| Arxeylar | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Halobacteria, shtamm NRC-1, har bir hujayraning uzunligi taxminan 5 mkm | ||||||||||
| Ilmiy tasnifi | ||||||||||
|
Domen: Arxeylar |
||||||||||
| Xalqaro ilmiy nomi | ||||||||||
| Archaea Vouz, Kandler[ingl.] va Uilis[ingl.] 1990 | ||||||||||
| Sinonimlar | ||||||||||
|
||||||||||
| Tiplar | ||||||||||
|
||||||||||
| ||||||||||
Arxeylar (birlik shakli — arxey, lot. Archaea, qad. yun. ἀρχαῖος «azaliy, qadimiy, dastlabki, eski») — yadrosi hamda hech qanday membranali organellalari bo‘lmagan bir hujayrali mikroorganizmlardir. Bu guruh uch domenli tizim muallifi Karl Vouz tasnifida alohida domenni tashkil etadi (boshqa domenlar — bakteriyalar va eukariotlar)
Ilgari arxeylar bakteriyalar bilan birgalikda prokariotlar / drobyankalar deb ataluvchi umumiy guruhga kiritilib, arxebakteriyalar deb nomlangan. Biroq hozir bu tasnif eskirgan deb hisoblanadi, chunki arxeylarning mustaqil evolyutsion tarixi mavjudligi va ularni boshqa tiriklik shakllaridan farqlaydigan ko‘plab biokimyoviy xususiyatlari aniqlangan.
Arxeylar yettitadan ortiq tipga bo‘linadi. Ularning eng yaxshi o‘rganilganlari krenarxeylar (Crenarchaeota) va evriarxeylar (Euryarchaeota). Arxeylarni tasniflash qiyinligining sababi shundaki, ularning aksariyati laboratoriya sharoitida o‘stirilmagan va ular asosan yashash muhitidan olingan namunalardagi nuklein kislotalar tahlili orqali aniqlanadi.
Arxeylar va bakteriyalar hujayralarining o‘lchami va shakliga ko‘ra juda o‘xshash, ammo ayrim arxeylar g‘ayrioddiy shaklga ega (masalan, Haloquadratum walsbyi arxeyining hujayralari yassi va kvadrat shaklida). Bakteriyalarga tashqi o‘xshashligiga qaramay, arxeylarning ayrim genlari va metabolik yo‘llari ularni eukariotlarga yaqinlashtiradi (xususan, fermentlar orqali katalizlanadigan transkripsiya va translyatsiya jarayonlari). Arxeylar biokimyosining boshqa jihatlari esa o‘ziga xos, masalan, hujayra membranalarida lipidlar tarkibidagi oddiy efir bog‘lari mavjudligi. Arxeylarning katta qismi xemoavtotroflardir. Ular eukariotlarga qaraganda ancha xilma-xil energiya manbalaridan foydalanadi: oddiy organik birikmalar, masalan, shakarlardan tortib ammiak, metall ionlari va hatto vodorodgacha. Tuzga chidamli arxeylar — galoarxeylar (Haloarchaea) energiya manbai sifatida quyosh nuridan foydalanadi, boshqa arxey turlari esa uglerodni fiksatsiya qiladi. Biroq o‘simliklar va sianobakteriyalardan (ko‘k-yashil suvo‘tlardan) farqli o‘laroq, hech bir arxey turi bu ikki jarayonni bir vaqtda bajarmaydi. Arxeylar jinssiz yo‘l bilan ko‘payadi: ikkiga bo‘linish, fragmentatsiya va kurtaklanish. Bakteriyalar va eukariotlardan farqli ravishda, ma’lum arxey turlarining hech biri spora hosil qilmaydi.
Dastlab arxeylar ekstremofillar, ya’ni qaynoq buloqlar va sho‘r ko‘llar kabi og‘ir sharoitlarda yashaydigan organizmlar deb hisoblangan. Keyinchalik ular odatiy yashash muhitlarida ham aniqlangan, jumladan tuproq, okeanlar, botqoqliklar va insonning yo‘g‘on ichagida ham. Arxeylar ayniqsa okeanlarda ko‘p uchraydi, ehtimol, plankton tarkibidagi arxeylar hozir yashayotgan organizmlarning eng ko‘p sonli guruhidir. Arxeylar Yerdagi hayotning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Ular uglerodning aylanishi va azotning aylanishi jarayonlarida ishtirok etadi. Arxeylarning ma’lum vakillaridan hech biri parazit hisoblanmaydi (boshqa arxeylarda parazitlik qiladigan nanoarxeylar bundan mustasno) yoki patogen organizm emas, ammo ular ko‘pincha mutualistlar va kommensallar sifatida ham uchrashi mumkin.
Ayrim arxeylar metanogenlar bo‘lib, asosan hazm qilish tizimida — inson va kavsh qaytaruvchi hayvonlarda uchraydi hamda ularning ovqat hazm qilishiga yordam beradi. Metanogenlardan biogaz ishlab chiqarish va kanalizatsiya oqova suvlarini tozalashda foydalaniladi. Yuqori haroratda hamda organik erituvchilar bilan aloqada faolligini saqlaydigan ekstremofil mikroorganizmlar fermentlari biotexnologiyada qo‘llanadi.
Kashf etilish tarixi

Bu guruhning dastlabki vakillari turli ekstremal muhitlarda, masalan, geotermal buloqlarda aniqlangan.
Ko‘p yillar davomida, xususan XX asrda prokariotlar yagona guruh hisoblangan va biokimyoviy, morfologik hamda metabolik xususiyatlariga ko‘ra tasniflangan. Masalan, mikrobiologlar mikroorganizmlarni hujayra shakli, hujayra devorining tuzilishi va iste’mol qiladigan moddalariga qarab guruhlashga uringan. 1965-yilda turli prokariotlar o‘rtasidagi qarindoshlik darajasini genlarining tuzilishidagi o‘xshashlik asosida aniqlash taklif qilingan. Bu yondashuv — filogenetika — hozir asosiy usul hisoblanadi.
Arxeylar prokariotlarning alohida guruhi sifatida birinchi marta filogenetik daraxt doirasida 1977-yilda Karl Vouz va Jorj Edvard Foks tomonidan 16S rRNKning qiyosiy tahlili asosida ajratib ko‘rsatilgan. Dastlab bu ikki guruh arxebakteriyalar (lot. Archaebacteria) va eubakteriyalar (lot. Eubacteria) deb nomlangan va saltanat yoki kichik saltanat darajasida qaralgan. Vouz va Foks ularni Urkingdoms atamasi bilan atagan. Vouz bu prokariotlar guruhi hayotning tubdan farq qiladigan shakli ekanini ta’kidlagan. Bu farqni ko‘rsatish maqsadida keyinchalik prokariotlarning ikki guruhi arxeylar va bakteriyalar deb nomlandi. Karl Vouzning uch domenli tizimida ular hamda eukariotlar ham domen darajasiga ko‘tarildi. Vouz bu atamani 1990-yilda organizmlar tasnifining eng yuqori darajasi uchun taklif qilgan; u bir yoki bir nechta saltanatni o‘z ichiga oladi.
