Hayotning paydo bo‘lishi nima

Taxmin qilinishicha, arxey davriga oid qatlamli temirli formatsiyalar[ingl.] (masalan, Avstraliyadagilari) toshqotgan stromatolitlarhisoblanadi; bu holda ular hayotning eng qadimgi shakllaridan biri bo‘lishi mumkin

Hayotning paydo bo‘lishiyoki abiogenez (ingl. abiogenesis so‘zi qadimgi yunoncha ἀ- — inkor qo‘shimchasi, βῐ́ος — hayot va γένεσις — kelib chiqish) — tirik tabiatning notirik tabiatdan kelib chiqish jarayonidir. Tor ma’noda abiogenez deganda organik birikmalarning, tirik tabiatdakeng tarqalgan bo‘lsa-da, organizm tashqarisida, fermentlarishtirokisiz hosil bo‘lishi ham tushuniladi. Yerda hayotning paydo bo‘lishiga muqobil tushuncha — panspermiyanazariyasi. Biroq u hayotning kelib chiqishi haqidagi asosiy savolga javob bermaydi, balki uni Koinotning yanada uzoq o‘tmishiga ko‘chiradi.

« Biogenez » va « abiogenez » atamalarini ingliz biologi Tomas Genri Geksli (1825—1895) 1870-yilda taklif etgan.

Zamonaviy modellarga ko‘ra, Yerda hayot taxminan 4,1—3,8 milliard yil avval paydo bo‘lgan, sayyoraning o‘zi esa shakllanganiga taxminan 4,5 milliard yil bo‘lgan. Ma’lum bo‘lgan eng qadimgi toshqotgan stromatolitlarning yoshi 3,7 milliard yilni tashkil etadi.

Zamonaviy ilmiy qarashlar

Olimlar hayotning paydo bo‘lish ehtimolini muqarrar hodisadan tortib nihoyatda noyob hodisagacha turlicha baholaydilar. Masalan, Kristian de Dyuv hayotni «kosmik zarurat», ya’ni fizik sharoit imkon bergan har qanday joyda muqarrar ravishda yuzaga keladigan hodisa deb hisoblagan. Aksincha, molekulyar biolog Frensis Krik, DNKtuzilishini kashf etgan olimlardan biri sifatida, hayotning paydo bo‘lishi juda kam uchraydigan hodisa ekanini, Yerda hayot mavjudligining sababi esa Koinotda shunday tabiiy «tajribalar» sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan ko‘plab sayyoralar borligida ekanini aytgan. Fan bu qarashlarning qaysi biri to‘g‘ri ekani va hayotning vujudga kelishiga olib kelgan sharoitlar uyg‘unligining ehtimoli qanchalik yuqori ekanini hozircha aniqlamagan. Shunga qaramay, bu yo‘nalishda sezilarli yutuqlarga erishildi va hayotning paydo bo‘lishi uchun g‘ayritabiiy kuchlar talab etilmasligi ko‘rsatildi.

Kimyoviy evolyutsiya yoki prebiotik evolyutsiya — hayot evolyutsiyasining birinchi bosqichi. Bu bosqichda organik, ya’ni prebiotik moddalar noorganik molekulalardan tashqi energiya va tanlanish omillari ta’sirida, shuningdek, aksariyat uglerodli molekulalar mansub bo‘lgan nisbatan murakkab tizimlarga xos o‘z-o‘zini tashkil etish jarayonlari natijasida paydo bo‘lgan. Quyoshning kuchli ultrabinafsha nurlanishi, tog‘ jinslariga xos tabiiy radioaktivlik (o‘sha davrda u hozirgidan ancha yuqori bo‘lgan, tog‘ jinslarida kaliy-40 va boshqa tabiiy radionuklidlar miqdori ancha ko‘p edi) hamda atmosferadagi elektr razryadlari ta’sirida monomerlar hosil bo‘lgan. Bu organik molekulalarni saqlagan dengiz suvlari oqayotgan lavabilan tutashganda molekulalarning polimerlanishi yuz bergan va natijada oqsil molekulalarining dastlabki shakllari paydo bo‘lgan.

Bu atamalar bilan tirik moddaning paydo bo‘lishi va rivojlanishida asosiy ahamiyatga ega bo‘lgan molekulalarningkelib chiqishi hamda evolyutsiyasini tushuntiruvchi nazariya ham ataladi.

