Yangi Zelandiya (ingl. New Zealand [ˌnjuː ˈziːlənd], maori Aotearoa [aɔˈtɛaɾɔa]) — davlat da Polineziya. Rasmiy aholini roʻyxatga olish 2018-yil natijalariga koʻra, aholisi qariyb 4,7 million kishini tashkil etadi (2023-yil boshidagi hisob-kitoblarga koʻra — 5,1 milliondan ortiq), hududi esa — 268 680 km², har ikkala koʻrsatkich boʻyicha Okeaniyaning eng yirik mamlakati hisoblanadi. Egallaydi: aholi soni boʻyicha dunyoda 121-oʻrin va hududi boʻyicha 75-oʻrin.
Poytaxti — Vellington, eng yirik shaharlari — Oklend va Kraystcherch. Davlat tillari — ingliz tili, maori va Yangi Zelandiya imo-ishora tili.
Unitar davlat, konstitutsiyaviy monarxiya.
17 ta hududga boʻlingan boʻlib, ulardan 9 tasi Shimoliy orolda, 7 tasi Janubiy orolda, 1 tasi esa Chatem arxipelagida. Yangi Zelandiya Qirolligi tarkibiga davlat boshqaruvi jihatidan mustaqil, biroq Yangi Zelandiya bilan erkin assotsiatsiyalashgan orol davlatlari — Kuk orollari va Niue, shuningdek, oʻzini oʻzi boshqarmaydigan Tokelau va antarktikadagi Ross hududi.
U ikkita yirik orolda (Shimoliy va Janubiy) hamda ularga tutash koʻplab (taxminan 700 ta) kichikroq orollarda, Tinch okeaniningjanubi-g‘arbiy qismida joylashgan. Yangi Zelandiya geografik jihatdan yakkalanganligi bilan ajralib turadi. Uning eng yaqin qo‘shnilari: g‘arbda — Avstraliya, undan Tasman dengizi ajratib turadi (eng qisqa masofa taxminan 1700 km); shimolda esa — orol hududlari: Yangi Kaledoniya (taxminan 1450 km), Tonga (taxminan 1850 km) va Fiji (taxminan 1900 km).
Rivojlangan iqtisodiyot. Hajmi: YAIM boʻyicha xarid qobiliyati pariteti 2017-yilda 189 milliard AQSH dollari (jon boshiga taxminan 39 000 AQSH dollari). Pul birligi — Yangi Zelandiya dollari.
XI–XIV asrlarda mamlakatga boshqa Polineziya, yevropalik tadqiqotchilar 1642-yilda bu orollarni kashf etishgan. Yerlarni Buyuk Britaniya tomonidan faol oʻzlashtirish 1762-yildan boshlangan..
Etimologiya

Mamlakatga maori ilk yevropaliklar kelishidan oldin maori xalqi bergan nom saqlanmagan. Biroq maʼlumki, Shimoliy orolni maorilar Te Ika-a-Maui (maori Te Ika-a-Māui) deb ataganlar, bu «Mauiga tegishli baliq» deb tarjima qilinadi. Maui — maori afsonalaridagi yarim xudo boʻlib, u okeandan ulkan baliq tutgan va bu baliq keyinchalik orolga aylangan. Janubiy orol ning ikki keng tarqalgan nomi boʻlgan: Te Vai Paunamu (maori Te Wai Pounamu) va Te Vaka-a-Maui (maori Te Waka a Māui). Birinchi nom «nefrit suvi», ikkinchisi esa maori afsonalarida yuqorida tilga olingan yarim xudoga ishora qiluvchi «Mauining qayigʻi» deb tarjima qilinadi. XX asr boshlariga qadar mahalliy aholi Shimoliy orolni koʻpincha Aotearoa (fayl haqida) deb atagan, bu «uzun oq bulut mamlakati» degan maʼnoni anglatadi (ao = «bulut», tea = «oq», roa = «uzun»). Keyinchalik aynan shu nom maori tilida butun mamlakatning umumqabul qilingan nomiga aylandi.
Yangi Zelandiya sohillariga kelgan birinchi yevropalik dengizchi — niderlandiyalik Abel Tasman— uni «Staten Landt»deb atagan, chunki u Yangi Zelandiya janubda Janubiy Amerikaning janubiy qismidagi shu nomli orol joylashgan Olovli Yerarxipelagi bilan tutashgan deb oʻylagan. Bu nomni 1645-yilda niderlandiyalik xaritashunoslar lotincha Nova Zeelandia , yaʼni Niderlandiyaning — Zelandiya (niderl. Zeeland) provinsiyasi sharafiga va niderlandcha nomga Nieuw Zeelandaylantirgan. Keyinchalik britaniyalik dengizchi Jeyms Kuk oʻz yozuvlarida ushbu nomning inglizcha koʻrinishi — New Zealand— ni ishlatgan va aynan shu nom mamlakatning rasmiy nomiga aylangan. Rus tilidagi «Novaya Zelandiya» nomi tarixan shakllangan atamaning aynan tarjimasidir.
Dastlabki yevropalik xaritashunoslar orollarni Shimoliy, Oʻrta (hozirgi Janubiy) va Janubiy (Styuart yoki Rakiura) deb atagan. 1830-yilda ikkita asosiy orol Shimoliy va Janubiy deb yuritila boshlagan va 1907-yilga kelib bu nomlar mustahkamlangan. 2009-yilda Yangi Zelandiya geografik nomlar kengashi asosiy orollar nomlari rasman tasdiqlanmaganini aniqlagan. 2013-yilda ular rasman Shimoliy (yoki Te Ika-a-Maui) va Janubiy (yoki Te Vaipounamu) deb nomlangan. Maori va ingliz tillaridagi nomlarni bir-birining oʻrnida ishlatish mumkin.
Geografiya
Geografik joylashuvi

Yangi Zelandiya Tinch okeanining janubi-g‘arbiy qismidagi Polineziya uchburchagida, suv yarimsharining markaziy hududidajoylashgan. Mamlakatning asosiy hududini ikkita oroltashkil etadi. Ular mos ravishda Janubiy orol va Shimoliy orolnideb nomlanadi va ularni Kuk boʻgʻoziajratib turadi. Boʻgʻozning eng tor joyi 22,5 km. Orollarning gʻarbiy sohillarini Tasman dengiziyuvib turadi, mamlakatning boshqa sohillarini esa Tinch okeaniyuvib turadi. Ikkita asosiy oroldan tashqari, Yangi Zelandiyaga maydoni ancha kichik boʻlgan qariyb 700 ta orol tegishli, ularning aksariyatida aholi yashamaydi. Ulardan eng yiriklari: Styuart oroli, Antipod orollari, Oklend oroli, Baunti orollari, Kempbell orollari, Chatem arxipelagi va Kermadek orollariUmumiy maydon 268 680 km². Bu mamlakatni Italiya yoki Yaponiyadanbiroz kichik, biroq Buyuk Britaniyadan kattaroq qiladi. Yangi Zelandiya qirgʻoq chizigʻining uzunligi 15 134 kilometr.
Janubiy orol — Yangi Zelandiyadagi eng katta va dunyoda kattaligi boʻyicha 12- oʻrindagi orol boʻlib, uning maydoni 150 437 km². Bu orolda mamlakat aholisining taxminan toʻrtdan biri yashaydi. Orol boʻylab shimoldan janubga burmali togʻlar Janubiy Alp togʻlaritizmasi choʻzilgan. Uning eng baland choʻqqisi — Kuk togʻi (43°35′44″ j. k. 170°08′27″ sh. u.HGЯO, boshqa rasmiy nomi — Aoraki) boʻlib, balandligi 3724 m. Bundan tashqari, Janubiy orolda balandligi 3000 m dan ortiq yana 18 ta choʻqqi bor. Orolning sharqiy qismi tekisroq boʻlib, deyarli toʻliq qishloq xoʻjaligi yerlari bilan band. Gʻarbiy sohilida aholi ancha siyrak. Bu yerda deyarli qoʻl tegmagan tabiat , oʻsimlik va hayvonot dunyosining katta hududlari saqlanib qolgan. Gʻarbiy qismi koʻplab milliy bogʻlar, fyordlar va muzliklarbilan ham mashhur. Muzliklar Janubiy Alp togʻlarining yonbagʻirlaridan bevosita Tasman dengiziga qadar tushadi. Orolning eng katta koʻli — Te-Anau (Yangi Zelandiyadagi maydoni boʻyicha ikkinchi koʻl).
Shimoliy orol, maydoni 113 729 km², dunyoda kattaligi boʻyicha 14-oʻrindagi orol. U Janubiyga qaraganda ancha kam togʻli va aholi manzilgohlari hamda dengiz portlarini barpo etish uchun qulayroq. Shu sabab mamlakat aholisining katta qismi shu yerda yashaydi va eng yirik shaharlar ham shu yerda joylashgan. Shimoliy orolning eng baland nuqtasi — faol vulqon Ruapehu (39°16′ j. k. 175°34′ sh. u.HGЯO) boʻlib, uning balandligi 2797 metr. Shimoliy orolda vulqon faolligi yuqori: mamlakatdagi olti vulqon zonasining beshtasi shu yerda joylashgan. Shimoliy orolning markazida Taupo— Yangi Zelandiyadagi eng katta koʻl joylashgan. Undan Vaykato, uzunligi 425 kilometr bo‘lgani uchun Yangi Zelandiyadagi eng uzun daryo hisoblanadi.
Tabiat
Relyef
Yangi Zelandiya relyefini asosan tik qirlar (Shimoliy orolda) va togʻlar (Janubiy orolda) tashkil etadi. Mamlakat hududining 75 % dan ortigʻi dengiz sathidan 200 m dan balandda joylashgan. Shimoliy oroldagi aksariyat togʻlarning balandligi 1700 m dan oshmaydi. Janubiy orolda 3000 m dan baland 19 ta choʻqqi mavjud. Shimoliy orolning qirgʻoqboʻyi hududlari keng vodiylarbilan ajralib turadi. Janubiy orolning gʻarbiy sohillarida fyordlarjoylashgan. Tekisliklar mamlakat hududining taxminan 10 % ini egallaydi.
Iqlim

Yangi Zelandiya iqlimi Shimoliy orolning shimolida iliq subtropik iqlimdan Janubiy orolning janubi va markaziy hududlarida salqin moʻtadil iqlimgacha oʻzgaradi; togʻli hududlarda esa keskin alp iqlimihukm suradi. Baland Janubiy Alp togʻlari tizmasi mamlakatni ikkiga ajratadi va asosan gʻarbdan esadigan shamollarga toʻsiq boʻlib, ikki xil iqlim mintaqasini hosil qiladi. Janubiy orolning gʻarbiy sohili — mamlakatning eng nam qismi, undan atigi 100 km uzoqlikdagi sharqiy qismi esa eng quruq joyidir.
Sharqiy Avstraliya oqimiAvstraliya va Yangi Zelandiya oʻrtasidagi Tasman dengizi orqali oʻtib, orollar va Avstraliyaning sharqiy sohili iqlimini iliqroq va namroq qiladi; iqlimni subtropikemas, tropik tusga kiritadi, shuningdek, tropik dengiz faunasining Avstraliya va Yangi Zelandiyaning janubi-sharqiy sohillari boʻylab subtropik hududlarga tarqalishiga yordam beradi.
Yangi Zelandiyaning katta qismida yogʻinlar yiliga 600 dan 1600 mm gacha. Quruqroq yoz davridan tashqari, yogʻin yil davomida nisbatan bir tekis taqsimlanadi.
Oʻrtacha yillik harorat janubda +10 °C dan shimolda +16 °C gacha. Eng sovuq oy — iyul, eng issiq oylar esa yanvar va fevral. Yangi Zelandiya shimolida qishki va yozgi haroratlar oʻrtasidagi farq uncha katta emas, ammo janubda va togʻ oldi hududlarida u 14 °C gacha yetadi. Togʻli hududlarda balandlik har 100 metrga oshganda harorat taxminan 0,7 °C ga pasayadi.
Oklendda, mamlakatning eng yirik shahrida oʻrtacha yillik harorat +15,1 °C, eng yuqori qayd etilgan harorat +30,5 °C, eng pasti esa −2,5 °C. Poytaxt Vellingtondaoʻrtacha yillik harorat +12,8 °C, qayd etilgan eng yuqori harorat +31,1 °C, eng pasti −1,9 °C. Butun Okeaniyaning eng yirik mamlakati hisoblanadi faqat Yangi Zelandiyada kuzatilgan. Chunki Okeaniya mamlakatlari orasida ekvatordan eng uzoqda (janubiy kenglikning 47-paralleligacha) joylashgan mamlakat aynan Yangi Zelandiyadir. 1903-yil 18-iyulda Renferli shahrida harorat −25,6 darajani tashkil etgan.
Yangi Zelandiyada mutlaq eng yuqori harorat Rangiorashahrida, Janubiy orolning shimoli-sharqida +42,4 °C darajasida qayd etilgan. Janubiy orolning43- va 44-parallellar orasida, 43-parallelga yaqin joyida. Mamlakatdagi mutlaq eng past va eng yuqori haroratlar iqlimi Shimoliy orolnikiga qaraganda kontinentalroq boʻlgan Janubiy orolda qayd etilgan.
Yil davomida quyoshli soatlar soni nisbatan ko‘p, ayniqsa g‘arbiy shamollardan himoyalangan hududlarda. Mamlakatning katta qismida bu ko‘rsatkich kamida 2000 soatni tashkil etadi. Antarktida ustidagi ozon qatlami nisbatan yupqa bo‘lgani sababli Yangi Zelandiyada quyosh radiatsiyasining eng yuqori ko‘rsatkichlari Shimoliy Amerikadagidan qariyb 40 % yuqori. Shu tufayli mamlakatda dunyodagi eng yuqori teri saratoni bilan kasallanish ko‘rsatkichlaridan biri qayd etiladi.
Mamlakat shimolining qirgʻoqboʻyi hududlari va Janubiy orolning gʻarbiy qismida qor juda kam yogʻadi. Boshqa hududlarda qish oylarida oz miqdorda va qisqa muddatli qor yogʻishi mumkin.
Geologik tuzilishi


Yangi Zelandiyani tashkil etuvchi orollar Tinch okeanining geosinklinal mintaqasida ikkita litosfera plitasi — — Tinch okeani va va Avstraliya plitalarioʻrtasida joylashgan. Uzoq geologik davrlar davomida bu ikki plita tutashgan yoriq zonasida murakkab geologik jarayonlar sodir boʻlib, yer poʻstining tuzilishi va shaklini muntazam oʻzgartirgan. Shuning uchun Tinch okeanidagi koʻpchilik orollardan farqli oʻlaroq, Yangi Zelandiya orollari nafaqat vulqon faolligi, balki tektonik uzilmalar natijasida ham vujudga kelgan va tarkibi hamda yoshi turlicha geologik jinslardan tuzilgan.
Faol tektonik jarayonlar ushbu mintaqaning yer poʻstida sayyoramiz shakllanishining hozirgi geologik bosqichida ham davom etmoqda. Ularning natijasi orollarga yevropaliklar kelganidan buyon oʻtgan tarixiy jihatdan qisqa vaqt ichida ham namoyon boʻlgan. Masalan, 1855-yildagi kuchli zilzila oqibatida Vellington atrofidagi qirgʻoq chizigʻi bir yarim metrdan ortiq koʻtarilgan; 1931-yilda esa yana bir kuchli zilzila natijasida Neypir shahri yaqinida taxminan 9 km² quruqlik suv yuzasiga koʻtarilgan.
Yangi Zelandiyaning geografik joylashuvi tarixan uning hududida faol vulqon jarayonlari bilan bogʻliq. Tadqiqotchilarning fikricha, bu jarayonlar ilk miotsendavrida boshlangan, hozirgi yuqori vulqon faolligi zonalari esa kech pliotsendavrida shakllangan. Eng yirik vulqon otilishlari kech pliotsen — ilk pleystotsendavriga toʻgʻri kelgan deb taxmin qilinadi; oʻsha paytda Yer yuzasiga qariyb 5 million kub kilometr togʻ jinsi otilib chiqqan boʻlishi mumkin.
Hozirgi davrda Janubiy orolning gʻarbiy qirgʻogʻi va Shimoliy orolning shimoli-sharqiy sohili tektonik faollik hamda shunga bogʻliq koʻp sonli zilzilalar bilan ajralib turadi. Mamlakatda yiliga 15 000 tagacha zilzila sodir boʻladi. Ularning koʻpchiligi kuchsiz, faqat qariyb 250 tasi sezilarli yoki kuchli zilzila hisoblanadi. Zamonaviy tarixdagi eng kuchli zilzila 1855-yilda Vellington yaqinida sodir boʻlib, magnitudasi taxminan 8,2 boʻlgan. Eng vayronkor zilzila esa 1931-yilda Neypir atrofida sodir boʻlgan va 256 kishining hayotiga zomin boʻlgan.
Yangi Zelandiyada hozir ham vulqon faolligi yuqori. Mamlakat hududida oltita faol vulqon mintaqasi bor, ularning beshtasi Shimoliy orolda joylashgan. Taupo koʻli atrofida miloddan avvalgi 186-yilda insoniyat tarixida hujjatlashtirilgan eng yirik vulqon otilishlaridan biri — Hatepeotilishi yuz bergan. Uning oqibatlari hatto Xitoy va va Gretsiyakabi uzoq oʻlkalar tarixiy yilnomalarida tasvirlangan. Hozir otilish sodir boʻlgan joyda Tinch okeani mintaqasidagi eng katta chuchuk suvli koʻl — Taupo joylashgan. Uning maydoni Singapur.
hududiga deyarli teng.