Dastlab yangi domenga faqat metanogen mikroorganizmlar kiritilgan. Arxeylar faqat ekstremal sharoitli joylarda — issiq buloqlar va sho‘r ko‘llarda yashaydi deb hisoblangan. Biroq XX asr oxirida mikrobiologlar arxeylar tabiatda keng tarqalgan, katta va xilma-xil organizmlar guruhi degan xulosaga keldi. Ularning ko‘plab turlari tuproq yoki okean suvi kabi odatiy muhitlarda ham yashaydi. Bunday qayta baholash suv va tuproq namunalaridagi prokariotlarni polimeraza zanjir reaksiyasi usuli bilan ularning nuklein kislotalari asosida aniqlash tufayli yuz berdi. Bu usul laboratoriya sharoitida turli sabablarga ko‘ra o‘stirib bo‘lmaydigan organizmlarni aniqlash va tanib olish imkonini beradi.
Kelib chiqishi va evolyutsiyasi
Prokariot hujayralarining ehtimoliy toshqotgan qoldiqlari 3,5 milliard yil avvalgi davrga tegishli bo‘lsa-da, prokariotlarning ko‘pchiligida o‘ziga xos morfologik belgilar yo‘q. Shu sababli toshqotgan shakllarni arxey qoldiqlari sifatida qat’iy aniqlash qiyin. Arxeylarga xos bo‘lgan lipidlarning kimyoviy qoldiqlari esa ko‘proq ma’lumot beradi, chunki bu birikmalar boshqa organizmlarda uchramaydi. Ayrim nashrlarda 2,7 milliard yillik jinslarda arxey yoki eukariot lipidlarining qoldiqlari mavjudligi qayd etilgan, ammo bu ma’lumotlarning ishonchliligi hali shubhali. Bunday lipidlar tokembriy yotqiziqlarida topilgan. Shunga o‘xshash eng qadimgi qoldiqlar Isua yashiltosh kamarida, g‘arbiy Grenlandiyada uchraydi. Bu hududda Yerdagi eng qadimgi cho‘kindi tog‘ jinslari joylashgan bo‘lib, ular 3,8 milliard yil avval shakllangan. Arxeylar Yerda yashagan eng qadimgi tirik mavjudotlar bo‘lishi mumkin.
Vouz arxeylar, bakteriyalar va eukariotlar umumiy ajdodlar guruhidan juda erta ajralib chiqqan uchta alohida evolyutsion tarmoq ekanini ta’kidlagan. Ehtimol, bu hujayralar evolyutsiyasidan ham oldin sodir bo‘lgan. O‘sha davrda odatiy hujayra membranasining yo‘qligi genlarning cheklanmagan gorizontal ko‘chirilishiga imkon bergan, uch domen ajdodlari esa mustahkamlangan genlar to‘plamiga ko‘ra farqlangan. Arxeylar va bakteriyalarning so‘nggi umumiy ajdodi termofil bo‘lgan bo‘lishi ham mumkin. Shunga ko‘ra, past haroratlar arxeylar uchun «ekstremal muhit» bo‘lgan, bunday sharoitga moslashgan organizmlar esa keyinroq paydo bo‘lgan degan fikr bildiriladi. Hozirgi ma’lumotlarga ko‘ra, arxeylar va bakteriyalar bir-biriga eukariotlardan ko‘ra yaqinroq emas. «Prokariotlar» atamasi esa faqat «eukariot bo‘lmaganlar» ma’nosini beradi, bu esa uning qo‘llanishini cheklaydi.
Arxeylar va boshqa domenlarning qiyosiy tavsifi
Quyidagi jadvalda arxeylarning boshqa domenlarda ham uchraydigan va uchramaydigan ayrim xususiyatlari ko‘rsatilgan. Bu xususiyatlarning ko‘pi quyida ham muhokama qilinadi.
| Arxeylar va bakteriyalarga xos | Arxeylar va eukariotlarga xos | Faqat arxeylarga xos |
|---|---|---|
| Shakllangan yadro va membranali organellalar yo‘q | Hujayra devorida peptidoglikan (murein) mavjud emas | Hujayra devorining tuzilishi (masalan, ayrim arxeylarning hujayra devorida psevdomurein) |
| Halqasimon xromosoma | DNK aynan gistonlar | bilan bog‘langan. Hujayra membranasida lipidlar, jumladan oddiy efir bog‘lari |
| bo‘lgan lipidlar mavjud. Genlar operonlarga | birlashgan. Translyatsiya metionindan | boshlanadi. Flagellinlar |
| ning tuzilishi. O‘xshash RNK-polimeraza, promotorlar va transkripsiya kompleksining boshqa tarkibiy qismlari mavjud; intronlar va RNK protsessingi | mavjud. Ribosomalar tuzilishi (ayrim belgilari bakteriyalarga, boshqalari eukariotlarga yaqin) | |
| Politsistronli mRNK | O‘xshash replikatsiya va reparatsiya jarayonlari (DNK) | Tuzilishi va metabolizmi tRNK |
| Hujayralarning o‘lchami eukariotlarnikiga qaraganda bir necha tartib kichik | O‘xshash ATFaza (V tip) |
Boshqa prokariotlar bilan qarindoshligi
Uch domen o‘rtasidagi qarindoshlik darajasini aniqlash hayotning kelib chiqishini tushunish uchun muhim. Organizm genlarining katta qismi qatnashadigan metabolik yo‘llarning aksariyati bakteriyalar va arxeylarda o‘xshash, boshqa genlarning ekspressiyasini boshqaruvchi genlar esa arxeylar va eukariotlarda juda o‘xshash. Hujayra tuzilishi jihatidan arxeylar grammusbat bakteriyalarga eng yaqin: hujayra bitta plazmatik membrana bilan o‘ralgan, grammanfiy bakteriyalarga xos qo‘shimcha tashqi membrana yo‘q, turli kimyoviy tarkibli hujayra devorlari esa odatda qalin bo‘ladi. Prokariotlarning gomolog genlari va oqsillari tuzilishining qiyosiy tahliliga asoslangan filogenetik daraxtda arxeylar gomologlari grammusbat bakteriyalarnikiga eng yaqin. Arxeylar va grammusbat bakteriyalarning Hsp70 hamda I glutamin sintetaza kabi ayrim muhim oqsillarida bir xil evolyutsion saqlangan insertlar va deletsiyalar mavjud.
Gupta (ingl. Gupta) arxeylar grammusbat bakteriyalardan antibiotiklarga chidamlilik belgisi bo‘yicha tabiiy tanlanish natijasida ajralib chiqqanini taxmin qilgan. Bu fikr arxeylar ko‘plab antibiotiklarga chidamli ekaniga, bunday antibiotiklarning aksariyati grammusbat bakteriyalar tomonidan ishlab chiqarilishiga va ular asosan bakteriyalarni arxeylardan farqlovchi genlarga ta’sir qilishiga asoslanadi. Gupta gipotezasiga ko‘ra, grammusbat bakteriyalar ishlab chiqaradigan antibiotiklarga chidamlilikni shakllantiruvchi tanlanish bosimi natijasida ayrim mikroorganizmlardagi antibiotik nishoni bo‘lgan genlar tuzilishida katta o‘zgarishlar yuz bergan. Ular zamonaviy arxeylarning umumiy ajdodlariga aylangan. Antibiotiklar va boshqa noqulay omillar ta’sirida arxeylarning taxmin qilinayotgan evolyutsiyasi ularning yuqori moslashuvini ham tushuntirishi mumkin. Bunga yuqori harorat va kislotalilik kabi ekstremal sharoitlarda antibiotik ishlab chiqaruvchi organizmlar bo‘lmagan ekologik bo‘shliqlarni egallash kiradi. T. Kavalye-Smit ham shunga o‘xshash taxminni ilgari surgan. Gupta gipotezasini oqsillar tuzilishidagi qarindoshlik belgilarini o‘rgangan boshqa ishlar, shuningdek, grammusbat bakteriyalar prokariotlarning umumiy daraxtidan ajralib chiqqan ilk tarmoq bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatgan tadqiqotlar ham qo‘llab-quvvatlaydi.