Genobioz va golobioz

Hayotning paydo bo‘lishi masalasida qaysi omil dastlabki deb qaralishiga ko‘ra, ikki metodologik yondashuv farqlanadi:

  • Genobioz — dastlabki genetik kod xususiyatlariga ega molekulyar tizim birlamchi bo‘lgan, degan qarashga asoslanadi.
  • Golobioz — fermentlar mexanizmi ishtirokida oddiy moddalar almashinuvini amalga oshira oladigan tuzilmalar birlamchi bo‘lgan, degan g‘oyaga asoslanadi.[manba 405 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Zamonaviy hayotning o‘tmishdoshi sifatida RNK dunyosi

RNK dunyosi gipotezasiga ko‘ra, dastlabki tirik mavjudotlar oqsil va DNKga ega bo‘lmagan RNK-organizmlar bo‘lgan. Ularning dastlabki ko‘rinishi esa avtokatalitik sikl— o‘z nusxalarining sintezini katalizlay oladigan ribozimlar hosil qilgan sikl bo‘lishi mumkin. RNK sintezi uchun zarur bo‘lgan shakarlar, xususan riboza, meteoritlarda aniqlangan va o‘sha davrda Yerda ham mavjud bo‘lgan bo‘lishi deyarli aniq.

RNKning birlamchiligi haqidagi gipoteza Oparin — Xoldeyn nazariyasidagi qarashlarni rivojlantirdi va ko‘p jihatdan ularning o‘rnini egalladi. Mazkur nazariyada dastlab oqsillar paydo bo‘lgan deb taxmin qilingan va u XX asrning katta qismida hayotning kelib chiqishi haqidagi yetakchi konsepsiyalardan biri bo‘lib kelgan. Yangi gipotezaning shakllanishiga ribozimlar — RNKmolekulalarining fermentativ faollikka ega ekanligi kashf etilgani turtki bo‘ldi. Shu tufayli ular hozirgi hujayralarda asosan oqsillar va DNK alohida bajaradigan vazifalarni, ya’ni biokimyoviy reaksiyalarni katalizlash va irsiy axborotni saqlashni birlashtira oladi.

RNK dunyosining o‘tmishdoshi sifatida poliaromatik uglevodorodlar dunyosi

Poliaromatik uglevodorodlar dunyosi gipotezasi dastlabki RNK qanday paydo bo‘lganini tushuntirishga harakat qiladi. U polisiklik aromatik uglevodorodlardan RNKga o‘xshash zanjirlargacha bo‘lgan kimyoviy evolyutsiya yo‘lini taklif etadi.

Gil

Notirik tabiat obyektlari — kristallar va tirik hujayralar — rivojlanishidagi o‘xshashlik haqida K. E. Siolkovskiy «Yerda hayotning paydo bo‘lishi» (1922) maqolasidayoq yozgan. XXI asrda hayotning paydo bo‘lishiga minerallar «yordam bergan» bo‘lishi mumkinligi haqidagi taxminlar kengaydi. Jumladan, hayot gilli mineral montmorillonitdavujudga kelgan bo‘lishi mumkin, degan qarash shakllandi. Bu mineralning ayrim xususiyatlari biologik makromolekulalar hosil bo‘lishiga ko‘maklashishi, jumladan ularning «qurilish bloklari»ni zarur energiya bilan ta’minlashi mumkin edi.

Qarashlarning rivojlanish tarixi

Turli davrlarda hayotning aynan Yerda paydo bo‘lishiga doir quyidagi nazariyalar ilgari surilgan:

Hayotning o‘z-o‘zidan paydo bo‘lishi

Bu nazariya qadimgi Xitoyda, Bobilda, Hindistonda va Qadimgi Misrda ham kreatsionizmgamuqobil qarash sifatida keng tarqalgan va u bilan yonma-yon mavjud bo‘lgan. Aristotel (miloddan avvalgi 384—322-yillar) ko‘pincha biologiya asoschisi deb e’tirof etiladi. U hayotning o‘z-o‘zidan paydo bo‘lishi nazariyasini qo‘llab-quvvatlagan. Bu gipotezaga ko‘ra, moddaning ayrim «zarralari» muayyan «faol ibtido»ga ega bo‘lib, qulay sharoitda tirik organizmni yaratishi mumkin. Aristotel bunday faol ibtido urug‘langan tuxumda mavjud deb to‘g‘ri hisoblagan, biroq uni Quyosh nurida, balchiqda va chiriyotgan go‘shtda ham bor deb yanglishgan.