Yangi Zelandiya Hind-Avstraliya va Tinch okeani seysmik halqalari chegarasida joylashgan. Ularning oʻzaro taʼsiri, jumladan, togʻ massivlarining tez koʻtarilishi va ikki million yil davom etgan faol vulqon jarayonlari orollarning geologik tuzilishini shakllantirgan.
Foydali qazilmalar xilma-xil boʻlishiga qaramay, sanoat miqyosida faqat gaz, neft, oltin, kumush, temirli qumtosh va toshkoʻmirkonlari oʻzlashtiriladi. Bundan tashqari, ohaktosh va gillar (jumladan, bentonit gili)ning katta zaxiralari mavjud. Aluminiy, titanli temir rudasi, surma, xrom, mis, rux, marganes, simob, volfram, platina, barit va boshqa koʻplab foydali qazilmalar tez-tez uchraydi, biroq ularning aniqlangan sanoat zaxiralari kichik.
1997-yildan beri barcha nefrit konlari va uning qazib olinishi maorilar boshqaruviga berilgan. Bunga nefritdan tayyorlangan «pounamu» buyumlari maori madaniyatida tarixan muhim oʻrin tutishi sabab boʻlgan.
Yangi Zelandiyadagi tasdiqlangan oltin zaxiralari 372 tonnani tashkil etadi. 2002-yilda oltin qazib olish hajmi 10 tonnadan sal kam boʻlgan.
Yangi Zelandiyadagi tasdiqlangan kumush zaxiralari 308 tonnani tashkil etadi. 2002-yilda qariyb 29 tonna kumush qazib olingan.
Temirli qumtoshning tasdiqlangan zaxiralari 874 million tonnani tashkil etadi. Uni sanoat miqyosida qazib olish 1960-yillarda boshlangan. 2002-yilda taxminan 2,4 million tonna qazib olingan.
Yangi Zelandiyaning tasdiqlangan tabiiy gaz zaxiralari 68 milliard m3ni tashkil etadi. Gazni sanoat miqyosida qazib olish 1970-yilda boshlangan. 2005-yilda mamlakatda taxminan 50 million m3.
tabiiy gaz qazib olingan. Neft zaxiralari taxminan 14 million tonna, uni sanoat miqyosida qazib olish esa 1935-yilda boshlangan. Soʻnggi yillarda mamlakatda neft qazib olish sezilarli kamaymoqda. 2005-yilda neft qazib olish hajmi 7 million barrel.
dan sal koʻproq boʻlgan. Oʻnlab yillar davomida muntazam oʻsib kelgan koʻmir qazib olish hajmi XXI asrning birinchi oʻn yilligida qattiq yoqilgʻi isteʼmolini kamaytirishga qaratilgan dasturlar tufayli barqarorlashgan. Qazib olinadigan koʻmirning taxminan uchdan bir qismi eksportga yuboriladi. Mamlakatda 60 ta koʻmir koni faoliyatini davom ettirmoqda.
Tashqi dengizlar

Yangi Zelandiya boshqa orollar va materiklardan katta dengiz masofalari bilan ajralgan. Uning gʻarbiy sohilini yuvib turuvchi Tasman dengizi mamlakatni Avstraliyadan 1700 km masofada ajratadi. Tinch okeani sharqiy sohilini yuvib turadi va mamlakatni eng yaqin qoʻshnilaridan ajratadi: shimolda Yangi Kaledoniyadan — 1000 km, sharqda Chilidan — 8700 km, janubda Antarktidadan — 2500 km.
Yangi Zelandiyaning qirgʻoq chizigʻi 15 134 km. Hududiy suvlar — 12 dengiz mili. Alohida iqtisodiy zona — 200 dengiz miligacha. Alohida dengiz iqtisodiy zonasining maydoni taxminan 4 300 000 km²boʻlib, mamlakat quruqlik maydonidan 15 baravar katta.
Yangi Zelandiya atrofida ikkita doimiy dengiz oqimi bor: iliq Sharqiy Avstraliya oqimi va Gʻarbiy shamollar oqimi. Sharqiy Avstraliya oqimi shimol va shimoli-sharqqa qarab harakatlanib, Shimoliy orolning gʻarbiy qismini yuvadi. Gʻarbiy shamollar oqimi esa janubda yaqqol kuzatiladi va uning asosiy qismi Janubiy oroldan janubroqda sharqqa qarab oqadi.
Mamlakat qirgʻoq suvlarida 700 tagacha kichik orol bor, ularning aksariyati asosiy orollardan 50 km gacha masofada joylashgan. Ularning faqat taxminan 60 tasida yashash mumkin yoki hozirda aholi istiqomat qiladi.
Ichki suvlar


Oʻziga xos geologik va geografik sharoitlar tufayli Yangi Zelandiyada koʻplab daryo va koʻllar mavjud. Daryolarning aksariyati qisqa (50 km dan kam), togʻlardan boshlanib tekisliklarga tez oqib tushadi va u yerlarda oqimi sekinlashadi. Vaykato — mamlakatning eng uzun daryosi, uzunligi 425 km. Shuningdek, mamlakatda uzunligi 100 km dan ortiq 33 ta va 51–95 km boʻlgan 6 ta daryo oqadi. Daryolar hamda boshqa ichki suv yoʻllarining umumiy uzunligi 425 000 km.
Yangi Zelandiyada 3280 ta ko‘l bor, ularning suv yuzasi 0,01 km²dan katta. Shulardan 229 ta ko‘lning suv yuzasi 0,5 km² dan, 40 tasiniki esa 10 km²dan ortiq. Mamlakatning eng katta ko‘li — Taupo (maydoni — 623 km²), eng chuqur koʻli esa — Hauroko (chuqurligi — 462 metr). Shimoliy oroldagi koʻllarning aksariyati vulqon faolligi, Janubiy oroldagi koʻllarning aksariyati esa muzliklar faoliyati natijasida hosil boʻlgan.
Yangi Zelandiya — Janubiy yarimsharda oʻz hududida muzliklari (Tasman, Foks, Frans-Iosif va boshqalar) boʻlgan sanoqli mamlakatlardan biri. Tasman muzligi 27 km uzunlikdagi, ayrim joylarda 3 km gacha kenglikdagi tor muz tilini hosil qiladi; umumiy maydoni — 52 km². Baʼzi joylarda muzlik qalinligi 610 metrga yetadi va u Yangi Zelandiyaning eng katta muzligidir.
Suv resurslari
1977–2001-yillar statistik maʼlumotlariga koʻra, Yangi Zelandiyaning qayta tiklanuvchi suv resurslari oʻrtacha yillik hajmi 327 km3, aholi jon boshiga esa yiliga taxminan 85 m3ni tashkil etadi. 2001-yilda daryo oqimi va koʻllar resurslari qariyb 320 km3, muzliklar resurslari taxminan 70 km3, atmosfera namligi resurslari qariyb 400 km3, yerosti suv resurslari esa taxminan 613 km3.
ni tashkil etgan. Yangi Zelandiyada suv resurslarini muhofaza qilish va boshqarish, aholi hamda iqtisodiyot obyektlarini suv bilan taʼminlash mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish organlari vakolatiga kiradi. Suv xoʻjaligi majmuasining asosiy ishlab chiqarish fondlari qiymati 1 milliard Yangi Zelandiya dollaridan ortiq deb baholanadi. Markazlashtirilgan suv taʼminoti tizimlari mamlakat aholisining qariyb 85 % ini ichimlik suvi bilan taʼminlaydi. Mamlakatda isteʼmol qilinadigan chuchuk suvning taxminan 77 % i sugʻorish tizimlarida ishlatiladi.
Tuproqlar
Umuman olganda, tuproqlar nisbatan kam unumdor va gumusgaboy emas. Eng keng tarqalgan quyidagi 15 tuproq turi mavjud:
- allofanli — vulqonli gil tuproqlar,
- antropogen,,
- qoʻngʻir,,
- gleyli,,
- donador,
- melanik — qora haydalma qatlamli unumdor tuproq,
- organik,
- oksidli,
- pallik,
- podzolli,,
- pemzali,
- ibtidoiy (sust rivojlangan),
- zamonaviy (yosh),
- yarim qurgʻoqchil,
- ultik.
Hayvonot dunyosi




Tarix davomida boshqa qitʼalardan uzoqda va ajralgan holda mavjud boʻlgani Yangi Zelandiya orollarida oʻziga xos, koʻp jihatdan noyob tabiiy olamning shakllanishiga sabab boʻlgan. Bu yerda endemik oʻsimliklar va qushlar juda koʻp.
Taxminan 1000 yil avval, orollarda doimiy aholi manzilgohlari paydo boʻlishidan oldin, bu yerda sutemizuvchilardeyarli umuman boʻlmagan. Faqat ikki turdagi koʻrshapalaklar va qirgʻoq suvlarida yashovchi kitlar, Yangi Zelandiya dengiz sheri (Phocarctos hookeri) va Yangi Zelandiya dengiz mushugi (Arctocephalus forsteri).
Dastlabki doimiy yashovchilar — polineziyaliklar kelishi bilan orollarda kichik kalamushlar (Rattus exulans) va itlar paydo boʻlgan. Keyinchalik ilk yevropalik koʻchmanchilar choʻchqalar, sigirlar, eckilar, sichqonlar va mushuklarni olib kelishgan. XIX asrda yevropaliklar manzilgohlari rivojlanishi bilan Yangi Zelandiyada yangi hayvon.
turlari soni ortib borgan. Ayrim turlarning paydo boʻlishi orollarning florasi va va faunasiga juda salbiy taʼsir koʻrsatgan. Ularga kalamushlar, mushuklar, sassiqkoʻzanlar, quyonlar (ovchilikni rivojlantirish uchun keltirilgan), oqsuvsarlar (quyonlar populyatsiyasini nazorat qilish maqsadida keltirilgan) kiradi. Shuningdek, opossumlar moʻynachilik sanoatini rivojlantirish uchun olib kelingan. Hayvonlar erkinlikka chiqarilgach, ular elektr simlari tortilgan ustunlarga tirmashib chiqib, simlarni kemira boshlagan. Natijada shahar elektrsiz qolgan, hayvonlar esa nobud boʻlgan. Opossumlar tepaga chiqolmasligi uchun barcha ustunlarni tunuka bilan qoplashga toʻgʻri kelgan. Odamlar oʻylamay qora oqqushlar, qizilishtonlar, kanareykalar, toʻrgʻaylar, gʻozlar (yovvoyi va xonaki) hamda boshqa koʻplab qushlarni ham olib kelgan. Keltirilgan kalamushlar va kichik qushlar Yangi Zelandiyaga xos veka suvmoshaginingozigʻiga aylangan. Bundan tashqari, odamlar Yangi Zelandiyaga bugʻular, choʻchqalar va boshqa yirik sutemizuvchilarni olib kelib, ular oʻrmonlarni yanada chiroyli koʻrsatadi deb oʻylab erkin qoʻyib yuborgan. Tabiatda tabiiy dushmanlari boʻlmagani sababli bu hayvonlarning populyatsiyalari shunchalik koʻpayganki, Yangi Zelandiyaning mahalliy oʻsimlik va hayvonot dunyosiga jiddiy xavf tugʻilgan. Faqat soʻnggi yillardagina tabiatni muhofaza qilish idoralari ayrim qirgʻoqboʻyi orollarini bu hayvonlardan tozalashga muvaffaq boʻldi. Bu esa u yerda tabiiy muhitni saqlab qolish imkoniga umid uygʻotgan.
Yangi Zelandiya faunasining eng taniqli vakillari kivi (Apterygiformes)qushlari boʻlib, ular mamlakat milliy ramziga aylangan. Qushlar orasida kea (Nestor notabilis) (yoki nestor), kakapo (Strigops habroptilus) (yoki boyoʻgʻlisimon toʻtiqush), takahe (Notoronis hochstelteri) (yoki qanotsiz sulton tovuq).
ham alohida eʼtiborga loyiq. Faqat Yangi Zelandiyada taxminan 500 yil avval qirib yuborilgan ulkan, ucha olmaydigan moa (Dinornis)moa qushlarining qoldiqlari saqlangan. Ularning boʻyi 3,5 m gacha yetgan. Birmuncha keyinroq, taxminan 200 yil avval, burgutlarning — Haast burgutideb nomlangan eng yirik maʼlum turi ham qirib yuborilgan. Uning qanotlari kengligi 3 metrgacha, vazni esa 15 kg gacha boʻlgan.
Yangi Zelandiyada suvda hamda quruqlikda yashovchilar va sudralib yuruvchilarning123 turi (ularning ko‘pchiligi hali ilmiy tavsiflanmagan) mavjud. Ularning 89 % i endemik, 8 % i koʻchib yuruvchi dengiz turlari, qolgan 3 % i esa introduksiya qilinganturlardir. Amfibiyalarni mahalliy leyopelma (Leiopelmatidae) (eng qadimiy qurbaqalar qatoriga kiradigan 3 tur) va tashqaridan keltirilgan 3 turli daraxt qurbaqalari (Hylidae) oilasi vakillaridan iborat. Yangi Zelandiyada tumshuqboshlilar (Rhynchocephalia) — Gatteriya (Sphenodon punctatus)turkumining hozirgacha saqlangan yagona vakili yashaydi. Yangi Zelandiya kaltakesaklari ikki oilaga mansub: Diplodactylidae (43 tur) va ssinklar (Scincidae(64 tur; keltirilgan Lampropholis delicata turidan tashqari barchasi Oligosomaurkumiga mansub). Mamlakatdagi ikki turdagi ssinkdan tashqari barcha kaltakesaklar tirik tugʻuvchidir. Yangi Zelandiya suvlarida dengiz toshbaqalari va va ilonlari , jumladan, dengiz ilonlari va va yassi dumli dengiz ilonlari.
Mamlakatga olib kelingan hasharotxo‘r hayvonlar orasidaerkin yashash sharoitiga moslashgan yagona tur — Yevropa tipratikani (Erinaceus europaeus).
. Mahalliy oʻrgimchaklarorasida odam uchun faqat katipoxavfli. Biroq Avstraliyadan keltirilgan Atracidae[ingl.] va Latrodectus hasselti ning chaqishi ham juda kam hollarda zaharga qarshi zardob yuborishni talab etadi.
Mamlakat chuchuk suv havzalarida 29 tur baliq yashaydi, ulardan 8 turi yoʻqolib ketish xavfi ostida (masalan, Yangi Zelandiya prototroktsi). Qirgʻoqboʻyi dengizlarida 3000 tagacha baliq va boshqa dengiz organizmlari turi mavjud.
Yangi Zelandiyada 40 turdagi chumoli.
Oʻsimliklar dunyosi

Yangi Zelandiya florasi taxminan 2000 turdagi oʻsimlikdan iborat.
Mamlakat oʻrmonlari ikkita asosiy turga — aralash subtropik va doimiy yashil oʻrmonlarga boʻlinadi. Ularda podokarplar (Podocarpus)ustunlik qiladi. Oʻrmonlardan sanoatda foydalanish davomida ancha kamaygan boʻlsa-da, Yangi Zelandiya agatisi (Agathis australis) va kiparissimon dakridium (Dacrydium cupressinum).
chakalakzorlari saqlanib qolgan. Umumiy maydoni 2 million gektarga yaqin boʻlgan sunʼiy oʻrmonlarda asosan nurli qaragʻay (Pinus radiata)oʻstiriladi. U XIX asr oʻrtalarida Yangi Zelandiyaga olib kelingan. Kaingaroa Forest hududida ushbu qaragʻayning ekilishi dunyodagi eng katta sunʼiy oʻrmonni yaratgan.
Yangi Zelandiyada boshqa mamlakatlarga qaraganda jigar moxlari eng koʻp uchraydi. Mamlakatda ularning 606 turi mavjud boʻlib, 50 % i endemikdir.