Eukariotlar bilan qarindoshligi
Arxeylar va eukariotlarning evolyutsion qarindoshligi hanuz aniq emas. Hujayralarning tuzilishi va vazifalaridagi o‘xshashlikdan tashqari, ular genetik jihatdan ham o‘xshash. Krenarxeylar guruhining eukariotlarga boshqa arxey tipi — evriarxeylarga qaraganda yaqinroq ekani aniqlangan. Bundan tashqari, ayrim bakteriyalarda, masalan, Thermotoga maritima da gorizontal ko‘chish yo‘li bilan o‘tgan arxeylarga o‘xshash genlar topilgan. Eng keng tarqalgan gipotezaga ko‘ra, eukariotlarning ajdodi arxeylardan erta ajralgan, eukariotlar esa arxey va eubakteriyaning qo‘shilishidan hosil bo‘lgan. Natijada ular yangi hujayraning sitoplazmasi va yadrosiga aylangan. Bu gipoteza genetik o‘xshashliklarni izohlaydi, ammo hujayra tuzilishini tushuntirishda qiyinchiliklarga duch keladi.
Tuzilishi
Hujayralar va koloniyalarning shakli
Arxeylarning alohida hujayralari diametri 0,1 dan 15 mkm gacha bo‘lib, shar, tayoqcha, spiral yoki disk shaklida bo‘lishi mumkin. Ayrim krenarxeylarning shakli boshqacha, masalan, Sulfolobus — notekis bo‘lakli shaklda; Thermofilum — ingichka ipsimon, diametri 1 mkm dan kichik; Thermoproteus va Pyrobaculum esa deyarli mukammal to‘rtburchak shaklida. Haloquadratum walsbyi — juda sho‘r suv havzalarida yashaydigan yassi, kvadrat arxeylar. Bunday noodatiy hujayra shakllarini, ehtimol, hujayra devori va prokariot sitoskeleti ta’minlaydi. Arxeylarda boshqa organizmlarning sitoskelet tarkibiy qismlariga qarindosh oqsillar topilgan, hujayralarida filamentlar mavjudligi ham ko‘rsatilgan. Biroq boshqa organizmlardan farqli o‘laroq, bu tuzilmalar arxeylarda kam o‘rganilgan. Thermoplasma va Ferroplasma da hujayra devori bo‘lmagani uchun hujayralari noto‘g‘ri shaklda bo‘lib, amyobalarga o‘xshaydi.
Ayrim arxey turlarining hujayralari uzunligi 200 mkm gacha bo‘lgan agregat va filamentlarga birlashishi mumkin. Ular bioplyonkalar hosil qilishi mumkin. Thermococcus coalescens kulturadagi hujayralar o‘zaro qo‘shilib, bitta yirik hujayrani hosil qiladi. Pyrodictium avlodiga mansub arxeylar murakkab ko‘p hujayrali koloniyalar hosil qiladi. Ularda hujayralar uzun, ingichka va ichi bo‘sh cannulae naychalar yordamida tutashadi. Cannulae deb ataladigan bu naychalar hujayra yuzasidan chiqib, ularni qalin butasimon to‘plamga birlashtiradi. Naychalarning vazifasi aniq emas, biroq ular qo‘shni hujayralar o‘rtasida aloqa va oziq moddalari almashinuvini ta’minlashi mumkin. Turli turlardan tashkil topgan koloniyalar ham mavjud; masalan, 2001-yilda botqoqlikda, Germaniyada, topilgan «marvarid ipi». G‘ayrioddiy evriarxeylarning yumaloq, oqish koloniyalari maxsus bakteriyalardan tashkil topgan, uzunligi 15 sm gacha yetadigan ingichka iplar bilan navbatlashib joylashadi.
Arxey va bakteriyalarning hujayra tuzilishi juda o‘xshash, ammo tarkibi va tashkil topishi arxeylarni bakteriyalardan farqlaydi. Bakteriyalar kabi ularda ham ichki membranalar va organellalar bo‘lmaydi. Hujayra membranalari odatda hujayra devori bilan chegaralangan, suzib harakatlanish esa bir yoki bir nechta xivchin yordamida amalga oshadi. Tuzilishi jihatidan arxeylar grammusbat bakteriyalarga eng yaqin. Ularning aksariyatida bitta plazmatik membrana va hujayra devori mavjud, periplazmatik bo‘shliq esa yo‘q. Bu umumiy qoidadan Ignicoccus istisno: unda tashqi membrana bilan chegaralangan keng periplazmatik bo‘shliq bo‘lib, uning ichida membrana bilan o‘ralgan vezikulalar joylashgan.
Membranalar

Arxeylar membranasini tashkil etuvchi molekulalar boshqa organizmlar membranalarida ishlatiladigan molekulalardan keskin farq qiladi. Bu arxeylarning bakteriyalar va eukariotlar bilan uzoq qarindosh ekanini ko‘rsatadi. Barcha tirik organizmlarda hujayra membranalari fosfolipidlardan tashkil topadi. Fosfolipid molekulalari ikki qismdan iborat: gidrofil qutbli — fosfatlardan tashkil topgan va gidrofob qutbsiz — lipidlardan tashkil topgan. Bu tarkibiy qismlar glitserin qoldig‘i orqali birlashadi. Suvda fosfolipid molekulalari to‘planadi: fosfatli «boshchalar» suv tomon, lipidli «dumchalar» esa suvdan teskari tomonga qarab, to‘planma ichiga yashirinadi. Membrananing asosiy qismi ana shunday fosfolipidlarning ikki qavatidan iborat bo‘lib, lipid ikki qavati deyiladi.
Arxeylarning bu fosfolipidlari to‘rtta noodatiy xususiyatga ega:
- Bakteriya va eukariotlarda membranalar asosan glitserin-murakkab efir lipidlaridan, arxeylarda esa glitserin-oddiy efir lipidlaridan tashkil topgan. Lipid qoldiqlari bilan glitserin o‘rtasidagi bog‘ turi farqlanadi. Ikkala bog‘ turi o‘ngdagi sxemada sariq rang bilan ko‘rsatilgan. Murakkab efir lipidlarida murakkab efir bog‘i, oddiy efir lipidlarida esa oddiy efir bog‘i mavjud. Oddiy efir bog‘lari kimyoviy jihatdan murakkab efir bog‘lariga qaraganda barqarorroq. Bu barqarorlik arxeylarning yuqori haroratlarda, shuningdek kuchli kislotali va kuchli ishqoriy muhitlarda yashab qolishiga yordam beradi. Bakteriyalar va eukariotlarda ham ma’lum miqdorda oddiy efir lipidlari mavjud, lekin arxeylardan farqli ravishda ular membrananing asosiy tarkibiy qismi emas.
- Bundan tashqari, Stereokimyoda ham farq bor: arxeylarda glitserin tarkibiy qismining assimetrik markazi L-konfiguratsiyaga ega, boshqa organizmlarda esa D-konfiguratsiyaga. Shuning uchun arxeylar fosfolipidlarni sintezlashda bakteriya va eukariotlarnikidan butunlay boshqa fermentlardan foydalanadi. Bu fermentlar hayot tarixida juda erta paydo bo‘lgan va arxeylarning boshqa ikki domendan erta ajralganini ko‘rsatadi.
