Parazitlar (parazit o‘simliklar) — boshqa o‘simliklar hisobidan oziqlanuvchi o‘simliklarning ekologik guruhi bo‘lib, ular oziq moddalarni boshqa o‘simliklarning to‘qimalaridan bevosita oladi. Parazitlik aksariyat hollarda yopiq urug‘lilar (Magnoliophyta), juda kam hollarda, istisno tariqasida esa ignabarglilar (Pinophyta), shuningdek, tuban o‘simliklardan — yashil suvo‘tlar (Chlorophyta) orasida uchraydi. Parazit o‘simlik xo‘jayin o‘simlik bilan gaustoriyalar orqali bog‘lanadi. Gaustoriyalar murtak ildizi yoki kamdan-kam hollarda poya to‘qimalarining o‘zgarishi natijasida hosil bo‘ladi.
Hozirgi vaqtda parazit o‘simliklarning qariyb 4100 turi ma’lum bo‘lib, ular 19 ta oilaga mansub.
Tasnifi
Parazit o‘simliklar quyidagicha tasniflanadi:
- 1a. Obligat parazitlar — xo‘jayin o‘simliksiz yashay olmaydigan parazitlar.
- 1b. Fakultativ parazitlar — xo‘jayin o‘simliksiz ham yashay oladigan parazitlar.
- 2a. Poya parazitlari — gaustoriyalari poya to‘qimalaridan shakllanadigan parazitlar.
- 2b. Ildiz parazitlari — gaustoriyalari ildiz to‘qimalaridan shakllanadigan parazitlar.

- 3a. Goloparazitlar — boshqa o‘simliklarda to‘liq parazitlik qiladigan va deyarli xlorofilli bo‘lmagan o‘simliklar.
- 3b. Yarimparazitlar — ma’lum darajada fotosintez ham qila oladigan parazit o‘simliklar. Ular xo‘jayin o‘simlikdan faqat suv va mineral moddalarni olishi mumkin. Shuningdek, undan organik moddalarning bir qismini ham olishi mumkin.
Yarimparazitlarning ayni bir turini uchta tasniflash mezonining har biriga mos bittadan atama bilan tavsiflash mumkin. Masalan:
- Nuytsia floribunda (G‘arbiy Avstraliya Rojdestvo daraxti) — obligat ildiz yarimparaziti.
- Pogremok (shaqildoqo‘t) (masalan, kichik pogremok) — fakultativ ildiz yarimparaziti.
- Omela — obligat poya yarimparaziti.
Goloparazitlar doimo obligat parazitlar bo‘ladi, shu sababli ularni tavsiflash uchun faqat 2 ta atama yetarli. Masalan:
- Zarpechaklar — poya goloparazitlari.
- Hydnora spp. turlari ildiz goloparazitlari hisoblanadi.
Parazit o‘simliklarning ayrim vakillari
Raffleziyadoshlar
Oila vakillari, ya’ni raffleziyadoshlar (taxminan 30 tur), Tetrastigma turkumiga mansub tokdoshlar oilasidagi o‘simliklarda parazitlik qiladi. Parazit deyarli butunlay xo‘jayin o‘simlikning ildizi yoki poyasi ichida joylashadi: tashqaridan faqat gullari ko‘rinadi. Eng mashhur vakili — Arnold raffleziyasi, uning gullari nihoyatda yirik (diametri bir metrgacha).
Santaladoshlar
Rossiyaning janubiy hududlarida ko‘pincha teraklar va boshqa daraxtlarning shoxlarida omela — ko‘p shoxlanadigan ko‘p yillik buta o‘sadi. Bu o‘simlik fotosintez qila oladi, biroq suv va mineral moddalarni xo‘jayin daraxtning ksilemasiga kirib boradigan gaustoriya orqali oladi.
Shumg‘iyadoshlar
Ko‘pchilik shumg‘iyadoshlar oilasi vakillarida xlorofill bo‘lmaydi va ular o‘zlari o‘sayotgan xo‘jayin o‘simlik hisobidan to‘liq yashaydi. Bu oilaga mansub Petr xochi turkumi vakillari keng tanilgan. Uning bir tomonga yo‘nalgan malina-qizil rangli gullar shingiliga ega etdor, rangsiz poyalari Rossiya o‘rmonlarida erta bahorda paydo bo‘ladi. Tuproq ostidagi ildizi shoxlanib, xochsimon tutashmalar hosil qiladi. O‘simlikning nomi ham shundan kelib chiqqan.
Parazitaksus
Parazitaksus — Yangi Kaledoniya orolining endemigi va ignabarglilar orasidagi yagona parazit o‘simlikdir.
Bo‘g‘uvchi fikuslar
Bo‘g‘uvchi fikuslar — tropik va subtropik o‘simliklarning o‘ziga xos «bo‘g‘uvchi» hayot tarzi bilan birlashgan bir necha turiga berilgan umumiy nom. Bunday hayot tarzi moslashuv bo‘lib, yorug‘lik uchun keskin raqobat mavjud bo‘lgan qorong‘i tropik o‘rmonlarda yashash imkonini beradi.
Havolalar
- Zarpechak (Cuscuta, Convolvulaceae) raqamli atlasi
- Parazit o‘simliklar haqida ma’lumotlar
- G‘ayrioddiy va ajoyib mikogeterotroflar (myco-heterotrophs)
- Parazit gulli o‘simliklar Arxivlangan nusxa (4-iyul 2006-yil), Wayback Machine
- Omela haqida ma’lumotlar markazi
- Parazit o‘simliklar biologiyasini o‘rganish qo‘llanmasi
- Nikrent, Deniel L. 2002. Dunyodagi parazit o‘simliklar.
- Kalladin, Eynsli va Peyt, Jon S. 2000. Ildiz yarimparaziti bo‘lgan Nuytsia floribunda (Labill.) R.Br. daraxtining gaustoriyalari tuzilishi va ishlashi hamda xo‘jayin o‘simliklar bilan suv almashinuvi. Botanika yilnomalari (Annals of Botany) 85: 723—731.
- Milius, Syuzan. 2000. Omela ostidagi botanika: o‘raluvchilar, purkovchilar va romantik lahzalar uchun gullar haqidagi boshqa mulohazalar. Fan yangiliklari (Science News) 158: 411.
- Hibberd, Julian M. va Yeshke, V. Diter. 2001. Parazit o‘simliklarga erigan moddalar oqimi. Eksperimental botanika jurnali (Journal of Experimental Botany) 52: 2043—2049.