Keng tarqalgan bargpoyali moxlarning523 turi Yangi Zelandiya brioflorasi tarkibiga kiradi.
Tabiatda maʼlum boʻlgan taxminan 70 turdagi unutmagullar (Myosotis)ning qariyb 30 turi Yangi Zelandiya endemiklaridir. Sayyoraning boshqa hududlaridagi unutmagullardan farqli oʻlaroq, Yangi Zelandiyada bu oʻsimliklarning faqat ikki turi koʻk rangli: Myosotis antarctica va Myosotis capitata.
Yangi Zelandiya tabiiy florasidagi 187 tur gulli oʻtsimon oʻsimlikning 157 tasi endemikdir.
Shunga oʻxshash iqlimli boshqa hududlarga nisbatan Yangi Zelandiyada qirqquloqlar. nihoyatda koʻp uchraydi. Kumushsimon siyateya (Cyathea dealbata) (mamlakatda kumush qirqquloqdeb ham ataladi) umumqabul qilingan milliy ramzlardan biridir va davlat gerbida aks etgan.
Ekologiya

Yangi Zelandiyaning asosiy ramzlaridan biri — uning ehtiyotkorlik bilan saqlanib kelayotgan yashil va toza (ingl. Green and Clean New Zealand (Yashil va toza Yangi Zelandiya)va 100 % toza (ingl. 100% Pure New Zealandqiyofasidir. Shu bois atrof-muhitni muhofaza qilish masalalari mamlakat taraqqiyotidagi ustuvor yoʻnalishlardan biridir.
2005-yilda Yangi Zelandiya dunyoda birinchi boʻlib uglerod soligʻini joriy etgan. Istiqboldagi muhim maqsadlardan biri 2020-yilgacha atmosferaga uglerod chiqarish boʻyicha neytral balansga erishgan dunyodagi birinchi mamlakatga aylanish va shu orqali dunyoning eng toza mamlakati sifatida eʼtirof etilish edi.
Mamlakat qonunchiligida muhofaza qilinishi va saqlanishi kerak boʻlgan 60 ga yaqin turdagi tabiiy hududlar belgilangan. Ularning eng yirik va muhim shakllari — milliy bogʻlar (shu jumladan, dengiz bogʻlari), tabiiy, ilmiy, ekologik va sayyohlik qoʻriqxonalari va hamda rezervatlardir. Mamlakatda 14 ta milliy bogʻ, 4 ta dengiz bogʻi, 21 ta dengiz va qirgʻoqboʻyi qoʻriqxonasi hamda 3000 dan ortiq rezervat mavjud. Muhofaza qilinadigan milliy bogʻlar, qoʻriqxonalar va tabiiy hududlarning umumiy maydoni 6,5 million gektarga yaqin, yaʼni mamlakat umumiy maydonining qariyb 25 % ini tashkil etadi.
Mamlakatda bir necha hayvonot bogʻi va botanika bogʻi faoliyat yuritadi. Ulardan eng kattasi — 1922-yilda ochilgan, hududida 170 dan ortiq hayvon turi saqlanadigan Oklend hayvonot bogʻi. Bundan tashqari, Vellington va Oklend shaharlarida ham yirik hayvonot bogʻlari bor, hayvonlar erkin sharoitda saqlanadigan yagona hayvonot bogʻi esa Kraystcherchda faoliyat yuritadi. Yirik mushuksimonlarkenja oilasi hayvonlarini saqlashga yoʻnaltirilgan noyob bogʻ Fangarei.
shahri yaqinida tashkil etilgan.
2010-yilgi zilzila
Kuchli zilzila , magnitudasi 7,1 boʻlib, Kenterberimintaqasida, Janubiy orolda Yangi Zelandiyada 4-sentabr kuni mahalliy vaqt bilan soat 4:35 da sodir boʻlgan (UTC+12). Zilzila epitsentri Kraystcherchdan 40 km gʻarbda, KraystcherchDarfield Darfield. Zilzila gipotsentri esa atigi 10 km chuqurlikda joylashgan.
2011-yilgi zilzila
2011-yil 22-fevralda Yangi Zelandiya sohillarida 6,3 magnitudali zilzila sodir boʻldi. Epitsentri Janubiy oroldagi mamlakatning ikkinchi yirik shahri Kraystcherchga juda yaqin joylashgan edi. 147 kishi halok boʻldi. J. P. Morgan maʼlumotiga koʻra, Yangi Zelandiyadagi zilzila sugʻurta kompaniyalariga 12 milliard dollarga tushishi mumkin.
2016-yilgi zilzila
2016-yil 13-noyabrda Janubiy orolda magnitudasi 6,2 dan 7,4 gacha boʻlgan bir qator zilzilalar sodir boʻldi. Yer silkinishlarining epitsentri Kaykura shahridan taxminan 39 km janubi-gʻarbda, 10 km chuqurlikda joylashgan edi. Ikki kishi halok boʻldi.
Ozon qatlami muammosi
Ulkan ozon teshigi Antarktida Antarktidaustida mavjudligi tufayli Yangi Zelandiyada ultrabinafsha nurlanish juda kuchli. Natijada teri saratoni Yangi Zelandiyada eng keng tarqalgan saraton turidir. Har yili ushbu kasallikning 67 mingta holati qayd etiladi, boshqa barcha saraton turlari esa yiliga jami 16 ming holatni tashkil qiladi. Melanoma bilan kasallanganlar soni Yangi Zelandiya va Avstraliyada Kanada, AQSH va Buyuk Britaniyadagiga qaraganda qariyb toʻrt baravar koʻp. Vaziyatni aholining koʻpchiligi odatda och terili boʻlgan britaniyaliklarning avlodlari ekani ham ogʻirlashtiradi. Yangi Zelandiyada och terili odamning quyoshda kuyishi uchun atigi 15 daqiqa kifoya boʻlishi mumkin. Och terili odamlar himoya kremini ishlatishlari zarur.
Shaharlar
|
Vaqt mintaqasi
Yangi Zelandiya ikki vaqt mintaqasidajoylashgan. Janubiy va Shimoliy orollar hamda ularga tutash kichik orollar Yangi Zelandiya standart vaqti (New Zealand Standard Time (Yangi Zelandiya standart vaqti) yoki NZST) va muvofiqlashtirilgan universal vaqtdan 12 soat oldinda. Bu vaqt universal muvofiqlashtirilgan vaqt — (UTCga nisbatan hisoblanadi. Chatem arxipelagi orollari Chatem standart vaqtini (Chatham Standard Time yoki CHAST) va universal vaqtdan 12 soat 45 daqiqa oldinda. Yozgi vaqtga o‘tilganda soat millari bir soat oldinga suriladi, vaqt farqi esa 13 soat bo‘ladi ( NZST ) va Chatem orollarida 13 soat 45 daqiqa ( CHAST.
Yangi Zelandiyaning davlat ramzlari


1902-yil 24-martda tasdiqlangan Yangi Zelandiya bayrogʻi 1:2 nisbatdagi toʻrtburchak matodan iborat. Hozirgi bayroqning koʻk mato va burchakdagi Buyuk Britaniya bayrogʻidan iborat dastlabki namunasi 1865-yilda barcha Britaniya mustamlakalari kemalari shunday bayroq koʻtarishi kerakligi haqidagi hukumat qarori natijasida paydo boʻlgan. 1867–1869-yillarda bayroqning pastki oʻng burchagida qizil harflar joylashgan edi NZ, 1869–1902-yillarda esa oq hoshiyali toʻrtta qizil yulduz boʻlgan. Bayroqning koʻk foni mamlakatni oʻrab turgan osmon va dengiz rangini ifodalaydi. Janubiy Xoch yulduzlari mamlakatning Tinch okeaniningjanubiy qismida joylashganini bildiradi. Buyuk Britaniya bayrogʻi tasviri mamlakatning sobiq Britaniya mustamlakasi boʻlganini aks ettiruvchi tarixiy merosni anglatadi.
Yangi Zelandiyaning birinchi davlat gerbi 1911-yilda muomalaga kiritilgan, hozirgi gerb esa 1956-yilda qabul qilingan. Gerb qalqondan iborat boʻlib, bir tomondan uni qoʻlida Yangi Zelandiya bayrogʻi ushlagan oq sochli ayol, ikkinchi tomondan esa maori jangchisi tutib turadi. Qalqon ustida Avliyo Eduard tojijoylashgan. Qalqon ostida ikkita qirqquloq novdasi tasvirlangan. Gerb mamlakatda yashovchi barcha madaniyat va xalqlarning birligini hamda Yangi Zelandiya monarxiyasiga sadoqatni ifodalaydi.
Ikki madhiya Yangi Zelandiyada davlat madhiyasi sifatida tan olingan: «Xudo Yangi Zelandiyani asrasin» (ingl. God, Defend New Zealand) va «Xudo Qirolni asrasin» (ingl. God, Save the King). Ikkalasi ham bir xil maqomga ega boʻlsa-da, «Xudo Yangi Zelandiyani asrasin» koʻproq ijro etiladi.
«Xudo Yangi Zelandiyani asrasin» madhiyasining matnini 1870-yilda Tomas Breken (ingl. Thomas Bracken) yozgan. 1876-yilda madhiyaga musiqa yaratish boʻyicha tanlovda Jon Jozef Vuds (ingl. John Joseph Woods) gʻolib boʻlgan. Qoʻshiq ommalashgan va 1940-yilda mamlakat hukumati uning mualliflik huquqlarini sotib olib, milliy madhiya deb belgilagan. Biroq u faqat 1977-yilda qonun bilan ikkinchi davlat madhiyasi sifatida tasdiqlangan.
«Xudo Yangi Zelandiyani asrasin» madhiyasi matni besh banddan iborat. Asl matn ingliz tilida yozilgan, rasmiy versiyaning maori tiliga tarjimasi ham mavjud. Anʼanaga koʻra, davlat tadbirlarida faqat birinchi band ijro etiladi: dastlab maori tilida, soʻng ingliz tilida.
Tarix
Polineziya davri

Yangi Zelandiya dunyoda eng kech aholi oʻrnashgan hududlardan biridir. Radiouglerod tahlili, shuningdek, o‘rmonsizlanish dalillari va maorilarning mitoxondrial DNK xilma-xilligi shuni koʻrsatadiki, ilk sharqiy polineziyaliklar 1250–1300-yillarda Tinch okeanining janubidagi orollar boʻylab uzoq safarlardan soʻng bu yerga joylashgan. Asta-sekin koʻchmanchilar oʻz madaniyati va tilinishakllantirgan hamda ivi (qabilalar) va xapu (urugʻlar)ga boʻlingan. Ular hamkorlik qilgan, raqobatlashgan va urushgan. Maorilarning bir qismi Chatem arxipelagi ga koʻchib oʻtib (uni Rekoxudeb atagan), alohida madaniyatga ega moriori xalqiga aylangan. Moriorilar 1835–1862-yillarda maorilarning Taranaki ivi qabilasi tomonidan bosib olinishi va yevropaliklar olib kelgan kasalliklar oqibatida deyarli butunlay qirib yuborilgan. 1862-yilda atigi 101 moriori tirik qolgan, sof naslli moriorilarning soʻnggi maʼlum vakili — Tommi Solomon[ingl.] — 1933-yilda vafot etgan.
Yevropa davri
Yangi Zelandiyaga yetib kelgan dastlabki yevropaliklar1642-yilda niderlandiyalik Abel Tasman bilan bir kemada kelgan. Mahalliy aholi bilan toʻqnashuvlarda ekipajning toʻrt aʼzosi halok boʻlgan va kamida bir maori sochma oʻqdanjarohatlangan. Yevropaliklar keyingi safar faqat 1769-yilda kelgan: britaniyalik tadqiqotchi Jeyms Kuk orollarning deyarli butun qirgʻoq chizigʻini xaritaga tushirgan. Kukdan keyin Yangi Zelandiyaga koʻplab yevropalik va shimoliy amerikalik kit ovchilari va tyulen ovchilari, shuningdek, oziq-ovqat, metall asboblar, qurol-yarogʻ va boshqa tovarlarni yogʻoch, oziq-ovqat mahsulotlari, buyumlar va suvga ayirboshlagan savdo kemalari kelgan. Bu savdogarlar maorilarga kartoshka va va mushketolib kelgan. Bu xalqning qishloq xoʻjaligi va harbiy hayotini tubdan oʻzgartirgan. Kartoshka ishonchli oziq-ovqat manbaiga aylanib, uzoqroq harbiy yurishlarni amalga oshirish imkonini bergan. 1801–1840-yillardagi 600 dan ortiq jangni oʻz ichiga olgan qabilalararo mushket urushlarida30–40 ming maori halok boʻlgan. XIX asr boshidan Yangi Zelandiyada xristian missionerlari, joylasha boshlagan va mahalliy aholining aksariyatini oʻz diniga oʻtkazgan. XIX asrda mamlakat tub aholisi soni yevropaliklar bilan aloqa boshlanishidan avvalgi darajaning 40 % igacha kamaygan; buning asosiy sababi olib kelingan kasalliklar edi.

1788-yilda kapitan Artur Fillip Britaniyaning yangi mustamlakasi — gubernatori Britaniyaning yangi mustamlakasi Yangi Janubiy Uels— lavozimini egallagan. Oʻsha paytda mustamlaka tarkibiga Yangi Zelandiya ham kirgan. Britaniya hukumati shimoliy maorilardan petitsiya olgach, 1832-yilda Jeyms Basbini Yangi Zelandiyadagi Britaniya rezidenti etib tayinlagan. Uch yil oʻtgach, fransuz Sharl de Tyerining, manzilgohi paydo boʻlganidan xabar topgan maori qabilalari konfederatsiyasi qirol Vilgelm IV ga mustaqillik deklaratsiyasini[ingl.]yuborib, himoya soʻragan. Tartibsizliklar, maorilardan yer sotib olish uchun allaqachon orollarga kema yuborgan Yangi Zelandiya kompaniyasiningmamlakatda manzilgoh barpo etish taklifi va mustaqillik deklaratsiyasining noaniq huquqiy maqomi Mustamlakalar ishlari vazirligini kapitan Uilyam Hobsonni Yangi Zelandiyada Britaniya suverenitetini oʻrnatish va maorilar bilan kelishuv imzolash uchun yuborishga undagan. Vaytangi shartnomasi 1840-yil 6-fevralda Bey-of-Aylends qoʻltigʻida imzolangan. Yangi Zelandiya kompaniyasining Vellingtonda mustaqil manzilgoh tuzishiga va fransuz koʻchmanchilarining Akaroa da yer sotib olishiga javoban, Hobson 1840-yil 21-mayda butun Yangi Zelandiya ustidan Britaniya suverenitetini eʼlon qilgan, garchi oʻsha paytda shartnomaning barcha nusxalarini maorilar hali imzolamagan boʻlsa ham. Shundan soʻng muhojirlar, ayniqsa britaniyaliklar soni oʻsa boshlagan.

1841-yil 3-mayda Yangi Zelandiya Yangi Janubiy Uelsdan ajralib, shu nomdagi alohida mustamlakaga aylangan. 1852-yilda mustamlakaga vakillik boshqaruvi[ingl.]berilgan va ikki yil oʻtib birinchi parlamentning[ingl.]dastlabki majlisi boʻlib oʻtgan. 1856-yilda mustamlaka oʻzini oʻzi boshqarish huquqini olgan va tub aholi bilan munosabatlardan tashqari barcha ichki masalalarni mustaqil hal eta boshlagan. 1860-yillarning oʻrtalarida Yangi Zelandiya mustamlakachilik siyosati ustidan nazoratni qoʻlga olgan. Janubiy orol alohida mustamlaka tuzishni istashi mumkinligidan xavotirlangan mustamlaka rahbari Alfred Domett poytaxtni Oklenddan Kuk boʻgʻoziatrofiga koʻchirish haqida qaror chiqargan. Vellington mamlakat markazida joylashgani va qulay qoʻltigʻi borligi sababli yangi poytaxt etib tanlangan. Parlament 1865-yilda ilk bor Vellingtonda yigʻilgan. Muhojirlar koʻpayishi bilan yer nizolari kuchayib, Yangi Zelandiya yer urushlariga (1860–1870-yillar) sabab boʻlgan. Natijada maorilarning katta yer maydonlari musodara qilingan.
1891-yilda mamlakatda ilk siyosiy partiya — Liberal partiya[ingl.] Jon Ballansrahbarligida hokimiyatga kelgan. Keyinchalik Richard Seddonboshqargan liberal hukumat koʻplab muhim ijtimoiy-iqtisodiy qonunlarni qabul qilgan. 1893-yilda Yangi Zelandiya barcha ayollarga ovoz berish huquqini[ingl.]bergan dunyodagi birinchi mamlakatga aylangan, 1894-yilda esa dunyoda ilk bor ish beruvchilar va kasaba uyushmalari oʻrtasidagi nizolarni hal etish tartibi haqidagi qonunni[ingl.]qabul qilgan. 1898-yilda Seddon hukumati Britaniya imperiyasida birinchi boʻlgan keksalik pensiyalari toʻgʻrisidagi qonunni qabul qilgan.
1907-yilda Yangi Zelandiya parlamentining soʻroviga binoan qirol Eduard VII mamlakatni Britaniya imperiyasining dominioni Britaniya imperiyasiningdeb eʼlon qilgan, bu uning amalda oʻzini oʻzi boshqarayotganini aks ettirgan. Vestminster statuti 1947-yilda qabul qilingan Vestminster statuti Yangi Zelandiyani Britaniya parlamenti qarorlarining majburiy amal qilishidan ozod etgan.
Zamonaviy tarix