- Arxey lipidlarining «dumchalari» kimyoviy jihatdan boshqa organizmlarnikidan farq qiladi. Arxey lipidlarining asosini izoprenoid yon zanjiri tashkil etadi va ularning lipidlari ko‘plab yon tarmoqlarga ega uzun zanjirlardir; ba’zan ularda hatto siklopropan va siklogeksan halqalari bo‘ladi. Izoprenoidlar ko‘plab organizmlar biokimyosida muhim rol o‘ynasa-da, ulardan fosfolipidlar yaratishda faqat arxeylar foydalanadi. Bu tarmoqlangan zanjirlar ham oddiy efir bog‘lari kabi yuqori haroratli muhitga moslashishga xizmat qilishi taxmin qilinadi. Izoprenoid membranalar keng harorat oralig‘ida (0—100 °C) suyuq kristall holatini saqlashi aniqlangan; bu ularning normal biologik faoliyati uchun zarur. Oddiy lipidlardan tuzilgan membranalardan farqli o‘laroq, bunday membranalarning ionlar va kichik molekulali organik moddalarga o‘tkazuvchanligi harorat oshganda ham kam o‘zgaradi.
- Ayrim arxeylarda lipid ikki qavati bir qavat bilan almashgan. Bunda aslida ikki xil fosfolipid molekulasining lipid «dumchalari» qo‘shilib, ikki qutbli boshchaga ega yagona molekulani hosil qiladi. Bunday qo‘shilish membranani yanada barqaror qiladi va og‘ir sharoitlarga moslashtiradi. Masalan, ferroplazmada shunday lipidlar mavjud va ular kuchli kislotali sharoitda yashashga yordam beradi.
Hujayra devori
Aksariyat arxeylarda (Thermoplasma va Ferroplasma dan tashqari) hujayra devori mavjud. Ularning ko‘pchiligida hujayra devori tashqi S-qavatni hosil qiluvchi yuza oqsili molekulalaridan iborat. S-qavat hujayrani tashqi tomondan sovut kabi qoplab turadigan oqsil molekulalarining qattiq to‘ridir. Bu qatlam hujayrani fizik va kimyoviy ta’sirlardan himoya qiladi va makromolekulalarning hujayra membranasiga tegishiga yo‘l qo‘ymaydi. Bakteriyalardan farqli ravishda, arxeylarning hujayra devorida peptidoglikan. Metanobakteriyalar (lot. Methanobacteriales) hujayra devorlarida psevdopeptidoglikan mavjud. U eubakteriyalarning peptidoglikaniga morfologiya, vazifa va fizik tuzilishi jihatidan o‘xshaydi, ammo kimyoviy tarkibi boshqacha: unda D-aminokislotalar va N-atsetilmuramin kislota qoldiqlari yo‘q.
Xivchinlar
Arxeylarning xivchini ba’zan arxellum deb ataladi. Xivchinlar arxeylarda bakteriyalarnikiga o‘xshab ishlaydi: ularning uzun tolalari xivchin asosidagi aylanuvchi mexanizm orqali harakatlanadi. Mexanizm transmembran proton gradienti hisobiga ishlaydi. Shunga qaramay, arxey xivchinlari tuzilishi va yig‘ilish usuliga ko‘ra bakteriyalarnikidan sezilarli darajada farq qiladi. Ikki xil xivchin turli ajdod tuzilmalaridan kelib chiqqan. Bakteriya xivchini va III tip sekretsiya tizimi umumiy ajdod tuzilmasiga ega, arxey xivchini esa bakteriyalarning IV tip pililaridan kelib chiqqan. Bakteriya xivchini ichi bo‘sh bo‘lib, markaziy kanal bo‘ylab uchiga ko‘tariladigan kichik birliklardan yig‘iladi. Arxey xivchinlari esa asosiga yangi birliklar qo‘shilishidan hosil bo‘ladi. Bundan tashqari, bakteriya xivchinlaridan farqli ravishda, arxey xivchinlari bir necha turdagi flagellinlarni o‘z ichiga oladi.
Metabolizm
Arxeylar metabolizm jarayonidagi hujayra ichki kimyoviy reaksiyalari hamda energiya manbalari jihatidan juda xilma-xil. Bu reaksiyalar energiya va uglerod manbalariga ko‘ra oziqlanish guruhlariga ajratiladi. Ayrim arxeylar energiyani anorganik birikmalardan, masalan, oltingugurt yoki ammiakdan oladi (ular litotroflar deb ataladi). Bular qatoriga nitrifikatsiyalovchi arxeylar, metanogenlar va anaerob metan oksidlovchilar kiradi. Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarida bir birikma elektronlarni boshqasiga beradi, bunda ajralgan energiya turli hujayra jarayonlarini amalga oshirishga sarflanadi. Elektron beruvchi birikma donor, qabul qiluvchi esa akseptor deyiladi. Ajralgan energiya ATF sinteziga xemiosmos orqali yo‘naltiriladi. Mohiyatan, bu mitoxondriyalarda eukariot hujayralarida kechadigan asosiy jarayondir.
Arxeylarning boshqa guruhlari energiya manbai sifatida quyosh nuridan foydalanadi (ular fototroflar deb ataladi). Biroq bu organizmlarning hech biri kislorodni fotosintez jarayonida hosil qilmaydi. Ko‘plab asosiy metabolik jarayonlar barcha hayot shakllari uchun umumiy. Masalan, arxeylar glikolizning ( o‘zgargan ko‘rinishi (Entner—Dudorov yo‘li) va to‘liq yoki qisman ), shuningdek to‘liq yoki qisman Krebs siklidan (trikarbon kislotalar sikli) foydalanadi. Bu yo‘llarning hayot tarixida erta paydo bo‘lgani va yuqori samaradorligini aks ettirishi mumkin.
| Oziqlanish turi | Energiya manbai | Uglerod manbai | Misollar |
|---|---|---|---|
| Fototroflar | Quyosh nuri | Organik birikmalar | Halobacteria |
| Litotroflar | Anorganik birikmalar | Organik birikmalar yoki uglerod fiksatsiyasi | Ferroglobus, Methanobacteria, Pyrolobus |
| Organotroflar | Organik birikmalar | Organik birikmalar yoki uglerod fiksatsiyasi | Pyrococcus, Sulfolobus, Methanosarcinales |
Ayrim evriarxeylar metanogen hisoblanadi va botqoqliklar kabi anaerob muhitlarda yashaydi. Bunday metabolizm turi erta paydo bo‘lgan, hatto dastlabki erkin yashovchi organizm metanogen bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Bu organizmlarda odatiy biokimyoviy reaksiya oksidlanish jarayonida vodoroddan foydalanib, karbonat angidridni elektron akseptori sifatida qo‘llashdan iborat. Metanogenez uchun bu arxeylarga xos bo‘lgan ko‘plab turli kofermentlar zarur. Ularga M kofermenti va metanofuran kiradi. Spirtlar, , sirka va chumoli kislotalari kabi ayrim organik birikmalar metanogenlar tomonidan muqobil elektron akseptorlari sifatida ishlatilishi mumkin. Shunga o‘xshash reaksiyalar hazm qilish yo‘lida yashovchi arxeylarda sodir bo‘ladi. Atsidotrof arxeylarda sirka kislotasi bevosita metan va karbonat angidridga parchalanadi. Bunday atsidotrof arxeylar MethanosarcinalesUlar mikroorganizmlar jamoasining muhim qismi bo‘lib, bu jamoa biogaz ishlab chiqaradi.
