlarning aksariyatida nikel aralashgan temir qo‘shimchalari mavjud.
Tasniflash
Tarkibiga ko‘ra tasniflash
Meteoritlar tarkibiga ko‘ra uch guruhga bo‘linadi:
| Toshli | Temirli | Temir-toshli |
|---|---|---|
| xondritlar | meteorit temiri | pallasitlar |
| axondritlar | mezosideritlar |
Eng ko‘p uchraydiganlari toshli meteoritlardir (tushish holatlarining 92,8 %). Ular asosan silikatlardan tashkil topgan: olivinlar (Fe, Mg)2[SiO4] (dan fayalit Fe2[SiO4] gacha forsterit Mg2[SiO4]) va piroksenlar (Fe, Mg)2Si2O6 (dan ferrosilit Fe2Si2O6 gacha enstatit Mg2Si2O6).
Toshli meteoritlarning mutlaq ko‘pchiligi (toshli meteoritlarning 92,3 %i, barcha tushish holatlarining 85,7 %i) xondritlardir. Ular xondritlar deb ataladi, chunki tarkibida xondrulalar — asosan silikat tarkibli sferik yoki ellipssimon hosilalardir. Xondrulalarning aksariyati diametri 1 mm dan oshmaydi, biroq ayrimlari bir necha millimetrga yetishi mumkin. Xondrulalar bo‘lakli yoki mayda kristalli matritsa ichida joylashadi; ko‘pincha matritsa xondrulalardan tarkibi bilan emas, balki kristall tuzilishi bilan farq qiladi. Xondritlarning tarkibi deyarli to‘liq Quyoshning kimyoviy tarkibini takrorlaydi; faqat vodorod va geliy kabi yengil gazlar bundan mustasno. Shu sababli xondritlar Quyoshni o‘rab turgan protoplanetar bulutdan moddaning kondensatsiyalanishi va changning akkretsiyasi natijasida, oraliq qizish jarayonlari bilan birga, bevosita hosil bo‘lgan deb hisoblanadi.
Axondritlar toshli meteoritlarning 7,3 % ini tashkil etadi. Ular erish va tarkibiy differensiatsiya (metallar va silikatlarga ajralish) jarayonidan o‘tgan protoplanetar (yoki sayyoraviy?) jismlarning bo‘laklaridir.
Temirli meteoritlar temir--nikel qotishmasidan tashkil topgan. Ular tushish holatlarining 5,7 % ini tashkil etadi.
Temir-silikatli meteoritlar tarkibi jihatidan toshli va temirli meteoritlar o‘rtasidagi oraliq guruhni tashkil etadi. Ular nisbatan kam uchraydi (tushish holatlarining 1,5 % i).
Axondritlar, temirli va temir-silikatli meteoritlar differensiallashgan meteoritlar guruhiga kiritiladi. Taxminlarga ko‘ra, ular asteroidlar yoki boshqa sayyoraviy jismlar tarkibida differensiatsiyadan o‘tgan moddadan tashkil topgan. Ilgari barcha differensiallashgan meteoritlar bir yoki bir nechta yirik jism, masalan, Fayeton sayyorasining parchalanishi natijasida hosil bo‘lgan, deb hisoblangan. Biroq turli meteoritlar tarkibining tahlili ularning ko‘plab yirik asteroidlar.
- Ilgari yana tektitlar, zarba ta’sirida hosil bo‘lgan kremniyli shisha bo‘laklari. Keyinchalik tektitlar meteorit kremniy dioksidiga boy tog‘ jinsiga urilganda hosil bo‘lishi aniqlangan.
Xibonit[inglizcha] kristallari meteoritlarda uchraydi; ular protoplanetar disk endigina soviy boshlagan paytda hosil bo‘lgan bo‘lib, tarkibida geliy va neon.
Aniqlash usuliga ko‘ra tasniflash
- tushish hodisalari (meteorit atmosferadan tushayotgani kuzatilganidan keyin topilgan holatlar);
- topilmalar (materialning meteorit kelib chiqishi faqat tahlil orqali aniqlangan holatlar);
Meteoritlarda Yerdan tashqari organik moddalar izlari
Toshli meteoritlarda bakteriyalar sporalarini izlashni Ch. Lipman boshlagan
- Uglerodli majmua
Uglerod saqlovchi (uglerodli) meteoritlarning muhim bir xususiyati bor — ularning yuzasida yupqa shishasimon qobiq mavjud. Bu qobiq, ehtimol, yuqori harorat ta’sirida hosil bo‘lgan. U yaxshi issiqlik izolyatori bo‘lgani uchun uglerodli meteoritlar ichida kuchli qizishga bardosh bera olmaydigan minerallar, masalan, gips saqlanib qoladi. Shu tariqa, bunday meteoritlarning kimyoviy tabiatini o‘rganish orqali ularning tarkibida hozirgi Yer sharoitida biogen kelib chiqishga ega organik birikmalar hisoblanadigan moddalarni aniqlash imkoniyati paydo bo‘ldi.:
Bunday moddalarning mavjudligi Yerdan tashqarida hayot borligini bir ma’noda tasdiqlash imkonini bermaydi, chunki nazariy jihatdan muayyan sharoitlarda ular abiogen yo‘l bilan ham sintezlanishi mumkin.