Yangi Zelandiya jahon siyosatida qatnashib, Birinchi va Ikkinchi jahon urushlarida Britaniya imperiyasi tarkibida ishtirok etgan va Buyuk depressiyadan ham zarar koʻrgan. Depressiyadan soʻng ilk leyboristlar hukumati saylangan va umumiy farovonlik davlati , hamda proteksionistik iqtisodiyot qurilishi boshlangan. Ikkinchi jahon urushidan keyin Yangi Zelandiya ravnaq topa boshlagan; ayni davrda maorilar ish izlab qishloqlardan shaharlarga koʻchgan. Maori norozilik harakati[ingl.]paydo boʻlib, yevropasentrizmni tanqid qilgan, maori madaniyatini[ingl.] kengroq tanitish va Vaytangi shartnomasi boʻyicha nizolarni hal qilish bilan shugʻullangan. 1975-yilda Vaytangi tribunali[ingl.]tashkil etilgan. Uning vazifasi shartnoma shartlari buzilgani haqidagi daʼvolarni tekshirish edi. Oʻn yil oʻtgach, tegishli qaror qabul qilingan. Hukumat koʻplab ivi qabilalari bilan nizolar[ingl.] hal etilganini bildiradi, biroq 2000-yillarda qirgʻoqning suv qaytish hududi va dengiz tubiga egalik[ingl.].
masalalari yuzasidan yangi kelishmovchiliklar paydo boʻlgan. 1987-yilda Yangi Zelandiya dunyoda birinchi boʻlib oʻz hududini yadrosiz hududdeb qonun bilan eʼlon qilgan. Ushbu maqomga koʻra, yadro qurollari yoki yadroviy energiya qurilmalari mavjud kemalarning mamlakat hududiy suvlariga kirishi taqiqlangan. Natijada AQSH harbiy-dengiz kuchlari kemalarining Yangi Zelandiya portlariga kirish imkoniyati ancha cheklangan.
2013-yil aprelida mamlakatda bir jinsli nikohlar.
qonuniylashtirilgan. Yangi Zelandiya mustaqil demokratik davlat va xalqaro iqtisodiy hamda siyosiy munosabatlarning faol ishtirokchisi sifatida rivojlanishda davom etmoqda. U Osiyo–Tinch okeani mintaqasi mamlakatlari oʻrtasidagi aloqalarni rivojlantirish va mustahkamlashga alohida eʼtibor beradi.
2019-yil 15-martda mamlakat tarixidagi eng yirik terrorchilik hujumi sodir boʻldi: Kraystcherch shahridagi masjidlarda ommaviy otishmalar. Hujum oqibatida 51 kishi halok boʻlgan.
Davlat va siyosiy tuzum
Yangi Zelandiya dunyoning eng barqaror va yaxshi boshqariladigan mamlakatlaridan biridir. 2014-yil holatiga koʻra, demokratik institutlarning mustahkamligi boʻyicha dunyoda toʻrtinchi, korrupsiya yoʻqligi boʻyicha Daniyadan keyin ikkinchi oʻrinni egallagan. Yangi Zelandiyada saylovlarda aholining ishtiroki yuqori (77 %, IHTT 68 %).
Davlat tuzumining asoslari
Yangi Zelandiya — unitar davlatboʻlib, konstitutsiyaviy monarxiya va va parlament demokratiyasitamoyillariga asoslangan. Davlat boshqaruvi tizimi Vestminster modeli parlamentarizmi tamoyiliga tayanadi. Unga koʻra, siyosiy hokimiyat demokratik saylangan parlament tomonidan amalga oshiriladi: qirol hukmronlik qiladi, ammo hukumat faqat Vakillar palatasiqoʻllab-quvvatlagan muddatdagina boshqaradi. 1840-yilda Vaytangi shartnomasiimzolangan va unga koʻra Yangi Zelandiya orollari Buyuk Britaniya mustamlakasiga aylangan. Yangi Zelandiya monarxiyasi huquqiy jihatdan Britaniya monarxiyasidan farq qiladi, chunki Yangi Zelandiya 1947-yilda 1931-yilgi Vestminster statutiniratsifikatsiya qilgan va mamlakatga oʻz qonunlarini qabul qilish huquqini bergan.
Yangi Zelandiya oʻziga qaram hududlar — Tokelau, Antarktidadagi Ross hududi va erkin assotsiatsiyalashgan davlatlar bilan birga Kuk orollari va Niue tashkil etadi. Yangi Zelandiya Qirolligi.
Yangi Zelandiyada yagona hujjatga jamlangan konstitutsiyayoʻq. Konstitutsiya qirol vakolatlari, konstitutsiyaviy aktlar va Yangi Zelandiyaning konstitutsiyaviy asoslariga kiritilgan Birlashgan Qirollik nizomlaridan (jumladan, Buyuk erkinlik xartiyasi) tashkil topadi. Muhim konstitutsiyaviy hujjatlardan biri — 1986-yilgi Konstitutsiya toʻgʻrisidagi qonun[ingl.]boʻlib, unda Buyuk Britaniya qiroli davlat rahbari deb eʼtirof etilgan va hokimiyatning uch tarmogʻi: ijroiya (hukumat), qonun chiqaruvchi (parlament) va sud hokimiyati belgilangan. 1990-yilgi Huquqlar toʻgʻrisidagi bill[ingl.]insonning asosiy huquq va erkinliklarini bayon qiladi, 1993-yilgi Saylovlar toʻgʻrisidagi qonun[ingl.]esa erkin va demokratik saylovlarni kafolatlaydi.
Ijroiya hokimiyati
Davlat rahbari — Yangi Zelandiya monarxiboʻlib, 2022-yil sentabrdan beri bu lavozimda qirol Karl IIIturadi. Monarx maqomi «hukmronlik qiladi, ammo boshqarmaydi» degan konstitutsiyaviy tamoyil bilan belgilanadi. Monarxning siyosiy taʼsiri katta emas, uning marosimiy va ramziy vazifasisaqlangan. Shunga qaramay, ayrim vakolatlar qonun bilan monarx zimmasiga yuklangan va ularni faqat monarx amalga oshira oladi. Eng muhim vakolatlardan biri — general-gubernatorni tayinlash va tayinlash farmonini imzolash, shuningdek parlamentni chaqirish yoki tarqatib yuborishni eʼlon qilishdir. Yangi Zelandiya Millatlar Hamdoʻstligining boshqa bir qator aʼzo mamlakatlari bilan birgalikda 1926-yilgi Balfur deklaratsiyasida.
Mamlakatda monarxning manfaatlarini general-gubernator ifodalaydi (rasmiy unvoni — Yangi Zelandiyadagi general-gubernator va oliy bosh qo‘mondon, Governor-General and Commander-in-Chief in and over New Zealand). U bosh vazir tavsiyasiga koʻra monarx tomonidan, odatda, besh yil muddatga tayinlanadi. General-gubernatorning qasamyodini Yangi Zelandiya oliy sudyasi qabul qiladi. General-gubernatorning asosiy vazifasi monarx manfaatlarini ifodalashdan iborat boʻlib, uning funksiyalari konstitutsiyaviy huquqlarning kafili boʻlish, marosimiy vazifalarni bajarish (masalan, bosh vazir tavsiyasi bilan vazirlarni tayinlash) va jamoat faoliyati bilan cheklanadi. Konstitutsiyaviy huquqlarning kafili sifatida general-gubernator hukumat faoliyatining qonuniyligi va izchilligini taʼminlaydi, bosh vazir tavsiyasiga koʻra ayrim rasmiy qonunchilik harakatlarini va qirollik vakolatlariniamalga oshiradi. Masalan, navbatdagi saylovlardan avval parlamentni tarqatib yuborish yoki bosh vazirni tayinlash shular jumlasidandir. Marosimiy vazifalar doirasida general-gubernator parlamentning yangi sessiyasi ochilishida qatnashadi, boshqa davlatlarning Yangi Zelandiyaga yangi tayinlangan elchilaridan ishonch yorliqlarini qabul qiladi, mamlakatda xorijiy davlat va hukumat rahbarlari sharafiga oʻtkaziladigan qabul marosimlariga boshchilik qiladi. Jamoat faoliyati doirasida general-gubernator va uning turmush oʻrtogʻi koʻplab xayriya tashkilotlarining vasiylik kengashlarida qatnashadi hamda fuqarolik marosimlarida ishtirok etadi. 1967-yildan buyon general-gubernator lavozimiga faqat Yangi Zelandiya fuqarolari tayinlanadi. Qirol va general-gubernator hokimiyati konstitutsiya bilan cheklangan va odatda hukumat kabinetining roziligini talab qiladi.
2016-yil 28-sentabrdan 2021-yil 28-sentabrgacha general-gubernatorni lavozimini Petsi Reddi (Patricia Lee "Patsy" Reddyegallagan. 2021-yil 21-oktabrdan beri esa general-gubernator — Sindi Kiro.
Parlament
Yangi Zelandiya parlamenti — bir palatali qonun chiqaruvchi hokimiyatorgani boʻlib, mamlakat monarxi (kundalik faoliyatda general-gubernator tomonidan ifodalanadi) va Vakillar palatasidaniborat. Ilgari Yangi Zelandiyada parlamentning ikkinchi palatasi — Qonunchilik kengashi ham mavjud boʻlgan, ammo u 1951-yilda tugatilgan. Monarxning parlamentdagi oʻrni parlamentni chaqirish va tarqatib yuborish, Vakillar palatasi qabul qilgan qonunlarga qirollik roziligini berish vakolatlari bilan belgilanadi. Parlament ustuvorligi[ingl.] toj hokimiyatidan ustun turishi dastlab Buyuk Britaniyada Huquqlar toʻgʻrisidagi billorqali belgilangan, keyinchalik Yangi Zelandiyada alohida qonun bilan mustahkamlangan. Mamlakatning birinchi parlamenti 1852-yilda tuzilgan. Parlament majlislariga maʼmuriy rahbarlikni uning spikeri.
amalga oshiradi. Vakillar palatasi fuqarolar tomonidan demokratik saylovlarda saylanadi, shundan keyin gʻolib partiya yoki koalitsiya hukumatni shakllantiradi. Agar bu imkonsiz boʻlsa, tegishli ovoz berish natijasida ozchilik hukumatituziladi. Bosh vazir, odatda, gʻolib partiya yoki koalitsiya yetakchisiga aylanadi. Bosh vazir va vazirlardan iborat kabinet davlatning eng yuqori siyosiy qarorlar qabul qiluvchi organi boʻlib, hukumatning eng muhim harakatlari uchun javobgardir. Anʼanaga koʻra, kabinet aʼzolari jamoaviy javobgarlik[ingl.] bo‘yicha qarorlar uchun mas’uldirlar.
Vakillar palatasi
Yangi Zelandiya Vakillar palatasi (ingl. New Zealand House of Representatives120 aʼzodan iborat, ulardan yettita oʻrin maorilar uchun ajratilgan. Vakillar palatasi aʼzolari 1993-yilgi Saylovlar toʻgʻrisidagi qonunga muvofiq, har uch yilda bir marta aralash proporsional saylov tizimi asosida oʻtkaziladigan umumxalq saylovlarida saylanadi. Vakillar palatasi oʻz aʼzolari orasidan Vazirlar Mahkamasi aʼzolari va mamlakat bosh vazirini tanlaydi. 1936-yilda Yangi Zelandiya parlament majlislarini radio orqali muntazam uzatgan dunyodagi birinchi mamlakatga aylangan.
1951-yildan beri Vakillar palatasi mamlakat parlamentining yagona palatasidir. 1947-yilda Vestminster statuti qabul qilingach, Vakillar palatasi mamlakatning eng oliy saylanadigan qonun chiqaruvchi organiga aylandi. Tarixiy anʼanalarga koʻra, Yangi Zelandiya Vakillar palatasining tuzilishi va faoliyati Vestminster parlamentarizm modeli tamoyillariga asoslangan. Mazkur modeldagi sezilarli oʻzgarishlar faqat 1950-yillarda boshlangan: 1951-yilda tayinlanadigan aʼzolardan iborat yuqori Qonunchilik kengashi tugatilgan, parlament bir palatali va butunlay saylanadigan organga aylangan, palata ish tartibi ham oʻzgargan.
Hukumat rahbari
Yangi Zelandiya hukumatiga bosh vazirrahbarlik qiladi. Vakillar palatasi saylovlarida koʻpchilik (shu jumladan, koalitsion koʻpchilik) oʻrinni olgan partiya fraksiyasi yetakchisi mamlakat bosh vaziri boʻladi. Bosh vazirni lavozimga general-gubernator tayinlaydi.
Yangi Zelandiyadagi boshqa davlat arboblarining vazifalarini belgilovchi koʻplab hujjatlardagi kabi, bosh vazirning vazifalari ham qonunlarda batafsil bayon etilmagan va asosan konstitutsiyaviy urf-odatlar bilan belgilanadi. Uning Vakillar palatasidagi boshqa aʼzolar orasidagi oʻrni «Tenglar orasida birinchi» tamoyiliga asoslangan. Eng yuqori maʼmuriy lavozimni egallashiga qaramay, bosh vazir Vazirlar Mahkamasi qarorlariga amal qilishi shart.
Yangi Zelandiya bosh vazirining asosiy huquq va majburiyatlari quyidagilar:
- Vakillar palatasi majlislari kun tartibini belgilash huquqi;
- general-gubernatorga vazirlarni lavozimga tayinlash va lavozimidan ozod etish uchun nomzodlarni taqdim etish huquqi;
- bosh vazir oʻrinbosarini tayinlash va lavozimidan ozod etish huquqi;
- qirol yoki general-gubernatordan parlamentga yangi saylov sanasini taklif qilishni soʻrash huquqi;
- monarxga general-gubernator lavozimiga nomzod tavsiya etish huquqi.
2017-yil oktabrda bosh vazirlik lavozimiga Jasinda Ardern, Leyboristlar partiyasi yetakchisi, kelgan.
Vazirlar Mahkamasi
Vazirlar Mahkamasi Vakillar palatasining ijroiya organi va mamlakatning eng yuqori ijroiya hokimiyati organidir. Vazirlar Mahkamasi rahbari — kotib (Secretary of the Cabinet (Vazirlar Mahkamasi kotibi)). Vazirlar Mahkamasining barcha aʼzolari bir vaqtning oʻzida Ijroiya kengashi aʼzolari hamdir. Vazirlar Mahkamasi aʼzolari bosh vazir tavsiyasi bilan general-gubernator tomonidan tayinlanadi va Yangi Zelandiya hukumatining vazirlari (ingl. Cabinet ministers) hisoblanadi, biroq ayrim hollarda hukumat vaziri Vazirlar Mahkamasi aʼzosi boʻlmasligi ham mumkin. Vazirlar Mahkamasi oʻz ishida sohaga oid qoʻmitalarga boʻlinadi. Ular qaror loyihalarini tayyorlaydi va keyinchalik ular yakuniy muhokama uchun qoʻmitaga kiritiladi. Vazirlar qoʻmitasi qarorlari oddiy koʻpchilik ovoz bilan qabul qilinadi.
Ijroiya kengashi
Ijroiya kengashi — general-gubernator huzuridagi maslahat organi. Faqat parlament aʼzosigina Ijroiya kengashi aʼzosi boʻlishi mumkin. Ijroiya kengashi aʼzolari qirollik vazirlaridir (ingl. Ministers of the Crown), ular Vazirlar Mahkamasi aʼzosi boʻlishi yoki boʻlmasligidan qatʼi nazar. Ijroiya kengashi qarorlari odatda bevosita general-gubernator tomonidan taqdim etiladi (garchi uning oʻzi kengash aʼzosi boʻlmasa ham) va Vazirlar Mahkamasi belgilagan siyosat asosida shakllanadi.
Sud tizimi