Boshqa arxeylar uglerod fiksatsiyasi orqali atmosferadagi karbonat angidriddan uglerod manbai sifatida foydalanadi (ya’ni ular avtotroflardir). Bu jarayon juda o‘zgargan Kalvin sikli yoki 3-gidroksipropionat/4-gidroksibutirat sikli nomli metabolik yo‘lni o‘z ichiga oladi. Krenarxeylar Krebsning teskari siklidan, evriarxeylar esa qaytaruvchi atsetil-KoA yo‘lidan foydalanadi. Uglerod fiksatsiyasi anorganik birikmalardan olingan energiya hisobiga amalga oshiriladi. Ma’lum arxey turlarining hech biri fotosintez qilmaydi. Arxeylarning energiya manbalari juda xilma-xil: ammiakni oksidlovchi Nitrosopumilalesdan tortib vodorod sulfidi yoki elementar oltingugurtni oksidlovchi Sulfolobusgacha. Bunda elektron akseptori sifatida kislorod yoki metall ionlaridan foydalanilishi mumkin.

Fototrof arxeylar quyosh nuridan ATF shaklidagi kimyoviy energiya olish uchun foydalanadi. Halobacteria da bakteriorodopsin va galorodopsin kabi yorug‘lik faollashtiradigan ion nasoslari plazmatik membrana orqali ionlarni hujayradan tashqariga chiqarib, ion gradientini hosil qiladi. Shu elektrokimyoviy gradientda to‘plangan energiya ATF-sintaza yordamida ATFga aylanadi. Bu jarayon fotofosforlanishning bir shaklidir. Ushbu nasoslarning yoritilganda ionlarni membrana orqali ko‘chira olishi yorug‘lik ta’sirida oqsil markaziga yashiringan retinol kofaktori tuzilishida yuz beradigan o‘zgarishlar bilan bog‘liq.
Genetika
Odatda arxeylar bitta halqasimon xromosomaga ega. Uning hajmi 5 751 492 juft nukleotidga yetishi mumkin. Bu ko‘rsatkich Methanosarcina acetivorans turida qayd etilgan bo‘lib, u arxeylar orasidagi eng katta genomga ega. Bundan o‘n barobar kichik, 490 885 juft nukleotidli genom Nanoarchaeum equitans turiga tegishli va arxeylar orasida ma’lum eng kichik genom hisoblanadi. Unda oqsilni kodlaydigan atigi 537 ta gen mavjud. Arxeylarda plazmidlar deb ataladigan kichikroq, mustaqil DNK molekulalari ham topilgan. Plazmidlar hujayralar o‘rtasida fizik aloqa orqali, bakteriyalardagi kon’yugatsiyaga o‘xshash jarayon orqali o‘tishi mumkin.

Arxeylar viruslar bilan zararlanishi mumkin; bunday viruslarda ikki zanjirli DNK bo‘ladi. Arxey viruslari ko‘pincha boshqa virus guruhlari bilan qarindosh emas va shisha, ilgak yoki tomchiga o‘xshash g‘ayrioddiy shakllarga ega. Bu viruslar termofillarda, asosan Sulfolobales va Thermoproteales turkumlarida keng o‘rganilgan. 2009-yilda galofil arxeylarni zararlaydigan bir zanjirli DNKli virus kashf etilgan. Arxeylarning viruslarga qarshi himoya reaksiyalari eukariotlarning RNK interferensiyasiga o‘xshash mexanizmni o‘z ichiga olishi mumkin.
Arxeylar genetik jihatdan eukariotlar va bakteriyalardan farq qiladi; arxey genomida kodlangan oqsillarning 15 % gacha qismi faqat shu domenga xos. Ularning aksariyatining vazifasi noma’lum. Vazifasi aniqlangan noyob oqsillarning ko‘pchiligi evriarxeylarga tegishli bo‘lib, metanogenezda ishtirok etadi. Arxeylar, bakteriyalar va eukariotlar uchun umumiy oqsillar asosiy hujayra funksiyalarida, jumladan transkripsiya, translyatsiya va nukleotid metabolizmida qatnashadi. Arxeylarga xos boshqa xususiyatlardan biri — o‘zaro bog‘liq vazifalarni bajaradigan genlarning (masalan, bitta metabolik jarayonning turli bosqichlari uchun javobgar genlarning) operonlarga birlashishi, shuningdek tRNK genlari va ular bilan bog‘liq aminoatsil-tRNK sintetazalari tuzilishidagi katta farqlardir.
Arxeylarda transkripsiya va translyatsiya bakteriyalardagidan ko‘ra eukariot hujayralaridagi jarayonlarga yaqinroq. Arxeylarning RNK-polimerazasi va ribosomalari eukariotlardagi mos tuzilmalarga juda o‘xshaydi. Arxeylarda RNK-polimerazaning birgina turi mavjud bo‘lsa-da, uning tuzilishi va transkripsiyadagi vazifasi eukariotlarning RNK-polimeraza II fermentiga yaqin; bunda o‘xshash oqsil guruhlari (asosiy transkripsiya omillari) RNK-polimerazaning gen promotoriga bog‘lanishini ta’minlaydi. Shu bilan birga, arxeylarning boshqa transkripsiya omillari bakteriyalarnikiga ko‘proq o‘xshaydi. RNK protsessingi arxeylarda eukariotlarnikiga qaraganda soddaroq, chunki ularning aksariyat genlarida intronlar yo‘q. Biroq tRNK va rRNK genlarida intronlar ancha ko‘p, oqsil kodlovchi genlarning oz qismida ham uchraydi.
Ko‘payishi
Arxeylar jinssiz ko‘payadi: ikkiga yoki ko‘p marta bo‘linish, fragmentatsiya yoki kurtaklanish. Meyoz yuz bermaydi. Shu bois muayyan arxey turining vakillari bir nechta shaklda mavjud bo‘lsa ham, ularning barchasida bir xil genetik material bo‘ladi. Hujayraning bo‘linishi bevosita hujayra sikliga bog‘liq: xromosoma replikatsiyalanib, ikkita qiz xromosoma ajralgach, hujayra bo‘linadi. Bu jarayonning tafsilotlari faqat Sulfolobus avlodida o‘rganilgan, ammo uning sikli eukariot va bakteriyalarnikiga juda o‘xshaydi. Replikatsiya xromosomalarning bir nechta boshlanish nuqtalarida eukariotlarnikiga o‘xshash DNK-polimeraza yordamida boshlanadi. Biroq hujayra bo‘linishini boshqaradigan FtsZ kabi, hujayra atrofida qisqaruvchi halqa hosil qiluvchi oqsillar va hujayra markazidan o‘tuvchi septa tarkibiy qismlari bakteriyalardagi mos tuzilmalarga o‘xshaydi.
Arxeylar sporalar hosil qilmaydi. Ayrim Haloarchaea turlari fenotipini o‘zgartirib, bir nechta hujayra shaklida, jumladan osmotik zarbaga chidamli qalin devorli hujayralar ko‘rinishida bo‘lishi mumkin. Bu ularga tuz konsentratsiyasi past suvda omon qolish imkonini beradi. Biroq bunday tuzilmalar ko‘payish uchun emas, yangi yashash muhitlarini egallashga yordam berish uchun xizmat qiladi.
Ekologiyasi

Yashash muhitlari
Arxeylar juda xilma-xil muhitlarda yashaydi va dunyo ekotizimiga katta hissa qo‘shadi. Ularning ulushi umumiy 20 % gacha bo‘lishi mumkin. Bu ko‘rsatkich biomassa miqdoriga tegishli. Dastlab kashf etilgan arxeylar ekstremofillar bo‘lgan. Darhaqiqat, ko‘plab arxeylar yuqori haroratlarda, ko‘pincha 100 °C dan yuqori sharoitda yashaydi va geyzerlar, qora tutunchilar hamda neft yig‘ish qurilmalarida uchraydi. Boshqalari juda sovuq, o‘ta sho‘r, kuchli kislotali yoki ishqoriy muhitlarda hamda yuqori bosimda — 700 atmosferagacha yashashga moslashgan (barofillar). Shu bilan birga, arxeylar orasida yumshoq sharoitlarda, botqoqliklarda, oqova suvlarda, okeanlarda va tuproqda yashovchi mezofillar ham bor.