XIX asrgacha ilmiy muhitda «hayotiy kuch» — notirik moddadan tirik mavjudotlar (botqoqdan qurbaqalar, go‘shtdan pashsha lichinkalari, tuproqdan chuvalchanglar va hokazo) paydo bo‘lishiga sabab bo‘luvchi, hamma joyga singib ketgan qandaydir substansiya haqidagi tasavvur mavjud edi. Mashhur olim van Gelmont uch hafta ichida go‘yoki sichqon yaratgan tajribasini bayon qilgan. Buning uchun iflos ko‘ylak, qorong‘i shkaf va bir hovuch bug‘doy kerak bo‘lgan. Van Gelmont sichqonlarning paydo bo‘lishidagi faol ibtido inson teri deb hisoblagan.

1668-yilda italiyalik biolog va shifokor Franchesko Redi hayotning kelib chiqishi muammosiga qat’iyroq ilmiy yondashib, o‘z-o‘zidan paydo bo‘lish nazariyasini shubha ostiga olgan. Redi chiriyotgan go‘shtda paydo bo‘ladigan mayda oq qurtchalar pashshalarninglichinkalari ekanini aniqlagan. Bir qator tajribalaro‘tkazib, u hayot faqat ilgari mavjud bo‘lgan hayotdan kelib chiqishi mumkin, degan fikrni tasdiqlovchi dalillar olgan (bu — biogenezkonsepsiyasi). Doka bilan yopilgan go‘shtli idishlarda pashsha lichinkalari paydo bo‘lmagan.

Biroq bu tajribalar o‘z-o‘zidan paydo bo‘lish g‘oyasidan voz kechilishiga olib kelmagan. Garchi u bir muddat ikkinchi o‘ringa o‘tgan bo‘lsa-da, hayotning kelib chiqishini tushuntiruvchi asosiy taxminlardan biri bo‘lib qolgan.

Redi tajribalari pashshalarning o‘z-o‘zidan paydo bo‘lishini rad etgandek ko‘rinsa-da, mikroskopik tadqiqotlar olib borgan dastlabki olimlardan biri Antoni van Levengukning kuzatuvlari bu nazariyani mikroorganizmlarganisbatan kuchaytirgan. Levengukning o‘zi biogenez va o‘z-o‘zidan paydo bo‘lish tarafdorlari o‘rtasidagi bahslarga qo‘shilmagan, ammo uning mikroskop ostidagi kuzatuvlari har ikkala nazariya uchun dalil sifatida talqin qilingan.

1860-yilda bu muammoni fransuz kimyogari Lui Pastero‘rgana boshlagan. Biroq Paster hayotning kelib chiqishini aniqlashni maqsad qilmagan. U yuqumli kasalliklarga qarshi kurashish imkoniyati nuqtayi nazaridan mikroblarning o‘z-o‘zidan paydo bo‘lishi masalasiga qiziqqan. Agar «hayotiy kuch» mavjud bo‘lsa, kasalliklarga qarshi kurashish befoyda bo‘lar edi: qancha mikrob yo‘q qilinmasin, ular yana o‘z-o‘zidan paydo bo‘laveradi. Agar mikroblar har doim tashqaridan kirib kelsa, ularga qarshi kurashish imkoniyati bor. Paster tajribalari orqali bakteriyalar hamma joyda uchrashini va notirik materiallar tegishlicha sterilizatsiya qilinmasa, ularga tirik organizmlar osonlikcha tushishini isbotlagan. Olim suvda mikroorganizmlar rivojlanishi mumkin bo‘lgan turli oziq muhitlarni qaynatgan. Takror qaynatilganda mikroorganizmlar va ularning sporalari nobud bo‘lgan. Paster S shaklidagi naychaga bir uchi berk, bo‘yni egilgan kolbani ulagan. Mikroorganizm sporalari egilgan naychada cho‘kib qolib, oziq muhitga kira olmagan. Yaxshi qaynatilgan oziq muhit steril holatda qolgan: havo va «hayotiy kuch» kirishi mumkin bo‘lishiga qaramay, unda hayot paydo bo‘lmagan. Xulosa shuki, «hayotiy kuch» mavjud emas va hozirgi sharoitda mikroorganizmlar notirik substratdan o‘z-o‘zidan paydo bo‘lmaydi.