Yangi Zelandiya huquq tizimining asosi — umumiy huquq. Sudyalar va sud xodimlarini tayinlashga siyosiy qarashlar taʼsir koʻrsatmaydi; ularning xizmat muddati qatʼiy nazorat qilinadi. Bu konstitutsiya talab qilganidek sud hokimiyatining hukumatdan mustaqilligini taʼminlashga xizmat qiladi. Nazariy jihatdan, sudyalar korpusi qonunlarni hech qanday tashqi taʼsirsiz faqat parlamentning qonunchilik hujjatlariga asoslanib talqin qilishi mumkin. Londonning Maxfiy kengash sud qoʻmitasi 2004-yilgacha soʻnggi apellatsiya instansiyasi boʻlgan. Oʻsha yili Yangi Zelandiya Oliy sudi[ingl.]tashkil etilgan. Sud hokimiyatiga Yangi Zelandiya bosh sudyasi[ingl.]rahbarlik qiladi. Tizimga Apellatsiya sudi[ingl.], Yuqori sud[ingl.] va ularga boʻysunuvchi barcha quyi instansiya sudlari kiradi.
Bundan tashqari, Yangi Zelandiyada 62 ta tuman sudi (District Court) mavjud. Bu sudlar ayblanuvchiga umrbod qamoq jazosi xavfi boʻlmagan yoki zarar miqdori 200 000 Yangi Zelandiya dollaridan oshmaydigan ishlarni koʻradi.
Shuningdek, mamlakatda ixtisoslashgan sud organlari mavjud: Oila sudi (Family Court) — ota-onalik majburiyatlariga oid ishlarni, Yoshlar sudi (Youth Court) — 12–16 yoshdagilarga qarshi ishlarni, Atrof-muhit sudi (Environment Court), Mehnat huquqi boʻyicha sud (Employment Court) va boshqalar.
Sud tizimining rahbari — Qirol.
Ichki siyosat
Saylov tizimi
Deyarli barcha parlament saylovlari[ingl.] 1853–1993-yillarda nisbiy koʻpchilik tizimiboʻyicha oʻtkazilgan. 1930-yillardan boshlab siyosiy maydonda ikkita partiya — Milliy va Leyboristlarpartiyasi ustunlik qilgan. 1996-yildan beri proporsional ovoz berish — ning bir turi — aralash saylov tizimiqoʻllanadi. Har bir saylovchi ikkita ovozga ega: biri bir mandatli okrugdagi nomzodga (ayrim oʻrinlar maorilar uchun ajratilgan), ikkinchisi esa partiyaga beriladi. 2014-yildan boshlab mamlakatda bir mandatli okrug deputatlari uchun 71 ta oʻrin (shu jumladan, maorilar uchun 7 ta), qolgan 49 ta oʻrin esa partiyalarga berilgan ovozlar ulushiga mos taqsimlanadi (biroq parlamentga kirish uchun partiya 5 foizlik toʻsiqdan oʻtishi yoki bir mandatli okrugda kamida bitta oʻrinni olishi kerak). Bu tizim bir partiyaning palatadagi barcha oʻrinlarni egallashini deyarli imkonsiz qiladi va koʻpincha saylovlardan oldin eʼlon qilinadigan partiyalar koalitsiyalarini muhim omilga aylantiradi.
2005-yil martidan 2006-yil avgustigacha Yangi Zelandiya dunyoda hukumatdagi barcha eng muhim lavozimlarni (davlat rahbari, general-gubernator, bosh vazir, parlament spikeri[ingl.] va Oliy sud bosh sudyasi) faqat ayollar egallagan yagona mamlakat boʻlgan.
18 yoshga toʻlgan har bir Yangi Zelandiya fuqarosi Vakillar palatasi sayloviga oʻz nomzodini qoʻyishi mumkin. Har bir Yangi Zelandiya fuqarosi va uning doimiy yashovchisi (Permanent Resident) saylovlarda qatnashishi mumkin. Saylovlar har uch yilda oʻtkaziladi.
Asosiy siyosiy partiyalar
2015-yil holatiga koʻra, Yangi Zelandiyada 15 ta siyosiy partiya roʻyxatdan oʻtgan, ulardan 7 tasi parlamentda vakillikka ega. Bundan tashqari, mamlakatda roʻyxatdan oʻtmagan yana 15 ga yaqin siyosiy partiya faoliyat yuritadi. Eng yirik partiyalar deb oʻng markazchi Milliy partiya va soʻl markazchi Leyboristlar partiyasi.
hisoblanadi. Parlamentdagi vakilligi boʻyicha eng nufuzli partiyalar:
- «Milliy partiya» (National Party);
- «Leyboristlar partiyasi» (The Labour Party of New Zealand (Yangi Zelandiya Leyboristlar partiyasi));
- «Yangi Zelandiya Yashillar partiyasi» (Green Party of Aotearoa New Zealand);
- «Avvalo Yangi Zelandiya» (New Zealand First);
- «Maori partiyasi» (Maori Party);
- «Yangi Zelandiya Birlashgan kelajagi» (United Future New Zealand);
- «ACT New Zealand».
«Liberal partiya» (Liberal Party) rasman 1891-yilda tuzilgan va 1927-yilda faoliyatini toʻxtatgan. Bu mamlakatda tashkil etilgan birinchi siyosiy partiya edi.
Tashqi siyosat


Yangi Zelandiyaning dastlabki tarixida tashqi savdo va tashqi siyosat Britaniya mustamlakachi hukumatining ixtiyorida edi. Imperiya konferensiyalari (1923 va 1926-yillar)da Yangi Zelandiya siyosiy shartnomalarnimustaqil imzolashi mumkinligi belgilandi. Bunday birinchi shartnoma (Yaponiya bilan) 1928-yilda ratifikatsiya qilingan. 1939-yil 3-sentabrda Yangi Zelandiya Buyuk Britaniyaga qoʻshilib, urush eʼlon qildi Germaniyaga. Bosh vazir esa Maykl Sevej shunday degan:
U qayerga borsa, biz ham oʻsha yerga boramiz.
Asl matn (ingl.)Where she goes, we go; where she stands, we stand. (U qayerga borsa, biz ham boramiz; u qayerda tursa, biz ham turamiz.)— Michael Joseph Savage. Madaniyat va meros vazirligi (2010-yil iyul). Murojaat sanasi: 2011-yil 29-yanvar. Arxivlangan 2011-yil 28-iyul.

1951-yilda Buyuk Britaniya Yevropadagi manfaatlariga tobora koʻproq eʼtibor qarata boshladi. Yangi Zelandiya esa, Avstraliya va AQSH bilan ANZYUS.
shartnomasini imzoladi. Yangi Zelandiya Tinch okeanidagi orol davlatlarisiyosiy hayotida faol qatnashadi. Uning insonparvarlik yordamining katta qismi ushbu mamlakatlarga yoʻnaltiriladi, koʻplab mahalliy aholi vakillari esa ish izlab Yangi Zelandiyaga koʻchadi. 1970-yilgi Samoa kvotasi va 2002-yilgi Tinch okeani vizasi qonunlariga muvofiq, har yili 1100 nafargacha samoalik va boshqa Tinch okeani mamlakatlaridan 750 nafargacha kishi Yangi Zelandiyaning doimiy rezidenti boʻlishi mumkin. 2007-yildan mavsumiy ishlar uchun vaqtinchalik ish vizasi olish imkoniyati ham yaratildi; 2009-yilda ushbu viza bilan Tinch okeani mamlakatlaridan qariyb 8000 kishi kelgan.
Qurolli kuchlar

Yangi Zelandiya qurolli kuchlari uch turdagi qoʻshindan iborat: Yangi Zelandiya harbiy-dengiz kuchlari, Yangi Zelandiya armiyasi va Yangi Zelandiya Qirollik harbiy-havo kuchlari. Milliy xavfsizlik bevosita hujum ehtimoli past boʻlgani uchun katta xarajat talab qilmaydi; qurolli kuchlar va mudofaaga sarflanadigan mablagʻ yalpi milliy mahsulotning taxminan 1 % ini tashkil etadi. Mamlakat ikkala jahon urushida, jumladan, Dardanel operatsiyasi, Krit operatsiyasi, El-Alamayn va va Monte-Kassino jangidaqatnashgan. Dardanel kampaniyasi Yangi Zelandiya milliy oʻzligini shakllantirishda muhim oʻrin tutgan va Avstraliya bilan umumiy ANZAKtajribasini mustahkamlagan. Meri Edmond-Polning soʻzlariga koʻra, «Birinchi jahon urushi Yangi Zelandiya jamiyatida chuqur iz qoldirdi: chet elga joʻnatilgan 103 000 askardan qariyb 18 500 nafari urush oqibatida halok boʻldi, 41 000 dan ortigʻi yaralandi, koʻpchilik ruhiy jarohat oldi; oʻsha davrda mamlakat aholisi bir milliondan sal koʻproq edi». Yangi Zelandiya dengizdagi La-Plata jangida va havodagi Britaniya uchun jangdamuhim rol oʻynagan. Ikkinchi jahon urushi paytida AQSH Yangi Zelandiyada 400 mingdan ortiq harbiy xizmatchini joylashtirgan.
Bundan tashqari, Yangi Zelandiya Koreya, Angliya–bur, Malaya, Afgʻoniston urushlarida va Fors koʻrfazi urushidaishtirok etgan. Yangi Zelandiyaning mintaqaviy va global tinchlikparvar kuchlari Kipr, Somali, Bosniya va Gersegovina, Sinay, Angola, Kambodjamintaqasida, Eron–Iroq chegarasi, Bugenvil, Sharqiy Timor[ingl.]va Solomon orollarida.
missiyalarda qatnashgan. Yangi Zelandiya Global taraqqiyot markazining[ingl.] 2012-yilgi, eng rivojlangan mamlakatlarning kambagʻal davlatlar farovonligini oshirishdagi ishtirokini baholovchi reytingida 8-oʻrinni egallagan. 2014-yilgi tinchliksevarlik reytingida esa 4-oʻrinda boʻlgan.
Xalqaro reytinglar
Yangi Zelandiya dunyoning eng rivojlangan mamlakatlari qatorida boʻlib, turmush darajasi, iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanish boʻyicha jahon reytinglarida muntazam ravishda yuqori oʻrinlarni egallaydi.
| Reyting | Reytingdagi oʻrni |
|---|---|
| Global tinchlik indeksi, 2015-yil | 162 tadan 4-oʻrin |
| Korrupsiyani qabul qilish indeksi, 2017-yil | 180 tadan 1-oʻrin |
| Iqtisodiyot raqobatbardoshligi reytingi, 2009–2010-yillar | 133 tadan 23-oʻrin |
| Biznes yuritishdagi toʻsiqlar indeksi, 2018-yil | 190 tadan 1-oʻrin |
| Inson taraqqiyoti indeksi, 2017-yil | 189 tadan 16-oʻrin |
Maʼmuriy-hududiy tuzilish
Yangi Zelandiyaga kelib oʻrnashgan dastlabki yevropalik koʻchmanchilar mamlakatni provinsiyalargaajratgan. Hududlarni moliyaviy boshqarishning markazlashgan tizimini yaratish uchun mamlakatning provinsiyalarga provinsiyalarga boʻlinishi 1876-yildabekor qilingan. Shu sabab Yangi Zelandiyada hozirgacha boshqa mamlakatlardagi provinsiya, shtat, viloyatkabi ichki maʼmuriy-hududiy tuzilma yoʻq. Mavjud hududiy boshqaruv tizimi mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish tamoyiliga asoslangan. 1989-yildan boshlab mamlakatda mintaqaviy kengashlar (Regional Councilva va hududiy boshqarmalar (Territorial Authorities).
asosidagi tizim amal qilmoqda. Maʼmuriy tuzilish
Hozir Yangi Zelandiyada mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish, atrof-muhit masalalari va mintaqaviy transport tizimiga javobgar 11 ta mintaqaviy kengash bor. Bundan tashqari, oʻz hududidagi yoʻllar va aloqa, hayotiy taʼminot tizimlari, qurilish ustidan nazorat hamda boshqa vazifalarni bajaruvchi 67 ta hududiy boshqarma (13 ta shahar kengashi, 53 ta mahalliy kengash va 1 ta orol kengashi) faoliyat yuritadi.
Hozir Yangi Zelandiyada mintaqaviy kengashlar boshqaradigan quyidagi hududlar mavjud:
|
|
Xaritadagi raqami | Hudud | Maʼmuriy markaz | Maydoni, km² |
Aholisi, kishi (2013) |
Zichligi, kishi/km² |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Nortlend | Fangarei | 13 941 | 151 692 | 10,88 | |
| 2 | Oklend(1) | Oklend | 5048 | 1 415 550 | 280,42 | |
| 3 | Vaykato | Hamilton | 25 598 | 403 638 | 15,77 | |
| 4 | Bey-of-Plenti | Tauranga | 12 447 | 267 741 | 21,51 | |
| 5 | Gisborn(1) | Gisborn | 8351 | 43 656 | 5,23 | |
| 6 | Taranaki | Nyu-Plimut | 7273 | 109 608 | 15,07 | |
| 7 | Manavatu-Vonganui | Vonganui | 22 215 | 222 672 | 10,02 | |
| 8 | Hoks-Bey | Neypir | 14 164 | 151 179 | 10,67 | |
| 9 | Vellington | Vellington | 8124 | 471 315 | 58,02 | |
| 10 | Marlboro(1) | Blenem | 12 484 | 43 416 | 3,48 | |
| 11 | Nelson(1) | Nelson | 445 | 46 437 | 104,35 | |
| 12 | Tasman(1) | Richmond | 9786 | 47 157 | 4,82 | |
| 13 | Kenterberi | Kraystcherch | 45 346 | 539 436 | 11,90 | |
| 14 | Vest-Kost | Greymut | 23 336 | 32 148 | 1,38 | |
| 15 | Otago | Danidin | 31 476 | 202 467 | 6,43 | |
| 16 | Sautlend | Inverkargill | 28 681 | 93 339 | 3,25 | |
| Jami | 268 715 | 4 242 051 | 15,79 | |||
|
(1) Hududiy boshqarmalar bir vaqtning oʻzida mintaqaviy kengash vakolatlariga ham ega.
| ||||||
Yangi Zelandiyaning tashqi orollari
Yangi Zelandiyaga subtropik va subantarktika mintaqalarida joylashgan 9 ta orol guruhi tegishli. Ularning 7 tasi hech bir maʼmuriy birlikning mintaqasi yoki okrugiga kirmaydi. Ular maxsus organ — ingl. Area Outside Territorial Authority (hududiy boshqarma tasarrufidan tashqaridagi hudud)boshqaruvida. Chatem arxipelagi alohida hududiy birlik maqomiga ega, Solandr oroli esa Sautlend.
| mintaqasiga kiradi. Xarita: Yangi Zelandiyaning tashqi orollari. | ||||
| Orollar guruhi (Asl nomi) | Maydoni, km² | Aholisi, kishi (2013) | Eng baland nuqtasi (m) | Koordinatalar |
|---|---|---|---|---|
| Shimolda: Shimoliy orolning | ||||
| Kermadek | 33,08 | — | Moumoukay choʻqqisi (516) | 29°16′ j. u. 177°55′ gʻ. u.HGЯO |
| Tri-Kings (Ngamotukaraka, Manawa Tawhi) | 4,86 | — | King oroli (294) | 34°09′ j. u. 172°08′ sh. u.HGЯO |
| Janubda/sharqda: Janubiy orolning | ||||
| Chatem (Wharekauri, Rekohu) | 966,00 | 600 | Maungeyter tepaligi (294) | 43°54′ j. u. 176°32′ gʻ. u.HGЯO |
| Solandr (Hautere) | 0,70 | — | Solandr oroli (330) | 46°34′ j. u. 166°53′ sh. u.HGЯO |
| Yangi Zelandiyaning subantarktika orollari | ||||
| Baunti | 1,35 | — | Fannel oroli (88) | 47°46′ j. u. 179°02′ sh. u.HGЯO |
| Sneyrs (Tini Heke) | 3,41 | — | Nort-Ist-Aylend (152) | 48°01′ j. u. 166°32′ sh. u.HGЯO |
| Antipod orollari | 20,97 | — | Gallouey togʻi (366) | 49°41′ j. u. 178°48′ sh. u.HGЯO |
| Oklend arxipelagi (Motu Maha) | 625,60 | — | Dik togʻi (705) | 50°42′ j. u. 166°05′ sh. u.HGЯO |
| Kempbell orollari (Motu Ihupuku) | 113,31 | — | Xoni togʻi (569) | 52°32′ j. u. 169°09′ sh. u.HGЯO |
| Jami | 1769,28 | 600 | Dik togʻi (705) | |
Yangi Zelandiya Qirolligi

Yangi Zelandiya davlatining bitta qaram hududi bor (Tokelau). Shu bilan birga, Yangi Zelandiya Hamdoʻstlik qirolliklari15 tasidan biri boʻlgan Yangi Zelandiya Qirolligining asosiy aʼzosi hisoblanadi. Boshqa Hamdoʻstlik qirolliklaridan farqli oʻlaroq, Yangi Zelandiya Qirolligi davlat emas va xalqaro davlat sifatida tan olinmagan. «Yangi Zelandiya Qirolligi» atamasi konseptual, va ramziy maʼnoga ega boʻlib, turli mamlakat, davlat va hududlarning umumiy tarixi hamda axloqiy qadriyatlari birligini va yagona davlat rahbarini tan olishini anglatadi. Bevosita Yangi Zelandiyadan tashqari, qirollik tarkibiga Kuk orollari, Tokelau, Niue va Antarktidadagi Ross hududikiradi. Kuk orollari va Niue Yangi Zelandiya bilan erkin assotsiatsiyalashgan mustaqil davlatlardir. Tokelau — Yangi Zelandiya boshqaruvidagi qaram hudud. Ross hududi 1923-yilda Buyuk Britaniya tomonidan Yangi Zelandiya boshqaruviga berilgan va 1961-yildan beri amalda Yangi Zelandiya Antarktidashartlariga rioya qiladi. Unga koʻra, Antarktida hech bir davlatga tegishli boʻlmagan xalqaro hududdir.
Qirollik tarkibidagi barcha davlat va hududlar aholisi Yangi Zelandiya fuqarolaridir. Yangi Zelandiya qirollik aʼzo davlatlari xavfsizligini taʼminlaydi va ularning manfaatlarini xalqaro maydonda ifodalaydi.
Yangi Zelandiya monarxi qirollikning barcha davlat va hududlarining rasmiy rahbaridir.
Kuk orollari