Ekstremofil arxeylar to‘rtta asosiy fiziologik guruhga bo‘linadi: galofillar, termofillar, atsidofillar (kislotaga chidamlilar) va alkalifillar (ishqorga chidamlilar). Bu guruhlarni tip yoki boshqa mustaqil takson darajasida ko‘rib bo‘lmaydi. Ular bir-birini istisno qilmaydi, ayrim arxeylar bir vaqtning o‘zida bir necha guruhga kiradi. Shunga qaramay, bu tasniflash uchun qulay boshlang‘ich nuqtadir.
Galofillar, jumladan Halobacterium avlodi vakillari sho‘r ko‘llar kabi juda sho‘r muhitlarda yashaydi; tuz miqdori 20—25 % dan oshganda ular atrofdagi bakteriyalardan son jihatidan ustun bo‘ladi. Termofillar 45 °C dan yuqori haroratlarda, masalan, issiq buloqlarda yaxshi o‘sadi; gipertermofillar uchun eng maqbul harorat 80 °C va undan yuqori. Methanopyrus kandleri (shtamm 116) 122 °C da o‘sadi — bu barcha organizmlar orasida qayd etilgan rekord darajadagi yuqori haroratdir.
Boshqa arxeylar juda kislotali yoki ishqoriy muhitlarda yashaydi. Masalan, kislotalarga eng chidamli Picrophilus torridus aynan pH = 0 da o‘sadi. Bu 1,2 molyar sulfat kislota konsentratsiyasiga teng.
Ekstremal tashqi muhitga chidamlilik tufayli arxeylar boshqa sayyoralarda hayot qanday bo‘lishi mumkinligi haqidagi munozaralarda markaziy o‘rin egallaydi. Ekstremofillar yashaydigan ayrim muhitlar Marsdagi sharoitlardan uncha farq qilmaydi; bu esa bunday chidamli mikroorganizmlar sayyoralar o‘rtasida meteoritlar orqali ham tarqalishi mumkin.
So‘nggi tadqiqotlar arxeylar nafaqat termofil va mezofil sharoitlarda, balki past haroratlarda ham, ba’zan ko‘p miqdorda uchrashini ko‘rsatdi. Masalan, ular qutb dengizlari kabi sovuq suvlarda ham bor. Eng muhimi, arxeylar okeanlarning ekstremal bo‘lmagan sharoitlarida plankton tarkibida (pikoplanktonning bir qismi sifatida) juda ko‘p miqdorda topilgan. Bu arxeylar nihoyatda katta sonlarda (mikroblar umumiy biomassasining 40 % gacha) uchrashi mumkin bo‘lsa-da, turlarining deyarli hech biri ajratib olinmagan, o‘stirilmagan va sof kulturada o‘rganilmagan. Shu sababli arxeylarning okean ekologiyasidagi o‘rni va global biogeokimyoviy aylanishga ta’siri haqidagi bilimlarimiz hali to‘liq emas. Ayrim dengiz krenarxeylari muayyan nitrifikatsiyani amalga oshira oladi, shu sababli ular okeandagi azot aylanishiga ta’sir ko‘rsatishi ehtimol. Biroq bu arxeylar boshqa energiya manbalaridan ham foydalanishi mumkin. Okean tubini qoplagan cho‘kindilarda ham juda ko‘p arxeylar aniqlangan. Ular okean tubidan 1 m dan chuqurroqda yashovchi hujayralarning ko‘pchiligini tashkil etadi.
Moddalar aylanishidagi roli
Arxeylar yashash muhitlarida uglerod, azot va oltingugurt kabi elementlarni qayta aylanishga kiritadi. Bu o‘zgarishlar ekotizimning normal ishlashi uchun zarur bo‘lsa-da, arxeylar inson faoliyati tufayli yuzaga keladigan zararli o‘zgarishlarni kuchaytirishi va hatto ifloslanishga sabab bo‘lishi mumkin.
Arxeylar azot aylanishining ko‘plab bosqichlarini amalga oshiradi. Bular jumlasiga ekotizimdan azotni chiqaradigan azotli nafas olish va denitrifikatsiya reaksiyalari hamda azot o‘zlashtiriladigan jarayonlar, masalan, nitratlarning o‘zlashtirilishi va azot fiksatsiyasi kiradi. Yaqinda arxeylarning ammiakni oksidlash dagi ishtiroki ham aniqlangan. Bu reaksiyalar ayniqsa okeanlarda muhim. Arxeylar tuproqdagi ammiak oksidlanishida ham katta rol o‘ynaydi. Ular . Bu reaksiyalar ayniqsa okeanlarda muhim. Arxeylar tuproqdagi ammiak oksidlanishida ham katta rol o‘ynaydi. Ular nitritlarni hosil qiladi, ularni boshqa mikroblar nitratlarga aylantiradi. Nitratlarni esa o‘simliklar va boshqa organizmlar iste’mol qiladi.
Oltingugurt aylanishida oltingugurt birikmalarini oksidlab energiya oladigan arxeylar bu moddalarni tog‘ jinslaridan ajratib, boshqa organizmlar uchun o‘zlashtiriladigan holga keltiradi. Biroq Sulfolobus kabi turlar sulfat kislotasini yon mahsulot sifatida hosil qiladi. Ularning tashlab ketilgan shaxtalarda uchrashi kislotali shaxta suvlari bilan birga atrof-muhitga zarar yetkazishi mumkin.
Aynan uglerod aylanishida metanogenlar ortiqcha vodorodni chiqarib tashlaydi va loyqalar, botqoqliklar hamda suv tozalash inshootlari kabi anaerob ekotizimlarda parchalovchi sifatida ishlaydigan mikroorganizmlar jamoalari tomonidan organik moddalarning parchalanishida muhim rol o‘ynaydi. Biroq metan Yer atmosferasida mavjud bo‘lib, issiqxona ta’sirini yuzaga keltiruvchi eng keng tarqalgan gazlardan biri bo‘lib, jami 18 % issiqxona gazlari hajmiga to‘g‘ri keladi. U issiqxona ta’sirini 25 barobar kuchliroq keltirib chiqaradi — karbonat angidridga nisbatan. Metanogenlar (atmosfera metanining asosiy manbai) har yili ajraladigan metanning katta qismini chiqaradi. Shu sababli bu arxeylar Yerdagi issiqxona ta’siri va global isishga ham hissa qo‘shadi.
Boshqa organizmlar bilan o‘zaro ta’siri

Arxeylar va boshqa organizmlar o‘rtasidagi yaxshi o‘rganilgan munosabatlar — mutualizm va kommensalizm. Hozircha patogen yoki parazit arxey turlari mavjudligiga aniq dalil yo‘q. Shunga qaramay, ayrim metanogen turlar va og‘iz bo‘shlig‘i infeksiyalari o‘rtasida bog‘liqlik bo‘lishi mumkinligi taxmin qilingan. Bundan tashqari, Nanoarchaeum equitans turi boshqa arxey turining paraziti bo‘lishi mumkin, chunki u faqat krenarxey Ignicoccus hospitalis hujayralarida yashab, ko‘payadi va xo‘jayiniga sezilarli foyda keltirmaydi. Boshqa tomondan, Richmond konlarining arxeyga o‘xshash atsidofil nanoorganizmlari (ARMAN) ba’zan shaxtalardagi kislotali oqova suvlarning bioplyonkalarida boshqa arxeylar hujayralariga yopishadi. Bu munosabatning tabiati noma’lum. Biroq Nanoarchaeum—Ignicoccus holatidan farqli ravishda, ARMANning juda kichik hujayralari doimo Thermoplasmatales turkumidagi hujayralardan mustaqil bo‘lib qoladi.