Boshqa tomondan, meteoritlarda aniqlangan moddalar hayot faoliyati mahsuli bo‘lmasa ham, ular hayotdan oldingi davr — qadimda Yerda mavjud bo‘lgan shunday davrga o‘xshash davr mahsuli bo‘lishi mumkin.
- «Uyushgan elementlar»
Toshli meteoritlarni o‘rganishda «uyushgan elementlar» deb ataladigan mikroskopik (5—50 mkm) «bir hujayrali» tuzilmalar aniqlanadi. Ular ko‘pincha yaqqol ko‘rinadigan qo‘sh devorlar, g‘ovaklar, tikanlar va hokazolarga ega.
Bugungi kunda bu qazilma qoldiqlarning Yerdan tashqaridagi hayotning biror shakliga tegishli ekani shubhasiz isbotlangan fakt emas. Biroq boshqa tomondan, bu tuzilmalar hayot bilan bog‘lash qabul qilingan darajada yuqori tashkiliy murakkablikka ega.
Bundan tashqari, bunday shakllar Yerda aniqlanmagan.
«Uyushgan elementlar»ning yana bir xususiyati — ularning ko‘pligi: uglerodli meteorit moddasining 1 g iga taxminan 1800 ta «uyushgan element» to‘g‘ri keladi.
Eng mashhur meteoritlar
Ayrim qiziqarli meteoritlar:
- Goba — ma’lum bo‘lgan eng yirik meteorit
- Gansedo[ispan tilida] (massasi 30,8 tonna) — ma’lum bo‘lgan ikkinchi yirik meteorit. 2016-yil sentabrda topilgan.
- Allyende — Yerda topilgan eng yirik uglerodli meteorit.
- Livon[fransuz tilida] — hozirgacha topilgan eng yirik meteorit Marsda.
Rossiya hududida topilgan yirik zamonaviy meteoritlar
- Tunguska hodisasi (hozircha Tunguska hodisasining aynan meteorit kelib chiqishi aniq emas. Batafsil ma’lumot uchun Tunguska meteoriti). 30-iyun 1908-yilda Sibirda Podkamennaya Tunguska daryosi havzasiga tushgan. Umumiy energiyasi 40-50 megatonna trotil ekvivalentida.
- Tsaryov meteoriti (meteorit yomg‘iri). Taxminan 6-dekabr 1922-yilda Tsaryov qishlog‘i yaqiniga tushgan (hozirda — Volgograd viloyati). Toshli meteorit. Ko‘plab parchalari taxminan 15 km² maydonga yig‘ilgan. Ularning umumiy massasi 1,6 tonna. Eng yirik bo‘lagi 284 kg.
- Sixote-Alin meteoriti (parchalarining umumiy massasi 30 tonna, energiyasi 20 kilotonna). Temirli meteorit. 12-fevral 1947-yilda Ussuri taygasiga tushgan.
- Vitim bolidi. Mama va Vitimskiy posyolkalari joylashgan Mamsko-Chuyskiy tumani, Irkutsk viloyati hududida, 24-sentabrdan 25-sentabr 2002-yilga o‘tar kechasi tushgan. Bu hodisa katta jamoatchilik rezonansiga sabab bo‘lgan, garchi meteorit portlashining umumiy energiyasi, aftidan, nisbatan kichik bo‘lsa ham (trotil ekvivalentida 200 tonna, dastlabki energiyasi 2,3 kilotonna), atmosferada yonishidan oldingi eng katta dastlabki massasi 160 tonna, parchalarning yakuniy massasi esa bir necha yuz kilogramm atrofida bo‘lgan.
- Chelyabinsk meteoriti. Eng yirik parchasining massasi — 654 kg. Yirik sanoat obyektlari joylashgan shahar yaqiniga meteorit 15-fevral 2013-yilda Rossiyada, Chelyabinsk yaqinida. Meteoritning tushishini kuzatganlar orasida Qostanay viloyati (Qozog‘iston), , Tyumen, , Kurgan, , Sverdlovsk va Chelyabinsk viloyatlarining minglab aholisi bor edi, bunda zarba to‘lqini meteorit atmosferaning zich qatlamlaridan tovushdan yuqori tezlikda o‘tganida hosil bo‘lganligi sababli, Chelyabinskda mingga yaqin aholi singan oynalar parchalari bilan jarohatlangan (ikki kishi og‘ir jarohat olgan). Taxminan 7200 ta bino: turar joylar, ta’lim muassasalari, davolash va sport inshootlari, ijtimoiy ahamiyatga ega obyektlar va boshqalar zarar ko‘rgan.
Meteorit topilishi juda kam uchraydigan hodisa. Meteoritika laboratoriyasi GEOKhI RAN ma’lumotlariga ko‘ra, 2006-yil holatiga kelib, Rossiya Federatsiyasi hududida 250 yil ichida atigi 125 ta meteorit topilgan.