Kuk orollari 1901-yil iyunda, 1900-yil sentabr–oktabr oylarida Yangi Zelandiya parlamenti maʼqullagan anneksiya natijasida, Yangi Zelandiyaning qaram hududiga aylangan. Yangi Zelandiya 1965-yilgacha ularni bevosita boshqargan. Oʻshanda BMT homiyligida mamlakat oʻz taqdirini oʻzi belgilashyoʻliga oʻtgan. Qabul qilingan konstitutsiyaga koʻra, Kuk orollari oʻzini oʻzi boshqaradi va Yangi Zelandiya bilan erkin assotsiatsiyada boʻladi. Yangi Zelandiya Kuk orollarining xavfsizligini taʼminlash majburiyatini saqlab qolgan, biroq har qanday harbiy aralashuv faqat Kuk orollari hukumati qaroriga asosan mumkin. Yangi Zelandiya Kuk orollarining xalqaro manfaatlarini ifodalash majburiyatini ham saqlab qolgan, ammo bugungi kunda Kuk orollarining dunyoning 20 mamlakatida oʻz diplomatik vakolatxonalari ham mavjud.
Tokelau

Tokelau 1926-yilda Buyuk Britaniyadan Yangi Zelandiya boshqaruviga oʻtgan. Britaniya orollarni bundan 10 yil avval anneksiya qilgan edi. Hozir u Yangi Zelandiyaning maʼmuriy nazorati ostidagi oʻzini oʻzi boshqarmaydigan hududdir. 2006 va 2007-yillardagi referendumlarnatijalari bu maqomni tasdiqlagan. Biroq BMT nizomlariga muvofiq, Tokelau va Yangi Zelandiya Tokelauning mustaqil davlat sifatida oʻz taqdirini toʻliq belgilashiga sharoit yaratish ustida ishlashda davom etmoqda. 2005-yilda ular Erkin birlashish shartnomasini tuzib, Tokelauning boʻlajak konstitutsiyasi loyihasini ishlab chiqqan. 2003-yildan boshlab Tokelau davlat budjeti boʻyicha barcha operatsiyalarni mustaqil yuritadi. Xalqaro maydonda Tokelau manfaatlarini Yangi Zelandiya ifodalaydi, biroq hududning ayrim xalqaro tashkilotlarda oʻz vakolatxonalari ham mavjud.
Niue

Niue 1901-yilda Yangi Zelandiyaga qaram hududga aylangan. 1975-yilda BMT homiyligida oʻtkazilgan referendum natijasida mamlakat mustaqillikka erishgan va oʻshandan buyon oʻz konstitutsiyasiga muvofiq, Yangi Zelandiya bilan erkin assotsiatsiyalashgan oʻzini oʻzi boshqaruvchi davlat hisoblanadi. Garchi Yangi Zelandiya Niuening xalqaro manfaatlarini ifodalash majburiyatini saqlagan boʻlsa-da, amalda Niue oʻz manfaatlarini xalqaro maydonda mustaqil ifodalaydi va xalqaro tashkilotlar ishida mustaqil qatnashadi. Yangi Zelandiya Niue xavfsizligi uchun javobgardir. Niue konstitutsiyasiga koʻra, Yangi Zelandiya mamlakatga iqtisodiy yordam koʻrsatishi kerak va uning davlat budjetining eng yirik donori hisoblanadi. 2006 va 2007-moliya yillarida Niue davlat budjetini mustaqil boshqara boshlagan, biroq 2008-yilda budjetga boshqa davlatlarning iqtisodiy yordami bilan bogʻliq tushumlardan tashqari deyarli mablagʻ kelmagan.
Ross hududi

Ross hududi 1923-yilda Buyuk Britaniya tomonidan Yangi Zelandiya boshqaruviga oʻtkazilgan. Aynan oʻsha paytda uning chegaralari va tarkibiga kiruvchi quruqlik hamda orollar, jumladan, Viktoriya Yeriva Ross shelf muzligi, Ross, Balleni, Skott va Ruzvelt orollari belgilangan. Qator davlat hujjatlariga koʻra, Yangi Zelandiya oʻz yurisdiksiyasini Ross hududiga tatbiq etadi va uning atrofidagi suvlarni oʻzining alohida iqtisodiy zonasi sifatida belgilaydi. Biroq 1961-yilda Antarktika toʻgʻrisidagi shartnomaimzolangach, unda bir qator davlatlarning Antarktida quruqligi va suvlariga hududiy daʼvolari mavjudligi eʼtirof etilgan (lekin daʼvolar qanoatlantirilmagan va yangi daʼvolar cheklangan). Yangi Zelandiya qitʼaning xalqaro maqomiga amalda amal qiladi va oʻz yurisdiksiyasini faqat Antarktidadagi oʻz stansiyasi hududi yoki qitʼadagi oʻz fuqarolari bilan cheklaydi. Ilmiy bazalar Skott-Beys (Yangi Zelandiya) va Mak-Merdo (AQSH) — ushbu hududdagi yil davomida odamlar yashaydigan yagona bazalardir.
Aholisi



2018-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Yangi Zelandiya aholisi 4,7 million kishi; 2023-yilgi baholashga koʻra esa 5,142 million kishi boʻlgan.
Mamlakat aholisining asosiy qismini yevropalik kelib chiqishga ega yangi zelandiyaliklar, asosan Buyuk Britaniyadan kelganlarning avlodlari tashkil etadi. Niderlandlar, nemislar, xorvatlar va oq tanli janubiy afrikaliklarning katta diasporalari mavjud. 2018-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, yevropalik kelib chiqishga ega aholi ulushi mamlakat umumiy aholisining 71,8 % ini tashkil etgan. Tub xalq vakillari — maori, aholining 16,5 % ini tashkil etadi. Keyingi ikki yirik etnik guruh — Osiyo va Polineziya xalqlari vakillari — mos ravishda 15,3 % va 9,0 % ulushga ega. Arablar, Lotin Amerikasi va Afrika xalqlari vakillari hamda boshqalarning ulushi 2,7 %. Aholini ro‘yxatga olishda kelib chiqishi aralash bo‘lganlar 2 ta etnik guruhni ko‘rsatishi mumkin.
2018-yilda mamlakat aholisining oʻrtacha yoshi taxminan 37,4 yosh boʻlgan.
2007-yilda aholi oʻsishi 0,95 % ni tashkil etgan.
Oʻsha yili umumiy tugʻilish koeffitsiyenti 1000 kishiga 13,61 tugʻilish, umumiy oʻlim koeffitsiyenti esa 1000 kishiga 7,54 oʻlimni tashkil etgan.
Yangi zelandiyaliklarning ancha qismi doimiy yoki uzoq muddat mamlakat tashqarisida yashaydi. Eng katta yangi zelandiyaliklar diasporasi Avstraliyada (2014-yilda qariyb 567 000 kishi), shuningdek, Buyuk Britaniyada (2001-yilda qariyb 50 000 kishi) istiqomat qiladi. Yangi zelandiyaliklarning qariyb 17 % i Britaniya fuqaroligiga ega yoki uni olish huquqiga ega. Chet elda yashovchi yangi zelandiyaliklar odatda vatani bilan yaqin aloqani saqlaydi va ularning koʻpchiligi mamlakatning taniqli vakillari qatoridan oʻrin olgan (shuningdek qarang: Mashhur yangi zelandiyaliklar).
Aholini roʻyxatga olish 2018-yilgimaʼlumotlariga koʻra, aholining koʻpchiligi — 48,59 % — dinsiz (2001-yilda 29,64 %), 37,31 % esa xristianlikka (2001-yilda 58,92 %) eʼtiqod qiladi. Mamlakatda xristianlikning eng koʻp tarqalgan yoʻnalishlari: anglikanlik — 6,76 %, lotin marosimidagi katoliklik — 6,2 %, presviterianlik — 5,21 % va pentekostalchilar — 1,75 %. Mamlakatda Najot armiyasi, yettinchi kun adventistlari, Xudo assambleyalarining kichik jamoalari ham bor. Hinduizm (2,65 %), islom (1,32 %), buddaviylik (1,13 %) va sixizm (0,88 %) tarafdorlari Yangi Zelandiyaning keyingi eng yirik diniy jamoalarini tashkil etadi. Aholining 0,01 % i turli yangi diniy oqimlar («nyu-eyj»), 0,02 % — va satanizmga eʼtiqod qiladi; neopaganizm tarafdorlarining soni yahudiylik tarafdorlaridan koʻproq (2018-yilda yahudiylik tarafdorlari 0,11 % boʻlgan).
2019-yilda sogʻliqni saqlashga umumiy xarajatlar Yangi Zelandiya YAIMining 9,74 % ini, sogʻliqni saqlashga jon boshiga xarajatlar esa (joriy AQSH dollarida) $4211,05 ni tashkil etgan.
BMT baholariga koʻra, 2019-yilda Yangi Zelandiyada 1,1 million muhojir va ularning avlodlari yashagan. Bu mamlakat aholisining 22,3 % ini tashkil etgan.
Tub aholi
Maorilar — Polineziyakelib chiqqan xalq boʻlib, ular taxminan 1250–1300-yillarda ilgari kimsasiz boʻlgan Yangi Zelandiya orollariga koʻchib oʻta boshlagan va oʻziga xos maori xalqi hamda betakror madaniyati shakllanishiga asos solgan. Maori va yevropaliklarning birinchi uchrashuvi 1642-yilda niderlandiyalik dengizchi Abel Tasman kemasi Yangi Zelandiya sohillariga kelganida yuz bergan.
Zamonaviy tarix

Keyingi uchrashuv faqat 1769-yilda, Jeyms Kuk ekspeditsiyasi bu sohillarga kelganida sodir boʻlgan. Oʻsha paytda maorilar soni taxminan 100 000 kishi boʻlgan. 1800-yilga kelib yevropalik kemalar Yangi Zelandiyaga ancha tez-tez keladigan boʻldi, 1830-yilda esa mamlakatda 2000 ga yaqin yevropalik yashardi. Ularning maorilar orasidagi mavqei doim bir xil boʻlmagan: koʻpchiligi qul yoki yarim qul boʻlsa, ayrimlari qabila iyerarxiyasida ancha yuqori oʻrin tutgan. Maorilar anʼanaviy ravishda pul-tovar munosabatlari va savdoga ega boʻlmagan, ammo mahsulot ayirboshlashgan. Ular bu odatni yevropalik dengizchilar va kit ovchilari bilan munosabatlarda ham davom ettirgan. Maorilarni qiziqtirgan asosiy tovarlardan biri — yevropaliklarning oʻqotar qurollariedi. Natijada XIX asr boshida mamlakatda qonli qabilalararo toʻqnashuvlar boshlanib, ular Mushket urushlari deb atalgan va tanaffuslar bilan 1840-yilgacha davom etgan. Qabilalararo ziddiyatlar, maorilarning spirtli ichimliklarbilan tanishishi va ilgari nomaʼlum kasalliklar, asosan qizamiq, gripp va va jinsiy yoʻl bilan yuqadigan kasalliklarbu yillarda tub aholi sonini keskin kamaytirdi. 1896-yilda maorilar soni zamonaviy tarixdagi eng past darajaga — 42 000 kishidan sal ortiqqa tushib qoldi.

1840-yilda Buyuk Britaniya va maori qabila boshliqlari kelishuvga erishib, yozma shartnomaimzoladilar. U Vaytangi shartnomasideb atalgan. Uning shartlariga ko‘ra, maorilar Yangi Zelandiyani Buyuk Britaniya himoyasiga topshirgan, lekin o‘z mulk huquqlarinisaqlab qolgan. Buyuk Britaniya esa ularning yerlarini sotib olishda mutlaq huquqqa ega bo‘lgan. Bu davrda ko‘payib borayotgan yevropalik ko‘chmanchilar va maorilar o‘rtasidagi o‘zaro integratsiya kuchaygan. Savdoning asosiy obyekti maorilarga tegishli yerlar bo‘lib qolgan, biroq maorilarning o‘z biznes tashabbuslari ham paydo bo‘lib, rivojlana boshlagan.
Maori yerlarini sotish va qiymatini belgilashning barqaror mexanizmlarini yaratishga toʻsqinlik qilgan muammolardan biri maorilar va yevropaliklarning yerga egalik huquqini tubdan turlicha tushunishi edi. Bu farq tarjima Vaytangi shartnomasi matnidagi noaniqliklar bilan yanada kuchaygan. Tarixan maorilar ilgari hech qachon yer sotmagan, biroq qabila boshliqlari uni muhtojlarga foydalanish uchun berishlari mumkin boʻlgan. Bu yevropalik koʻchmanchilarning ehtiyojlari va niyatlaridan keskin farq qilgan. Natijada 1845–1872-yillarda maorilar, koʻchmanchilar va Britaniya armiyasi boʻlinmalari oʻrtasida bir qator qurolli toʻqnashuvlar yuz bergan. Ular Yangi Zelandiya yer urushlarideb atalgan. Toʻqnashuvlarda 2000 dan ortiq maori halok boʻlgan. Qoʻzgʻolonlar uchun jazo tariqasida mamlakat maʼmuriyati maorilarning 14 000 km² yerini musodara qilgan.

XIX asrning 1860-yillari boshida Yangi Zelandiyada maorilar va yevropaliklar soni ilk bor deyarli tenglashgan: har biri taxminan 60 000 kishidan iborat boʻlgan. XX asrning 1920-yillarigacha maorilar soni kamaygan yoki oʻzgarmay qolgan, yevropaliklar soni esa tez oʻsib, 1921-yilda 1 200 000 kishiga.
yetgan. Jamiyatdagi nisbiy ulushi sezilarli kamayganiga qaramay, maorilar yevropa sivilizatsiyasi sharoitiga oson moslashgan boʻlsalar-da, koʻp jihatdan ijtimoiy mustaqilligini saqlab qolgan. Maori millatiga mansub taniqli siyosatchilar va va tadbirkorlar paydo boʻla boshlagan. 1858-yilda maxsus farmon asosida maori bolalari uchun davlat tomonidan subsidiyalanadigan maktablar tizimi ochilgan. 1865-yilda Yer urushlari uchun jazo sifatida tizim tugatilgan, ammo ikki yildan soʻng qayta tiklangan. 1928-yilgacha maori va yevropaliklar uchun alohida oʻquv dasturlari mavjud boʻlgan. 1935-yildan esa taʼlim 15 yoshgacha majburiy va bepul boʻlgan.
1867-yildan beri maorilar mamlakat parlamentida doimiy ajratilgan oʻrinlar kvotasiga ega. Ushbu oʻrinlarga faqat maorilar alohida ovoz berish orqali deputat saylaydi. 2008-yilda parlamentdagi 69 oʻrindan yettitasi shunday deputatlarga tegishli edi. Maorilar umumiy ovoz berish orqali ham parlamentga saylanishi mumkin.
1900-yilda davlat maorilar sogʻligʻini yaxshilash dasturi tashkil etilganini eʼlon qilgan.
1928-yilda mamlakat hukumatida birinchi maori vazir paydo boʻlgan.