Mutualizm
Mutualizmning yaxshi o‘rganilgan misollaridan biri — sodda hayvonlar va metan hosil qiluvchi arxeylarning hazm qilish yo‘lida yashaydigan sellyulozani hazm qila oladigan hayvonlar bilan o‘zaro munosabatidir. Bunday hayvonlarga kavsh qaytaruvchilarkavsh qaytaruvchi hayvonlar va termitlar kiradi. Anaerob sharoitda sodda hayvonlar energiya olish uchun sellyulozani parchalaydi. Bu jarayonda yon mahsulot sifatida vodorod ajraladi, ammo uning yuqori miqdori energiya hosil bo‘lishini kamaytiradi. Metanogenlar vodorodni metanga aylantiradi va sodda hayvonlar energiya olishda davom eta oladi.
Masalan, Plagiopyla frontata kabi anaerob sodda hayvonlarda arxeylar ularning hujayralari ichida yashaydi va gidrogenosomalarida hosil bo‘ladigan vodorodni iste’mol qiladi. Arxeylar yirikroq organizmlar bilan ham o‘zaro ta’sirlashadi. Masalan, dengiz arxeyi Cenarchaeum symbiosumning endosimbiont sifatida yashash joyi — dengiz gubkasi Axinella mexicana.
Kommensalizm
Arxeylar kommensallar bo‘lishi, ya’ni boshqa organizm bilan unga foyda ham, zarar ham yetkazmagan holda, o‘zi foyda ko‘rib birga yashashi mumkin. Masalan, metanogen Methanobrevibacter smithii inson mikroflorasida uchraydigan eng odatiy arxey vakilidir. Insonning hazm qilish yo‘lidagi har o‘ninchi prokariot shu turga mansub. Termitlar va inson hazm qilish yo‘lida ushbu metanogenlar aslida mutualistlar bo‘lishi, boshqa mikroblar bilan hamkorlik qilib, ovqat hazm qilishga yordam berishi mumkin. Arxeylar boshqa organizmlar bilan ham munosabatga kirishadi; masalan, marjonlar tashqi yuzasida hamda o‘simlik ildizlari yaqinidagi tuproqning (rizosferasida).
Tasniflanishi

Arxeylar tasnifi ham umuman prokariotlarniki kabi tez o‘zgarmoqda va ko‘p jihatdan bahsli bo‘lib qolmoqda. Zamonaviy tasniflash tizimlari arxeylarni o‘xshash tuzilish belgilariga va umumiy ajdodlarga ega guruhlarga birlashtirishga intiladi. Bu tasniflar organizmlar o‘rtasidagi qarindoshlikni aniqlash uchun rRNK genlari tuzilishini tahlil qilishga asoslanadi (molekulyar filogenetika). Laboratoriyalarda o‘stiriladigan va yaxshi o‘rganilgan arxeylarning ko‘pchiligi ikkita asosiy tipga kiradi: krenarxeylar (Crenarchaeota va evriarxeylar (Euryarchaeota). Boshqa guruhlar ishchi gipoteza sifatida ajratilgan. Masalan, noodatiy Nanoarchaeum equitans turi 2003-yilda kashf etilgan va alohida Nanoarchaeota tipiga ajratilgan. Korarchaeota nomli yangi tip ham taklif qilingan. Bu tip ikkala asosiy tip belgilariga ega, ammo krenarxeylarga yaqinroq qarindosh bo‘lgan oz sonli termofil turlarni birlashtiradi. Yaqinda kashf qilingan boshqa turlar yuqoridagi guruhlarga uzoq qarindosh, masalan, Richmond konlarining atsidofil arxey nanoorganizmlari (ARMAN). Ular 2006-yilda kashf etilgan va hozirgacha ma’lum eng kichik organizmlardan biri hisoblanadi.

Arxeylarni turlarga ajratish ham bahsli. Biologiyada tur yaqin qarindosh organizmlar guruhi sifatida belgilanadi. Bunday vaziyatlarda ishlatiladigan odatiy mezon — bir tur vakillari o‘zaro chatishtirila olishi, boshqa tur vakillari bilan esa chatishtira olmasligi — bu yerda ishlamaydi, chunki arxeylar faqat jinssiz ko‘payadi.
Arxeylar tarmoqlar o‘rtasida genlarning gorizontal ko‘chirilishining yuqori darajasini namoyish etadi. Ayrim tadqiqotchilar shaxslarni genomlarining yuqori darajada o‘xshashligi va genomi kamroq o‘xshagan organizmlar o‘rtasida gen ko‘chishi kamdan-kam sodir bo‘lishi sharti bilan turlarga o‘xshash populyatsiyalarga birlashtirish mumkinligini taklif qiladi. Masalan, ferroplazma (Ferroplasma avlodida shunday holat ko‘riladi. Biroq Halorubrum avlodi bo‘yicha tadqiqotlar uzoq qarindosh populyatsiyalar o‘rtasida ham sezilarli gen ko‘chishi borligini ko‘rsatdi, bu mezonning qo‘llanishini cheklaydi. Ikkinchi muammo — bunday turlarga ajratishning amaliy ahamiyati qanday ekanidir.
Arxeylarning genetik xilma-xilligi haqidagi hozirgi ma’lumotlar parcha-parcha bo‘lib, ularning umumiy turlari sonini aniq baholab bo‘lmaydi. Arxeylarning 16S rRNK tuzilishini qiyosiy tahlil qilish 18—23 ta filogenetik guruh mavjudligini taxmin qilishga imkon berdi. Ular tip darajasiga tegishli bo‘lib, ulardan faqat sakkiztasining vakillari laboratoriyada bevosita o‘stirilib o‘rganilgan (hozir ayrim tiplarda ehtimoliy polifiliya mavjudligini hisobga olganda). Ushbu taxminiy guruhlarning ko‘pchiligi faqat bitta rRNK ketma-ketligi bilan ma’lum, bu organizmlarning xilma-xillik chegaralari hanuz noma’lumligini anglatadi. Ko‘p bakteriyalar ham laboratoriyada o‘stirilmagan, bu ularni tavsiflashda o‘xshash muammolar tug‘diradi.