Biroq bu tajriba umuman olganda tirik mavjudotlar hech qachon notirik moddadan paydo bo‘la olmasligini isbotlamaydi. Paster tajribasi faqat u ishlatgan muayyan oziq muhitlarida, juda cheklangan sharoitlar va qisqa vaqt oralig‘ida mikroorganizmlar paydo bo‘la olmasligini ko‘rsatadi. Ammo bu yuz millionlab yillik kimyoviy evolyutsiyadavomida turli muhitlar va sharoitlarda (ayniqsa, dastlabki Yerning kislorodsiz, metan, karbonat angidrid, ammiak va vodorod sianidbilan to‘lgan atmosferasida, elektr razryadlari ta’sirida va hokazo) hayot o‘z-o‘zidan paydo bo‘lishi mumkin emasligini isbotlamaydi. Bu tajriba hayotning ilk paydo bo‘lishi masalasiga ham bevosita taalluqli bo‘la olmaydi. Chunki Paster tajribalarida go‘sht va achitqi qaynatmalari (shuningdek, karbamid va qon) ishlatilgan, hayot paydo bo‘lishidan avval esa na achitqi, na go‘sht mavjud bo‘lgan. Bundan tashqari, Paster tajribasi hayotning chuqur suv ostidagi issiq gidrotermal manbalarda, geotermal manbalarda, mineral kristallarda, kosmik fazoda, Quyosh tizimi hosil bo‘lgan protoplanetar tumanlikda va shunga o‘xshash boshqa joylarda paydo bo‘lishi haqidagi zamonaviy ilmiy nazariya va gipotezalarni rad etmaydi.

Statsionar holat nazariyasi

Statsionar holat nazariyasiga ko‘ra, hayot ham, Yer ham azaldan mavjud bo‘lgan va ularning boshlanishi yo‘q. Yer boshidanoq hayotni ta’minlashga qodir bo‘lgan, faqat juda oz o‘zgargan, har bir tur uchun esa ikkita imkoniyat bor: sonining o‘zgarishi yoki yo‘q bo‘lib ketishi.

Biroq statsionar holat gipotezasi zamonaviy astronomiyama’lumotlariga tubdan zid keladi. Bu ma’lumotlar barcha yulduzlar va ularga bog‘liq sayyora tizimlarining mavjud bo‘lish muddati cheklanganini ko‘rsatadi. Radioaktiv parchalanish tezliklarini hisobga olgan zamonaviy baholashlarga ko‘ra, Yer, Quyosh va Quyosh tizimining yoshi ≈ 4,6 milliard yilni tashkil etadi. Shu sababli akademik fan bu gipotezani qabul qilmaydi.

Bu gipoteza tarafdorlari ayrim qazilma qoldiqlarning mavjudligi yoki yo‘qligi muayyan turning paydo bo‘lishi yoxud yo‘qolib ketgan vaqtini ko‘rsatishini tan olmaydi. Ular misol tariqasida panjaqanotli baliqlarning vakili — latimeriyanikeltiradilar. Paleontologik ma’lumotlarga ko‘ra, panjaqanotli baliqlar bo‘r davrining oxirida qirilib ketgan deb hisoblangan. Ammo Madagaskar yaqinida ularning tirik vakillari topilgach, bu xulosani qayta ko‘rib chiqishga to‘g‘ri kelgan. Statsionar holat nazariyasi tarafdorlari fikricha, turning yo‘q bo‘lib ketgani haqida faqat hozir yashayotgan turlarni o‘rganib, ularni qazilma qoldiqlar bilan taqqoslash orqali xulosa chiqarish mumkin; shunda ham xulosa noto‘g‘ri bo‘lib chiqishi ehtimoli katta. Ular nazariyani asoslash uchun paleontologik ma’lumotlardan foydalanar ekan, qazilma qoldiqlar paydo bo‘lishini ekologik nuqtayi nazardan talqin qiladilar. Masalan, ma’lum qatlamda biror qazilma turning to‘satdan paydo bo‘lishini uning populyatsiyasi ko‘paygani yoki qoldiqlar yaxshi saqlanadigan hududlarga ko‘chib o‘tgani bilan izohlaydilar. Ushbu statsionar holat nazariyasi faqat tarixiy yoki falsafiy qiziqish uyg‘otadi, chunki uning xulosalari ilmiy ma’lumotlarga ziddir.