Ikkinchi jahon urushi paytida, Yangi Zelandiyada maorilarga majburiy harbiy xizmat joriy etilmaganiga qaramay, ularning koʻpchiligi Yangi Zelandiya qurolli kuchlari saflariga koʻngillilar sifatida qoʻshilib, Misr, Italiya va Gretsiya.
janglarida ishtirok etgan. XX asrning 1940–1970-yillarida maorilar orasida faol urbanizatsiya jarayoni boshlandi va oʻsha paytdan buyon maorilarning katta qismi shaharlarda yashab kelmoqda. 1960–1970-yillarda maorilarning taʼlim darajasi va farovonligi yaxshilanishi bilan milliy oʻzlikni anglash kuchaydi. Bu mamlakat rivojlanishi va shakllanishidagi maorilar rolini tan olish zaruratini keltirib chiqardi. 1975-yilda Vaytangi shartnomasining maqomini mustahkamlagan davlat hujjati qabul qilindi. Uning asosida 1977-yildan Vaytangi tribunali yerlar va boshqa resurslarni qaytarish, yer urushlari davridan boshlab maori xalqiga yetkazilgan zarar uchun kompensatsiya belgilash masalalarini koʻrib chiqa boshladi. Vaytangi tribunali sud-huquq instansiyasi emas, ammo hukumat va maorilar oʻrtasida ushbu masalalar yuzasidan maslahatlashuv hamda muzokara mexanizmini yaratadi. 2008-yil holatiga koʻra, toʻlangan kompensatsiyalar 900 million Yangi Zelandiya dollaridan ortiq edi.
1987-yilda maori tili Yangi Zelandiyaning davlat tillaridan biriga aylangan.
Zamonaviy demografik holat

- Ushbu boʻlimdagi maʼlumotlar Yangi Zelandiyada 2006-yilda oʻtkazilgan aholini roʻyxatga olish natijalariga asoslanadi..
Maorilar mamlakat aholisining 14,6 % ini tashkil etadi. Ularning umumiy soni 565 329 kishi. 15 yil davomida (1991–2006) bu xalqning soni deyarli 30 % ga oʻsgan. Ularning taxminan 47 % i aralash nikohlar (asosan yevropaliklar bilan) avlodlari. Yangi Zelandiyada yashaydigan maorilarning 51 % i erkaklar, 49 % i ayollardir. Ulardan 35 % i 15 yoshgacha boʻlgan bolalardir. Yangi Zelandiyadagi maorilarning oʻrtacha yoshi qariyb 23 yosh; ayollarning oʻrtacha yoshi 24 yoshdan sal ortiq, erkaklarniki esa 21 yoshdan sal ortiq.
Maorilarning qariyb 87 % i Shimoliy orolda, taxminan 25 % i Oklend shahri va uning chekkalarida yashaydi. Bu xalq vakillarining eng koʻp toʻplangan joyi Chatem orolidir.
23 % i maori tilida erkin soʻzlasha oladi. Taxminan 25 % i esa bu tilni umuman bilmaydi.
Maorilarning qariyb 4 % i oliy taʼlimga ega. Maori aholisining taxminan 39 % i toʻliq stavkada doimiy ishlaydi.
Ijtimoiy-iqtisodiy muammolar
2008-yil holatiga koʻra, maorilar mamlakatdagi ozodlikdan mahrum etilganlarning qariyb 50 % ini tashkil etgan, mamlakatdagi jinoyatlarning 42 % ida maorilar ishtirok etgan. Yangi Zelandiyaning barcha etnik guruhlari orasida maorilar ishsizlik darajasi eng yuqori, umr koʻrish davomiyligi eng past va kasallanish darajasi eng yuqori boʻlgan guruh edi.
Muloqot tillari
Ingliz tili, maori tili va Yangi Zelandiya imo-ishora tili mamlakatning rasmiy tillaridir.
Ingliz tili asosiy muloqot tili boʻlib, mamlakat aholisining 96 % i undan foydalanadi. Kitoblar, gazeta va jurnallarning aksariyati shu tilda nashr etiladi; radio va televideniyeda ham ustunlik qiladi. Maori tili ikkinchi davlat tilidir. 2006-yilda Yangi Zelandiya imo-ishora tili (New Zealand Sign Language (Yangi Zelandiya imo-ishora tili)uchinchi davlat tili maqomini olgan.
Yangi Zelandiya ingliz tili varianti Avstraliya ingliz tili variantiga yaqinyaqin, ammo Angliyaning janubiy hududlari ingliz tili taʼsirini koʻproq saqlab qolgan. Shu bilan birga, shotland va va irland aksentlariga xos ayrim xususiyatlarni olgan. Maori tili ham talaffuzga maʼlum darajada taʼsir qilgan va uning ayrim soʻzlari mamlakatning koʻp millatli jamiyati kundalik muloqotiga kirgan.
Bundan tashqari, mamlakatda yana 171 til guruhi vakillari yashaydi. Ingliz va maori tillaridan keyin eng keng tarqalgan tillar: samoa tili, fransuz tili, hind tili va xitoy tili. Rus tili va boshqa slavyan tillari nisbatan kam qoʻllanadi, chunki bu tillar ona tili boʻlgan aholining soni kam.
Maori tili

Maori tili (oʻz nomi — Te Reo Māori, te-reo-maori) 1987-yilda rasmiy til maqomini oldi. Undan davlat idoralari va muassasalari nomlarida foydalanish majburiy boʻldi; barcha davlat xizmatlarida, sudlarda, davlat shifoxonalarida va qurolli kuchlar boʻlinmalarida xodimlar hamda tashrif buyuruvchilar undan cheklovsiz foydalanishi mumkin boʻldi. Maori tili asoslarini oʻrganish maktab dasturlarining majburiy kursi, ayrim oʻquv muassasalarida taʼlim esa ikki tilda olib boriladi. Yangi Zelandiyadagi koʻplab geografik nomlar tarixan maori tilidagi ildizlarini saqlab qolgan.
Maori tili — avstronez tillar oilasiningeng janubiy tilidir. Taxminan 150 ming kishi maori tilini bilishini bildirgan.
Yangi Zelandiya imo-ishora tili
2006-yilda Yangi Zelandiya imo-ishora tili mamlakatning uchinchi rasmiy tili maqomini oldi. Bu til kar yoki eshitishi zaif kishilar muloqot qilish uchun ishlatadigan tabiiy tildir. Uning asosini Britaniya imo-ishora tilitashkil etgan va u BANZSLshu tilning lahjalaridan biri hisoblanadi. 2013-yilga koʻra, kundalik muloqotda 24 mingdan ortiq kishi imo-ishora tilidan foydalangan.
Iqtisodiyot

Yangi Zelandiya — rivojlangan mamlakat , bozor iqtisodiyoti tizimiboʻlib, uning asosini qishloq xoʻjaligi, turizm, qayta ishlash va oziq-ovqat sanoati tashkil etadi. Mamlakat iqtisodiyoti eksportga yoʻnaltirilgan. Asosiy savdo hamkorlari — Avstraliya, AQSH, Yaponiya va Xitoy.
Yalpi milliy mahsulot (YMM) 2016-yilda 186,7 milliard AQSH dollarini tashkil etgan va bu koʻrsatkich boʻyicha mamlakat turli hisob-kitoblarga koʻra dunyoda 58–60-oʻrinda boʻlgan. Davlat budjeti daromadlari 54,36 milliard dollar, 2007-yilda jon boshiga daromad esa 26 300 AQSH dollari (dunyoda 21-oʻrin) boʻlgan.
2014-yil dekabrda aholi jon boshiga daromad 34 910 AQSH dollarini (NZ$47,836) tashkil etgan.
YMMning yillik oʻsish surʼati 4,8 %. 2006-yilda inflyatsiya darajasi 3,8 % boʻlgan. Mamlakatning tashqi qarzi 2006-yil maʼlumotlariga koʻra, 59,08 milliard AQSH dollarini (dunyoda 47-oʻrin), yaʼni jon boshiga taxminan 11,7 ming AQSH dollarini tashkil etgan. Iqtisodiyotda davlat sektori ulushi kichik: 2008-yilda 19 ta korxona va tashkilot davlat nazoratida boʻlgan.
2013-yilda mamlakatning mehnatga layoqatli aholisi 2,41 million kishi edi. Ularning katta qismi (74 % gacha) xizmat koʻrsatish sohasida band. Ishsizlik darajasi 2014-yil dekabrda 5,7 % boʻlgan.
Yangi Zelandiya bir qator xalqaro va mintaqaviy iqtisodiy tashkilotlarga aʼzo. Eng nufuzlilari: Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti, Jahon savdo tashkiloti, Osiyo–Tinch okeani iqtisodiy hamkorligi, Xalqaro energetika agentligi.
2012-yilda Yangi Zelandiya AQSHning biznes nashri tuzgan biznes yuritish uchun eng yaxshi mamlakatlar reytingida birinchi boʻlgan: Forbes. Bundan bir yil oldin Yangi Zelandiya ikkinchi oʻrinda edi. Nashrga koʻra, mamlakatning yetakchiligini tadbirkorlikni ragʻbatlantiruvchi «shaffof va barqaror» biznes muhiti taʼminlagan. ForbesYangi Zelandiya ushbu nashr mutaxassislari oʻrgangan 11 koʻrsatkichdan toʻrttasida birinchi oʻrinni olgan. ForbesMamlakat shaxsiy erkinlik, investorlar huquqlarini himoya qilish, byurokratiya va korrupsiya darajasining pastligi boʻyicha yetakchi.
Pul tizimi
Yangi Zelandiyaning pul tizimi bu yerlarga dastlabki yevropaliklar kelgach shakllana boshlagan. Bungacha maorilar puldan odatdagi maʼnoda foydalanmagan va iqtisodiy munosabatlarini barter ayirboshlash asosida olib borgan.
1840-yilgacha mamlakatda yagona tanga tizimi boʻlmagan, koʻchmanchilar asosan Britaniyada zarb etilgan tangalardan foydalangan. Banknotalar muomalada ancha kam boʻlgan. 1840-yildan keyin xususiy savdogarlar chiqargan qarz majburiyatlari va banknotalar muomalaga kirgan. Bu holat 1881-yilgachadavom etgan va shu davrda jami 48 ta xususiy savdogar oʻz banknotalari va tangalarini muomalaga chiqargan. 1897-yilda Buyuk Britaniya pul belgilari mamlakatning yagona rasmiy valyutasiga aylangan. Bundan tashqari, mamlakatning yana 6 banki oʻz banknotalarini chiqarishga haqli boʻlgan. 1930-yildan boshlab Yangi Zelandiya Zaxira banki muomalaga chiqargan pul belgilari yagona qonuniy valyuta boʻldi (ingl. Reserve Bank of New Zealand). Namuna sifatida funt sterling, shilling va va penslargaboʻlingan Britaniya pul tizimi qoʻllangan. 1967-yilda esa dollar va va sentlar.
Hozir mamlakatda 5, 10, 20, 50 va 100 dollarlik banknotlar, 1 va 2 dollarlik hamda 10, 20 va 50 sentlik tangalar muomalada.
Bank tizimi
Yangi Zelandiyada bank faoliyatining barcha turlarini davlat tomonidan majburiy litsenziyalashga asoslangan rivojlangan bank xizmatlari tizimi mavjud. 2009-yilda mamlakatda 19 ta bank faoliyat yuritgan, ulardan 9 tasi yirik xalqaro banklarning filiallari edi.
Bank faoliyatini mamlakat markaziy banki vazifasini bajaruvchi hamda pul-kredit va moliya siyosatini belgilovchi Yangi Zelandiya Zaxira banki muvofiqlashtiradi. Asosiy banklarning mamlakatdagi yirik aholi punktlarida keng filial tarmogʻi bor. KiwiBank boʻlimlari esa pochta boʻlimlari negizida faoliyat yuritadi. Barcha asosiy banklar banklararo EFTPOS tizimida qatnashadi (Electronic Funds Transfer at Point of Sale (savdo nuqtasida elektron mablagʻ oʻtkazish)) orqali mamlakatda kredit va debet kartalari bilan to‘lovlar bo‘yicha o‘zaro hisob-kitoblar amalga oshiriladi.
Qishloq xoʻjaligi


Yangi Zelandiya samarali va yuqori darajada rivojlangan qishloq xoʻjaligi bilan xalqaro miqyosda mashhur. Sanoat chorvachiligi (ayniqsa sut chorvachiligi va qoʻychilik), ), bogʻdorchilik,, vinochilik va , uzumchilik, va oʻrmon xoʻjaligi mahsulotlari milliy iqtisodiyotning asosiy tarmoqlaridan biriga aylangan. Ilmiy tadqiqotlar va zamonaviy texnologiyalar Yangi Zelandiya qishloq xoʻjaligi mahsulotlarining barqaror raqobatbardoshligi va xalqaro bozordagi yuqori talabni taʼminlashda katta rol oʻynaydi.
Sanoat miqyosidagi qoʻylar soni 2005-yilda 40 million boshdan ortiq boʻlgan; yirik shoxli qoramol soni — 8,6 million bosh, ulardan 4,2 millioni sut beruvchi poda; fermer xoʻjaliklaridagi bugʻular soni esa shu yili 1,6 million bosh boʻlgan.
Yangi Zelandiyaning qishloq xoʻjaligi tuzilmasi rivojlangan mamlakatlar uchun koʻp jihatdan oʻziga xosdir. Uning asosiy xususiyati fermer xoʻjaliklariga davlat tomonidan hech qanday dotatsiya berilmasligidir. Shu sabab qishloq xoʻjaligi mahsulotlari ishlab chiqaruvchilari va eksportchilari boshqa mamlakatlardagi raqobatchilari bilan mustaqil raqobatlashishga majbur boʻladi, bu mamlakatlarning koʻpida qishloq xoʻjaligi davlat subsidiyalaridan anʼanaviy ravishda foydalanadi. Shu munosabat bilan Yangi Zelandiya xalqaro iqtisodiy forumlarda, ayniqsa, JST doirasida barcha ishlab chiqaruvchi mamlakatlarda qishloq xoʻjaligini davlat tomonidan moliyaviy qoʻllab-quvvatlashni nazorat qilishning yagona tartibini joriy etishni qatʼiy qoʻllab-quvvatlaydi.
Mamlakat qishloq xoʻjaligining rivojlanishi va faoliyatini Qishloq va oʻrmon xoʻjaligi vazirligi (ingl. Ministry of Agriculture and Forestry) nazorat qiladi. Biroq bu nazorat cheklovchi xususiyatga ega emas — Yangi Zelandiyaning butun qishloq xoʻjaligi erkin iqtisodiyot tamoyillari asosida faoliyat yuritadi va rivojlanadi.
Sanoat baliqchiligi

Sanoat miqyosidagi baliqchilik yangi zelandiyaliklar hayotida ham, mamlakat iqtisodiyoti rivojida ham katta oʻrin tutadi. Mamlakatning 200 dengiz mililik alohida iqtisodiy zonasi, baliqchilikning asosiy bazasi boʻlgani uchun, Yangi Zelandiya uchun juda muhim.
2002-yilda dengiz xoʻjaligi 3,3 milliard dollar yoki YMMning 3 % idan ortiq daromad keltirgan. 2006-yilda faqat yangi tutilgan baliq va dengiz mahsulotlari eksporti 1,3 milliard dollarni tashkil etgan.
Dengiz resurslari davlat belgilaydigan va milliy baliq ovlash kompaniyalari oʻrtasida taqsimlanadigan ilmiy asoslangan kvotalar boʻyicha olinadi. Sanoat miqyosidagi ov kvotalarining bir qismi maorilarga tegishli. Yangi Zelandiya kompaniyalari kvotalarni bajarish uchun koʻpincha boshqa mamlakatlar, ayniqsa Ukraina, Rossiya va Xitoyning baliq ovlovchi hamda qayta ishlovchi flotlarini fraxtlaydi (ijaraga oladi).
Mamlakat baliqchilari 130 dan ortiq turdagi baliq va boshqa dengiz resurslarini sanoat miqyosida ovlaydi. Eng muhimlari: Yangi Zelandiya makruronusi, lyutsian, xoplostet, kalmar, yirik qanotli jakas, xek, langust va boshqalar. Tutilgan baliq va dengiz mahsulotlarining qariyb 90 % i eksportga moʻljallangan.
Sanoat ishlab chiqarishi
Qishloq xoʻjaligi, sanoat baliqchiligi, oziq-ovqat va oʻrmon sanoati mamlakat iqtisodiyotining asosini tashkil etib, sanoat ishlab chiqarishining rivojlanish yoʻnalishlarini ham koʻp jihatdan belgilaydi. Oziq-ovqat sanoati Yangi Zelandiya iqtisodiyotida bandlik va infratuzilma tarmoqlari kengligi boʻyicha eng yirik sanoat tarmogʻidir. Oziq-ovqat sanoati mahsulotlari jami YMMning qariyb 10 % ini, ushbu soha eksporti esa taxminan 15 milliard dollarni tashkil etadi.
Mamlakatning oʻziga xos xususiyati — yirik sanoat korxonalari va ogʻir sanoat tarmoqlarining deyarli yoʻqligi. Shunga qaramay, mamlakatda iqtisodiyotning turli tarmoqlari uchun sanoat mahsulotlari ishlab chiqaruvchi 15 000 ga yaqin kompaniya faoliyat yuritadi. Ishlab chiqarishning katta qismi eksportga yoʻnaltirilgan. Sanoat kompaniyalari jami YMMning qariyb 15 % ini yaratadi. Sanoat mahsulotlarining asosiy qismi avtotransport, aviatsiya va mudofaa sanoati ehtiyojlariga, shuningdek, elektronika hamda yuqori texnologiyalar.
sohasidagi ishlab chiqarishga yoʻnaltirilgan. Biotexnologik ishlab chiqarish (ayniqsa qishloq xoʻjaligi biotexnologiyasi va farmakologik texnologiyalar) Yangi Zelandiya uchun anʼanaviydir. Uning yillik hajmi taxminan 800 million dollar.
Energetika