2021-yil aprel holatiga ko‘ra, shakllangan tasnifda arxeylarning kamida 12 ta tipi ajratiladi:
- Crenarchaeota Garrity va Holt 2001 — Krenarxeylar — termofillar, termoatsidofillar, oltingugurt bilan bog‘liq anaerob bakteriyalar;
- Euryarchaeota Garrity va Holt 2001 — Evriarxeylar — metanogen va galofil arxeylar;
- Thaumarchaeota Brochier-Armanet et al. 2008 — asosan ammoniyni oksidlovchilar, jumladan dengizdagi Nitrosopumilus maritimus va asosan tuproqdan kelib chiqqan ammoniy oksidlovchi Nitrososphaera gargensis. Ribosomal oqsillar va boshqa muhim genlar tuzilishining qiyosiy tahliliga asoslangan yaqindagi filogenetik tadqiqotlar bu tipning mavjudligini tasdiqlagan;
- Candidatus Aigarchaeota Nunoura et al. 2011
- Candidatus Diapherotrites Rinke et al. 2013
- Candidatus Korarchaeota Barns et al. 1996 — Korarxeylar — DNK AQSH, Islandiyaning geotermal buloqlarida va Yaponiyaning sholi dalalarida aniqlangan; hozircha kulturada o‘stirilgan turlari ma’lum emas;
- Candidatus Lokiarchaeota Spang et al. 2015 — eng mashhur vakili Lokiarchaeum bo‘lib, u yig‘ilgan genom asosida ajratilgan. Genom metagenomik tahlil orqali Atlantika okeanida 2,35 km chuqurlikdagi gidrotermal buloqlar yaqinidan olingan namunalardan yig‘ilgan;
- Candidatus Nanoarchaeota Huber et al. 2002 — Nanoarxeylar — ma’lum bo‘lgan yagona vakillari Nanoarchaeum equitans va Nanobsidianus stetteri;
- Candidatus Nanohaloarchaeota Rinke et al. 2013
- Candidatus Parvarchaeota Rinke et al. 2013
- Candidatus Undinarchaeota Dombrowski et al. 2020
- Candidatus Verstraetearchaeota Vanwonterghem et al. 2016
Metagenomika ma’lumotlari asosida yana bir nechta tip ajratiladi, jumladan:

Filogenetik tahlil shuni ko‘rsatdiki, Lokiarchaeota va eukariotlar birgalikda monofiletik kladani hosil qiladi. Ularning genomlarida yaqin genlar, masalan, hujayra membranasi shaklining o‘zgarishi, hujayra shaklini belgilash va dinamik sitoskeletni boshqaruvchi oqsillarni kodlovchi genlar topilgan. Bu tadqiqot natijalari ikki domenli yoki eotsit gipotezasi deb ataladigan qarashni tasdiqlaydi. Unga ko‘ra, eukariotlar arxeylar ichida Lokiarchaeota ga yaqin alohida guruh sifatida paydo bo‘lgan va mitoxondriyalarni aynan endosimbioz natijasida qo‘lga kiritgan.
2016-yil yanvarida dengiz cho‘kindilaridagi arxey genomlarini tiklash bo‘yicha metagenomik tadqiqotlar natijalari e’lon qilindi. Ularda yangi arxey tipi Thorarchaeota aniqlandi. Bu guruh organizmlari oqsillar parchalanganda atsetat hosil qila oladi. Ularda elementar oltingugurt va tiosulfatni qaytarish uchun zarur genlar ham mavjud. Shu sababli ular oltingugurt aylanishida ishtirok etadi.
Texnologiya va sanoatdagi ahamiyati
Ekstremofil arxeylar, ayniqsa yuqori harorat yoki muhitning kuchli kislotaliligi/ishqoriyligiga chidamli turlari, shunday og‘ir sharoitlarda ishlaydigan fermentlar manbai hisoblanadi. Bu fermentlar ko‘plab sohalarda qo‘llanadi. Masalan, DNK-polimerazalarning termobarqaror turlari, jumladan Pyrococcus furiosus turining Pfu DNK-polimerazasi polimeraza zanjir reaksiyasi orqali DNK klonlashni sodda va tez amalga oshirish imkonini berib, molekulyar biologiyani tubdan o‘zgartirdi. Sanoatda amilazalar, galaktozidazalar va pullulanazalar kabi Pyrococcus turlarining 100 °C dan yuqori haroratda ishlaydigan fermentlari oziq-ovqatni yuqori haroratda ishlab chiqarishda, masalan, sut va zardobning tarkibidagi laktoza miqdorini kamaytirib tayyorlashda ishlatiladi. Ushbu termofil arxeylarning fermentlari organik erituvchilarda ham nihoyatda barqaror bo‘lib, ularni yashil kimyodagi ekologik xavfsiz sintez organik birikmalar jarayonlarida qo‘llash imkonini beradi. Bu barqarorlik fermentlarni strukturaviy biologiyada ham qulay qiladi. Shu bois ekstremofil arxeylardan olinadigan bakteriya va eukariot fermentlarining analoglari strukturaviy tadqiqotlarda tez-tez ishlatiladi.
Arxey fermentlaridan foydalanish bilan solishtirganda, arxey organizmlarining o‘zini biotexnologiyada qo‘llash kam rivojlangan. Metan hosil qiluvchi arxeylar suv tozalash inshootlarida muhim ahamiyatga ega, chunki ular anaerob parchalanish va biogaz hosil bo‘lishini ta’minlaydigan mikroorganizmlar jamoasiga kiradi. Foydali qazilmalarni boyitishda atsidofil arxeylar metallarni turli rudalardan, jumladan oltin, kobalt va misni ajratib olishda ishlatilishi mumkin.
Arxeylar potensial foydali antibiotiklarni ham berishi mumkin. Hozircha arxeotsinlarning oz qismi tavsiflangan, ammo ular yuzlab bo‘lishi mumkin; ayniqsa Haloarchaea va Sulfolobus avlodlaridan ko‘plab turlarini olish mumkinligi taxmin qilinadi. Bu antibiotiklar tuzilishi jihatidan bakterial antibiotiklardan farqlanadi, shu sababli boshqa ta’sir mexanizmiga ega bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, ular arxeylarning molekulyar biologiyasida ishlatiladigan seleksiya markerlarini yaratishga yordam berishi mumkin.
Adabiyotlar
- Vorobyova L. V. Arxeylar: oliy ta’lim muassasalari uchun o‘quv qo‘llanma. — Moskva: Akademkniga, 2007. — 447 bet.
- Gromov B. V. Arxeylarning ajoyib dunyosi // SOJ. — 1997. — № 4. — 23—26-betlar.
- Morozova O. V. Arxeylar va ularning faglari sirlari // VOGiS xabarnomasi. — 2005. — 9-jild. — № 1. — 55—66-betlar
- Thomas Cavalier-Smith. Cell evolution and Earth history: stasis and revolution. — 2006.
Havolalar
- Volkova, Olga. Arxeylar evolyutsiya to‘rini tashlab, undan nima tutib chiqardi... // Biomolecula.ru sayti (22-yanvar 2015-yil). Murojaat qilingan sana: 5-aprel 2018-yil. Arxivlangan 18-mart 2018-yil.
- Starokadomskiy, Pyotr. Karl Vouz (1928–2012). // Biomolecula.ru sayti (7-fevral 2013-yil). Murojaat qilingan sana: 5-aprel 2018-yil. Arxivlangan 18-mart 2018-yil.
- Panov, Andrey. Eukariotlar genomi qanday shakllangan: endosimbioz va uzluksiz gorizontal gen ko‘chishi. // Biomolecula.ru sayti (22-sentabr 2015-yil). Murojaat qilingan sana: 5-aprel 2018-yil. Arxivlangan 18-mart 2018-yil.
- Konishev, Ilya. Arxeylar «qo‘pollik qiladi» va yordam beradi. // Biomolecula.ru sayti (3-sentabr 2015-yil). Murojaat qilingan sana: 2-yanvar 2025-yil. Arxivlangan 25-dekabr 2024-yil.
- Kondratenko, Yuliya. Metanni oksidlovchi bakteriyalar va arxeylar o‘rtasida «elektr simlari» topildi. // Biomolecula.ru sayti (22-dekabr 2015-yil). Murojaat qilingan sana: 5-aprel 2018-yil. Arxivlangan 18-mart 2018-yil.