Oparin — Xoldeyn nazariyasi

1924-yilda bo‘lajak akademik Oparin «Hayotning kelib chiqishi» maqolasini e’lon qildi. Maqola 1938-yilda ingliz tiliga tarjima qilindi va o‘z-o‘zidan paydo bo‘lishnazariyasiga qiziqishni qayta uyg‘otdi. Oparin yuqori molekulyar birikmalar eritmalarida o‘z-o‘zidan konsentratsiyasiyuqori bo‘lgan, tashqi muhitdan nisbatan ajralgan, ammo u bilan moddalar almashinuvini saqlay oladigan hududlar hosil bo‘lishi mumkin, deb taxmin qilgan. Ularni koatservat tomchilaryoki oddiygina koatservatlardeb atagan. Uning nazariyasiga ko‘ra, Yerda hayotning paydo bo‘lishiga olib kelgan jarayon uch bosqichga bo‘linadi:

  • Organik moddalarning paydo bo‘lishi
  • Oqsillarning paydo bo‘lishi
  • Oqsilli jismlarning paydo bo‘lishi

Astronomik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, yulduzlarham, sayyora tizimlari ham gaz va changdan iborat moddadan hosil bo‘lgan. Unda metallar va ularning oksidlari bilan birga quyidagilar ham mavjud bo‘lgan: vodorod, ammiak, suv va eng oddiy uglevodorod — metan.

Oqsil tuzilmalarining shakllanishi uchun sharoitlar dastlabki okean («birlamchi sho‘rva») paydo bo‘lishi bilan yuzaga kelgan. Suv muhitida uglevodorod hosilalari murakkab kimyoviy o‘zgarishlar va aylanishlarga uchragan bo‘lishi mumkin. Bunday murakkablashuv natijasida molekulalardan yanada murakkab organik moddalar, xususan uglevodlar hosil bo‘lishi mumkin edi.

Fan ultrabinafsha nurlar yordamida nafaqat aminokislotalar, balki boshqa organik moddalarni ham sun’iy sintez qilish mumkinligini isbotlagan. Oparin nazariyasiga ko‘ra, oqsilli jismlarning paydo bo‘lishi yo‘lidagi keyingi bosqich koatservat tomchilarining hosil bo‘lishi bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Muayyan sharoitlarda organik molekulalarning suv qobig‘i aniq chegaraga ega bo‘lib, molekulani atrofdagi eritmadanajratgan. Suv qobig‘i bilan o‘ralgan molekulalar birlashib, ko‘p molekulali komplekslar — koatservatlarni hosil qilgan.

Koatservat tomchilar turli polimerlarnioddiy aralashtirish natijasida ham paydo bo‘lishi mumkin edi. Bunda polimer molekulalari o‘z-o‘zidan birlashib, optik mikroskopda ko‘rinadigan ko‘p molekulali tuzilmalar — tomchilarni hosil qilgan.

Tomchilar ochiq tizimlar kabi tashqi muhitdan moddalarni yuta olgan. Koatservat tomchilarga turli katalizatorlar (jumladan, fermentlar) qo‘shilganda ular ichida turli reaksiyalar, xususan tashqi muhitdan kirgan monomerlarningpolimerlanishi sodir bo‘lgan. Shu hisobiga tomchilar hajmi va massasi ortib, keyin kichik, yangi tomchilarga bo‘linishi mumkin edi. Demak, koatservatlar o‘sishi, ko‘payishiva moddalar almashinuvini amalga oshirishi mumkin bo‘lgan.

Keyinchalik koatservat tomchilar tabiiy tanlanishga uchragan va bu ularning evolyutsiyasini ta’minlagan.

Shunga o‘xshash qarashlarni britaniyalik biolog Jon Xoldeyn ham ilgari surgan.