Yirik meteorit kraterlari
- Vredefort — Janubiy Afrikadagi eng katta zarba krateri (diametri 300 km)
- Manikuagan (diametri 100 km)
- Popigay krateri (Rossiyada, diametri 100 km)
- Akraman — Avstraliyadagi krater (diametri 90 km)
- Pingualuit krateri (Kanadada, diametri 3,4 km)
- Arizona krateri (AQShda, diametri 1,2 km)
- Vredefort krateri (300 km)
- Pingualuit krateri (3,4 km)
Odamlarga meteorit tegishi holatlari
- Meteorit sababli o‘limning hujjatlar bilan tasdiqlangan ilk holati 22-avgust 1888-yilda Turkiyada sodir bo‘lgan (boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, bu 1825-yildagi tushishdan keyingi holat bo‘lgan).
- 6-fevral 2016-yilda osmon jismi tushganda yuzaga kelgan zarba to‘lqini sababli inson halok bo‘lgan tarixdagi ilk holat qayd etilgani taxmin qilinadi. Meteorit Hindistonning Vellor shahridagi muhandislik kollejining binolaridan biri yoniga tushgan. Halok bo‘lgan shaxs Kamaraj ismli hindistonlik avtobus haydovchisi bo‘lib, u tushish joyining yonidan o‘tayotgan edi. Undan tashqari, uch nafar bog‘bon jarohatlangan. Zarba to‘lqini avtobuslar va binolarning oynalarini sindirgan. Boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, fojia yer yuzasida sodir bo‘lgan portlash natijasi bo‘lgan.
- Meteoritning odamga tekkanligi hujjatlashtirilgan holat 30-noyabr 1954-yilda Alabama. Silakoga meteoriti taxminan 4 kg massaga ega bo‘lib, uyning tomini teshib o‘tgan va rikoshet qilib Anna Elizabet Xodjesning qo‘li hamda soniga urilgan. Ayol lat yegan.
- Silakoga meteoriti odamga urilgan yagona Yerdan tashqari jism emas. 1992-yilda juda kichik parcha (taxminan 3 gramm) Mbale meteoritidan Ugandadagi bir bolaga tekkan, biroq daraxt zarbani sekinlashtirgani uchun bu hodisa hech qanday zarar yetkazmagan.
Adabiyotlar
- Meteoritlar // Brokxauz va Efron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Krinov E. L. Osmon toshlari (meteoritlar). — Moskva: SSSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1950. — B. 46—48. — 80 b.
- Surdin V. G. Meteorit xavfi // Fan va hayot. — 1995. — № 8. — B. 38—43. Arxivlangan 1 2017-yil noyabr da.
- Krinov E. L. Meteoritika asoslari. — Elsevier, 2013. — B. 251—264. — 552 b. — ISBN 1483184463. (ingliz tilidagi nashr)
- Kulik L. A. Meteoritlar nima uchun qimmatli?. tunguska.tsc.ru. Murojaat qilingan sana: 19-avgust 2022-yil.. «Hammasini bilishni istayman» jurnali, 1928, № 6, 176—177-betlar.
- O. Richard Norton, Lawrence Chitwood. Meteorlar va meteoritlar bo‘yicha qo‘llanma (ingliz tilida). — Springer Science & Business Media, 2008. — P. 58—60. — 287 p. — ISBN 1848001576.
- Burba G. Osmon gumbazining parchalari. www.vokrugsveta.ru. Murojaat qilingan sana: 19-avgust 2022-yil.. Oq tanli odam uchun temir tosh. www.vokrugsveta.ru. Murojaat qilingan sana: 19-avgust 2022-yil.. Ilmiy-ommabop maqolalar.
- Simonenko A. N. Meteoritlar — asteroidlarning parchalari. — Moskva: Nauka, 1979. — 224 b.
Havolalar
- Meteoritlar kolleksiyasi. geo.web.ru. Murojaat qilingan sana: 19-avgust 2022-yil. Rossiya Fanlar akademiyasining
- Meteoritlar. Arxivlangan 10-noyabr 2012-yil. «Asteroidlar, kometalar, meteoritlar» saytida
- 11 ta noyob meteorit. pda.vmdaily.ru. Murojaat qilingan sana: 19-avgust 2022-yil.
- Shustov B. M. «Asteroid-kometa xavfi: afsonalar va haqiqat» ma’ruzasi, 19.12.2012. www.youtube.com. Murojaat qilingan sana: 19-avgust 2022-yil. (video, Moskva planetariysidagi ma’ruza)
- Sent-Luisdagi Vashington universiteti saytida meteoritlarni aniqlash mezonlari haqida (ingliz tilida). Murojaat qilingan sana: 13-mart 2016-yil. Arxivlangan manba: asl nusxa 17-mart 2016-yil.
Meteoritlar tushgan joylar Google Maps KMZ (belgilar fayli: KMZ uchun Google Earth)