Miller — Yuri tajribasi oddiy gazlar aralashmasida kichik organik molekulalarni sintez qilishdan iborat edi. Bunda aralashma bir vaqtning o‘zida qizdirilib (o‘ngda) va sovitilib (chapda), elektr razryadlari yordamida harorat gradiyenti hosil qilingan

Bu nazariyani Stenli Miller 1953-yilda Miller — Yuri tajribasidatekshirgan. U H2O, NH3, CH4, CO2, CO aralashmasini yopiq idishga joylashtirib, undan elektr razryadlarini o‘tkaza boshlagan (80° C haroratda). Natijada aminokislotalar hosil bo‘lishi aniqlangan. Keyinchalik turli sharoitlarda shakarlar va nukleotidlar ham olingan. Miller evolyutsiya eritmadan fazaviy ajralish holatida (koatservatlarda) sodir bo‘lishi mumkin degan xulosaga kelgan. Biroq bunday tizim o‘zini o‘zi ko‘paytira olmaydi.

Nazariya asoslab berilgan, biroq hayotning kelib chiqishini o‘rganuvchi mutaxassislarning deyarli barchasi uzoq vaqt e’tiborsiz qoldirgan bir muammo mavjud edi. Agar koatservatda tasodifiy, qolipsiz sintezlar natijasida oqsil molekulalarining ayrim muvaffaqiyatli tuzilmalari (masalan, samarali katalizatorlar, ya’ni koatservatning o‘sishi va ko‘payishida unga ustunlik beradigan tuzilmalar) yuzaga kelgan bo‘lsa, ular koatservat ichida tarqalishi uchun, ayniqsa avlod koatservatlarga o‘tishi uchun qanday nusxalanishi mumkin edi? Nazariya tasodifan paydo bo‘lgan ayrim samarali oqsil tuzilmalarining koatservat ichida va avlodlar davomida aniq nusxalanishi muammosiga yechim taklif eta olmadi. Biroq dastlabki koatservatlar abiogen yo‘l bilan sintez qilingan lipidlardan o‘z-o‘zidan paydo bo‘lishi va «tirik eritmalar» bilan simbioz ga kirishishi mumkinligi ko‘rsatildi. Bunday eritmalar o‘zini o‘zi ko‘paytiruvchi RNKmolekulalari koloniyalari bo‘lib, ular orasida lipid sintezini katalizlovchi ribozimlar ham bo‘lgan. Bunday hamjamiyatni organizm deb atash mumkin.

Biroq Richard Dokinz o‘zining «Xudbin gen» kitobida, evolyutsiyaga gensentrik qarashni[ingl.]bayon etar ekan, birlamchi sho‘rvada koatservat tomchilar emas, balki o‘z nusxalarini yarata oladigan dastlabki molekula —replikatorlarpaydo bo‘lgan deb taxmin qilgan. Bunday molekula atigi bir marta yuzaga kelishi va keyin atrof-muhitdagi (organik moddalarga boy «sho‘rva»dagi) organik birikmalardan foydalanib o‘zini nusxalashi kifoya edi. Replikator paydo bo‘lishi bilan o‘z nusxalarini barcha dengizlarga tarqata boshlagan. Biroq «qurilish bloklari» bo‘lib xizmat qilgan kichik molekulalar kamayib ketgach, dastlabki replikatorlar o‘zaro yashash uchun kurashishga va evolyutsiyalanishga majbur bo‘lgan.

XXI asrga kelib, Oparin — Xoldeyn nazariyasi amalda o‘z o‘rnini zamonaviy RNK dunyosi gipotezasiga bo‘shatdi.

Hayotning issiq suvda paydo bo‘lishi

Hayot suv osti vulqonlari yaqinida paydo bo‘lgan bo‘lishi mumkinligi haqidagi gipotezani L. M. Muxin 1970-yillarning boshida ilgari surgan. Ilmiy tadqiqotlar hayot mineral suvda, ayniqsa geyzerlarda paydo bo‘lishi ehtimoli yuqoriligini ko‘rsatmoqda. 2005-yilda akademik Yuriy Viktorovich Natochin hayot dengizda paydo bo‘lgan degan keng tarqalgan qarashdan farq qiluvchi taxminni ilgari surgan. Unga ko‘ra, protohujayralar vujudga kelgan muhit dengiz suvi emas, balki K+ionlari ustunlik qiladigan suv havzalari bo‘lgan; dengiz suvida esa Na+ionlari ko‘proq uchraydi. 2009-yilda Armen Mulkidjanyan[VD] va Mixail Galperin hujayraning element tarkibini tahlil qilib, hayot, ehtimol, okeanda paydo bo‘lmagan degan xulosaga kelgan. Devid Uord issiq mineral suvda stromatolitlarpaydo bo‘lganini va hozir ham hosil bo‘layotganini isbotlagan. Eng qadimgi stromatolitlar Grenlandiyada topilgan, ularning yoshi 3,5 milliard yil. 2011-yilda Tadashi Sugavara issiq suvda protohujayra yaratgan. Mari-Lor Ponsning Grenlandiyadagi Isua geologik formatsiyasidagi serpentin mineralini o‘rganishga oid 2011-yildagi tadqiqotlari hayot loy vulqonlaridaham paydo bo‘lgan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatgan. Nobel mukofoti sovrindori bo‘lgan biolog Jek Shostak organik birikmalar okeanga qaraganda dastlabki ko‘llarda to‘planishini tasavvur qilish osonroq ekanini ta’kidlagan. Shunga o‘xshash fikrni Yevgeniy Kunin boshchiligidagi olimlar guruhi ham bildirgan.

Muqobil konsepsiyalar

Panspermiya

Panspermiya nazariyasini Yu. Libix, 1865-yilda nemis olimi German Eberxard Rixter taklif qilgan va shved olimi Arrenius tomonidan 1895-yilda to‘liq shakllantirilgan. Bu nazariyaga ko‘ra, hayot Yerga olis kosmosdankeltirilgan bo‘lishi mumkin. Yerdan tashqarida paydo bo‘lgan tirik organizmlar, ehtimol, meteoritlar va kosmik chang bilan kelgan. Bu taxmin ayrim organizmlar hamda ularning sporalarining radiatsiya, chuqur vakuum, past harorat va boshqa ta’sirlarga yuqori chidamliligi haqidagi ma’lumotlarga asoslanadi. Biroq meteoritlarda aniqlangan mikroorganizmlarning Yerdan tashqarida paydo bo‘lganini tasdiqlovchi ishonchli dalillar hozirgacha yo‘q. Ular haqiqatan ham Yerga kelib, sayyoramizdagi hayotga asos solgan bo‘lsa ham, hayotning dastlab qanday kelib chiqqani haqidagi savol javobsiz qolaveradi.

Frensis Krik va Lesli Orjel 1973-yilda panspermiyaning boshqa variantini — boshqariladigan panspermiyani taklif qilganlar. Unga ko‘ra, rivojlangan begona sayyora sivilizatsiyasi Yerga (boshqa sayyora tizimlari bilan bir qatorda) uchuvchisiz kosmik apparatlar orqali mikroorganizmlarni ataylab olib kelib, sayyorani «yuqtirgan». Bu sivilizatsiya global falokat yoqasida bo‘lgan yoki kelajakdagi mustamlakalashtirish uchun boshqa sayyoralarda terraformatlash ishlarini boshlamoqchi bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Nazariya foydasiga ular ikki asosiy dalil keltirgan: genetik kodning universalligi (biosferada ma’lum bo‘lgan kodning boshqa variantlari ancha kam uchraydi va universal koddan oz farq qiladi) va ayrim fermentlarda molibdenning muhim roli . Molibden butun Quyosh tizimi bo‘yicha nihoyatda kam uchraydigan elementdir. Mualliflar fikricha, bu sivilizatsiya dastlab molibdenga boy yulduz yaqinida yashagan bo‘lishi mumkin.

Panspermiya (jumladan boshqariladigan panspermiya) hayotning ilk paydo bo‘lishi masalasini hal qilmaydi degan e’tirozga javoban ular quyidagi dalilni keltirganlar: bizga noma’lum boshqa turdagi sayyoralarda hayotning dastlab paydo bo‘lish ehtimoli Yerga qaraganda ancha yuqori bo‘lishi mumkin. Masalan, bunga katalitik faolligi yuqori bo‘lgan o‘ziga xos minerallar mavjudligi sabab bo‘lishi mumkin.

1981-yilda F. Krik «Life Itself: Its Origin and Nature» («Hayotning o‘zi: kelib chiqishi va tabiati») kitobini yozgan. Unda u boshqariladigan panspermiya gipotezasini maqolasidagidan batafsilroq va ommabop shaklda tushuntirgan.

Rossiya Fanlar akademiyasi akademigi A. Yu. Rozanov, Rossiya Fanlar akademiyasiningastrobiologiya komissiyasi rahbari, Yerga hayot kosmosdan keltirilgan deb hisoblaydi.

Adabiyotlar

Havolalar