Yangi Zelandiya energetika tarmogʻi neftva gaz mahsulotlari, , elektr energiyasi va va geotermal energiyadanfoydalanishga asoslangan. Mamlakatning yadrosiz maqomi tufayli atom energetikasi Yangi Zelandiyada qoʻllanmaydi va uni joriy etish rejasi ham yoʻq.
Yangi Zelandiyada qazib olinadigan gazning umumiy energetik koʻrsatkichi taxminan 200 petajoul.
ni tashkil etadi. Neft qazib olishning jami energetik koʻrsatkichi 38 petajoul. Soʻnggi yillarda neft qazib olish sezilarli pasaymoqda, import qilinadigan neft mahsulotlari hajmi esa muntazam ortib, 2004-yilda jami qariyb 300 petajoulga yetgan.
Qazib olish: koʻmir Yangi Zelandiyada koʻmir qazib olishning jami energetik koʻrsatkichi taxminan 140 petajoul (maʼlumotlar: 2006-yil). Qazib olinadigan koʻmirning taxminan uchdan biri eksport qilinadi.
Geotermal energiyadan faol foydalaniladi. Yangi Zelandiyada maʼlum 129 ta geotermal zonadan suv harorati 70–220 daraja boʻlgan 36 tasi sanoat ahamiyatiga ega. Geotermal bugʻ bir qator sanoat va qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishlarida ishlatiladi, ammo uning katta qismi elektr energiyasi olishga sarflanadi. Shu tariqa mamlakatda ishlab chiqariladigan elektr energiyasining kamida 7 % i (2,7 milliard kVt·soat) geotermal energiyadan olinadi.
2006-yilda mamlakatda jami 41,5 milliard kVt·soat elektr energiyasi ishlab chiqarilgan. Shundan eng katta ulush (56 %, 23 milliard kVt·soatdan ortiq) gidroelektr stansiyalardaishlab chiqarilgan. Gaz va koʻmir elektr ishlab chiqarishning keyingi muhim manbalari boʻlgan. 2006-yilda ular hisobidan mos ravishda umumiy elektr energiyasining 21,3 % va 13,1 % i, yaʼni 8,8 milliard va 5,4 milliard kVt·soat ishlab chiqarilgan. Muqobil elektr manbalari orasida shamol stansiyalaribor boʻlib, ular 2006-yilda jami ishlab chiqarishning 1,5 % ini bergan.
Mamlakat shamol energetikasini faol rivojlantirishda davom etmoqda. 2007-yilda shamol elektr parklari ishlab chiqarish hajmi 2006-yilga nisbatan ikki baravar oshdi. 2008-yilda mamlakatda 8 ta shamol elektr parki ishlagan. Yana 11 ta yangi park qurilish yoki loyihalashning turli bosqichlarida boʻlgan.
Xalqaro savdo

Yangi Zelandiyaning geografik ajralganligi, oʻz sanoat bazasining cheklanganligi va asosiy jahon bozorlaridan uzoqligi mamlakatni rivojlanish tarixi davomida tashqi savdo va xalqaro iqtisodiy hamkorlikka katta ahamiyat berishga undagan. Turli baholarga koʻra, mamlakatda ishlab chiqariladigan mahsulotlarning kamida 20 % i eksport uchun moʻljallangan. 2006-yilda Yangi Zelandiya eksportining umumiy hajmi qariyb 33 milliard dollar boʻlgan (ushbu boʻlimda bundan keyingi barcha summalar Yangi Zelandiya dollarida koʻrsatiladi), oʻsha yili import hajmi esa 37 milliard dollardan oshgan.
Mamlakat iqtisodiyotining asosiy eksport tarmoqlari anʼanaviy ravishda qishloq xoʻjaligi, , baliqchilik va dengiz mahsulotlarini qayta ishlash, oʻrmon va yogʻochni qayta ishlash sanoati hisoblanadi. Aynan shu tarmoqlar mamlakat eksport tushumining yarmidan koʻpini taʼminlaydi. Sut mahsulotlari jami eksportning kamida 18 % ini, jun eksporti kamida 14 % ini, oʻrmon xoʻjaligi va yogʻochni qayta ishlash mahsulotlari esa kamida 4 % ini tashkil etadi.
Eng katta ulushni import qilinadigan neft va yoqilgʻi mahsulotlari tashkil etadi; ularga mamlakat isteʼmolchilari 3,1 milliard dollardan ortiq sarflagan. Keyingi yillarda importning ikkinchi yirik yoʻnalishi 3,1 milliard dollarlik avtomobillar boʻlgan. Undan keyin yiliga kamida 1,7 milliard dollar sarflanadigan aviatsiya texnikasi importi turadi.
Mamlakatning asosiy savdo hamkorlari — Avstraliya (2005-yilga koʻra savdo hajmi 6,1 milliard dollar), AQSH (4,2 milliard dollar) va Yaponiya (3,3 milliard dollar). Yangi Zelandiya eksportining kamida 70 % i OTIH.
Yangi Zelandiya bir qator erkin savdo shartnomalarini tuzgan. Bunday birinchi bitim 1966-yilda Avstraliya bilan imzolangan, keyinchalik (1983-yilda) u kengaytirilgan (Australia New Zealand Closer Economic Relations Trade Agreement). 2001-yildan buyon Singapur bilan ham shunday shartnoma amal qiladi (New Zealand and Singapore Closer Economic Partnership). 2005-yilda Tailand bilan erkin savdo shartnomasi tuzilgan (New Zealand and Thailand Closer Economic Partnership). O‘sha yili Bruney, Chili va Singapur bilan shunga o‘xshash to‘rt tomonlama bitim tuzilgan (Trans-Pacific Strategic Economic Partnership). 2008-yilda Yangi Zelandiya rivojlangan mamlakatlar orasida birinchi bo‘lib Xitoy bilan erkin savdo shartnomasini imzolagan (New Zealand China Free Trade Agreement)
Yangi Zelandiya va Rossiya Federatsiyasi (shuningdek, sobiq SSSRning boshqa davlatlari) o‘rtasidagi savdo-iqtisodiy munosabatlar hamon uncha rivojlanmagan va SSSR bilan Yangi Zelandiya o‘rtasidagi ilgari mavjud bo‘lgan tovar ayirboshlash hajmidan ancha past. 2007-yilda savdo hajmi 97,2 mln AQSH dollarini, 2008-yilda 149 mln AQSH dollarini tashkil etgan. Shu bilan birga, 2008-yildagi jami 149 mln AQSH dollaridan Rossiya eksporti 5,2 mln dollarni, Yangi Zelandiyadan import esa 143,8 mln dollarni tashkil qilgan. 2006-yilda Rossiyaning «Nutritek» kompaniyasi Yangi Zelandiya bozoriga kirib, mahalliy sut mahsulotlari ishlab chiqaruvchisi New Zealand Dairies Limited kompaniyasining aksiyalar paketini sotib olgan va korxonaga 115 mln AQSH dollari miqdorida sarmoya kiritgan.
Turizm

Turizm sohasi Turizm va unga bogʻliq sohalar Yangi Zelandiya iqtisodiyotida yil sayin muhimroq oʻrin egallamoqda. Mamlakatning joylashuvi, tabiatining goʻzalligi, yuqori xizmat koʻrsatish darajasi, qulay transport infratuzilmasi hamda sayyohlarni jalb qilish dasturlari bunga yordam bermoqda.
Hozir turizm mamlakat YMMining kamida 10 % ini yaratadi. Turizm sohasida qariyb 18 000 ta korxona faoliyat yuritadi va ular mamlakatdagi ish oʻrinlarining taxminan 10 % ini taʼminlaydi.
2006-yilda mamlakatga tarixdagi rekord miqdordagi sayyohlar — 2 422 000 kishi kelgan. Har bir sayyoh mamlakatda oʻrtacha 20 kun boʻlib, jami 6,5 milliard dollardan ortiq mablagʻ sarflagan. Sayyohlarning eng katta qismini avstraliyaliklar tashkil etgan. Soʻnggi vaqtda Xitoy Xalq Respublikasidan keluvchilar soni sezilarli oshgan va 2006-yilda ular xorijiy sayyohlar orasida son boʻyicha ikkinchi oʻrinda boʻlgan. Undan keyingi oʻrinlarni AQSH, Germaniya, Janubiy Koreya, Yaponiya.
dan kelgan sayyohlar egallagan. Rossiya Federatsiyasi va MDH mamlakatlari fuqarolariga nisbatan Yangi Zelandiya ancha qatʼiy viza tartibini qoʻllaydi. Yangi Zelandiya immigratsiya xizmati hujjatlarni oʻrtacha 14 kalendar kunda koʻrib chiqadi. Ayrim hollarda va mavsumga qarab bu muddat qisqarishi yoki uzayishi mumkin. Agar safar noyabr–yanvar oylariga rejalashtirilgan boʻlsa, viza hujjatlari joʻnash sanasidan kamida bir yarim oy oldin topshirilishi kerak.
Transport



Transport transporti va infratuzilmasini rivojlantirish mamlakat iqtisodiyoti taraqqiyotining ustuvor yoʻnalishlaridan biridir. Bunga avvalo nisbatan katta hududdagi past aholi zichligi va aholi punktlari orasidagi uzoq masofalar sabab boʻladi.
2008-yilda roʻyxatga olingan

Mamlakatning ichki transport tizimi davlat tezkor avtomobil yoʻllari tarmogʻiga (ingl. New Zealand State Highway Network) asoslangan va 100 dan ortiq avtomobil magistralini oʻz ichiga oladi. Bu tarmoqni davlat tashkiloti boshqaradi. Transit New ZealandAsosiy transport yoʻlagi — SH1 avtomobil yoʻli boʻlib, Shimoliy va Janubiy orollar boʻylab shimoldan janubgacha oʻtadi. Mamlakat avtomobil yoʻllarining umumiy uzunligi 92 000 km dan ortiq.
Mamlakat temiryoʻl magistrallari uzunligi 3898 km (taxminan 500 km elektrlashtirilgan). Milliy temiryoʻl tizimi davlat tashkiloti tomonidan boshqariladi. ONTRACK1993-yilda mamlakat temiryoʻllari xususiylashtirilgan. Iqtisodiy ahvoli ogʻirlashgani sabab 2003-yilda Yangi Zelandiya hukumati ularni yana oʻz nazoratiga olishga rozi boʻlgan, 2008-yilda esa temiryoʻl va parom tarmogʻini toʻliq sotib olib, qayta milliylashtirgan.
Ichki suv yoʻllari transport yoʻlaklari sifatida avvalgi ahamiyatini yoʻqotgan, ammo hozir ham 1609 km qismi daryo kemachiligi.
uchun yaroqli va qisman foydalaniladi. Shimoliy va Janubiy orollar oʻrtasida toʻgʻridan-toʻgʻri parom qatnovi mavjud. U yoʻlovchilar va yuklarni muntazam tashiydi. Paromlarning ayrimlari temiryoʻl vagonlari va avtomobillarni tashishga moslashtirilgan.
Mamlakat iqtisodiyotida tarixan dengiz portlarimuhim ahamiyatga ega. Hozir Oklend, Tauranga, Vellington, Danidin va Neypirda konteyner terminalli portlar mavjud. Fangarei, Gisborn, Nyu-Plimut, Nelson, Pikton, Timaru va Blaffda port punktlari ishlaydi. Yana uchta qoʻltiq kemalarni vaqtincha toʻxtatish va kichik hajmli yuklarni qayta ishlash uchun ishlatiladi. Mamlakatda shuningdek oltita daryo portibor, ammo ular hozir transportda sezilarli rol oʻynamaydi.
Yangi Zelandiyaning Shimoliy va Janubiy orollari hamda qirgʻoqboʻyi orollarida 23 ta mayoq va 75 ta navigatsiya mayogʻi.
joylashgan. Dengiz transportining ahamiyatiga qaramay, Yangi Zelandiyada katta yuk koʻtaruvchi dengiz kemalari kam. Bu 1994-yilda xalqaro kemachilik kompaniyalariga kabotaj tashuvlari ochib berilgani va mahalliy kompaniyalarning ular bilan raqobatlashish imkoniyati cheklanganligi bilan bogʻliq.
Mamlakatda 113 ta aeroport va va aerodrommavjud. Eng kattasi — yiliga qariyb 11 million yoʻlovchini qabul qiladigan Oklend aeroporti. Yangi Zelandiyaga keluvchilarning kamida 70 % i shu aeroport orqali kiradi. Keyingi muhim aeroportlar — har yili qariyb 4 million yoʻlovchi qabul qiladigan Vellington va Kraystcherch aeroportlari.
Yangi Zelandiyaning milliy aviakompaniyasi — Air New Zealand boʻlib, uning asosiy bazasi Oklend aeroportida joylashgan. Kompaniya samolyotlari dunyoning 11 davlatiga muntazam reyslar bajaradi, xalqaro hamkorlik dasturlarida qatnashuvi yoʻlovchilarga dunyoning deyarli istalgan nuqtasiga yetib borish imkonini beradi. Kompaniyaning toʻrtta shoʻba korxonasi — Air Nelson, Eagle Airways, Mount Cook Airline va Freedom Air mamlakat ichidagi yuk va yoʻlovchi aviatsiya tashuvlarining asosiy qismini bajaradi.
Yangi Zelandiyada quvur transportidan kam foydalaniladi. Quvurlar gaz (taxminan 1000 km), neft mahsulotlari (160 km) va suyultirilgan gaz (150 km) tashish uchun yotqizilgan.
2000-yillarning oxirida Yangi Zelandiyada yengil avtomobillar orasida Yaponiyadan keltirilgan mashinalar ustunlik qilgan.
Xalqaro investitsiyalar

Yangi Zelandiya xalqaro moliya bozorining toʻlaqonli ishtirokchisi sifatida global investitsiya jarayonlarida faol qatnashadi. Avstraliya va AQSH mamlakatning eng muhim moliyaviy hamkorlaridir. 2006-yilda ushbu mamlakatlar tadbirkorlarining Yangi Zelandiya iqtisodiyotiga kiritgan joriy investitsiyalari jami taxminan 110 milliard dollarni tashkil etgan (ushbu boʻlimda bundan keyingi summalar Yangi Zelandiya dollarida berilgan), bu umumiy xorijiy investitsiyalarning deyarli yarmi edi. Keyingi oʻrinlarda Buyuk Britaniya, Shveytsariya va va Singapurboʻlib, ular jami 20 milliard dollardan ortiq sarmoya kiritgan. Xorijiy investitsiyalar uchun eng ommabop yoʻnalishlar — moliya va sugʻurtasohalaridir. 2006-yilda xorijiy tadbirkorlarning Yangi Zelandiyaga investitsiyalari 19,5 milliard dollarga, yangi zelandiyaliklarning xorijiy loyihalarga investitsiyalari esa 10,7 milliard dollarga teng boʻlgan.
Yangi Zelandiyaning uzoq muddatli kredit reytinglari (milliy valyutada):
- Fitch Ratings (2008): AAA
- Standard & Poor's (2009): AAA
- Moody’s Investor’s Service (2008): Aaa
Aloqa va kommunikatsiyalar

Geografik joylashuvi sababli Yangi Zelandiya zamonaviy tarixi davomida aloqa tizimlarini rivojlantirishga katta eʼtibor qaratgan. 1840-yilda mamlakatda pochta xizmati ish boshlagan, 1862-yilda esa Kraystcherchni yaqin atrofdagi aholi punktlaridan biri bilan bogʻlovchi birinchi telegraf liniyasi tortilgan. 1865-yilda Shimoliy va Janubiy orollar oʻrtasida telegraf aloqasi oʻrnatilgan, 1872-yilda esa telegraf mamlakatning ikki yirik shahri Vellington va Oklendni bogʻlagan. 1876-yilda Avstraliyaga suvosti kabeli tortilishi Yangi Zelandiya aloqa liniyalarini ilk bor Avstraliya orqali Osiyo va Yevropa mamlakatlari bilan bogʻlagan. 1877-yilda birinchi telefon liniyasi paydo boʻlgan. 1906-yildan radiostansiyalar ishlay boshlagan. 1939-yilda jon boshiga radiopriyomniklar soni boʻyicha mamlakat dunyoda AQSHdan keyin ikkinchi oʻrinni egallagan. 1960-yilda birinchi televideniye stansiyasi ish boshlagan. 1971-yildan fuqarolik aloqalarida sunʼiy yoʻldoshlardan foydalanila boshlangan. 1985-yilda barcha oliy oʻquv yurtlari yagona kompyuter tarmogʻiga ulangan. 1986-yilda Yangi Zelandiyaning milliy domeni paydo boʻlgan. 1993-yilda mamlakat internetga doimiy ulanish imkoniga ega boʻlgan.
2009-yil holatiga ko‘ra, mamlakatda 4,245 mln mobil telefondanfoydalanilgan, simli telefon aloqa tarmog‘i esa mamlakat turar joylarining qariyb 99 % ini qamrab olgan. Mamlakatda 41 ta teleuzatish stansiyasi ishlaydi. 3,36 mln yangi zelandiyalik internet xizmatlaridan muntazam foydalanadi.
Mamlakatda mobil aloqa xizmatlarini ko‘rsatuvchi uchta operator faoliyat yuritadi, ular 1X EV-DO, GSM, HSDPA, UMTS — 2degrees, Vodafone va Telecom.
2009-yilda Yangi Zelandiyada 986 ta pochta bo‘limi faoliyat ko‘rsatgan bo‘lib, ular yiliga taxminan 1 mlrd pochta jo‘natmasiga ishlov bergan.
Dengiz tubidan o‘tkazilgan optik aloqa liniyalari
Tasman-2, ma’lumot o‘tkazish qobiliyati — 1.2Gbps. 1992-yilda ishga tushirilgan. Avstraliya — Yangi Zelandiya.
Southern Cross Cable Network (SCCN), ma’lumot o‘tkazish qobiliyati — 3,6Tbps. 2000-yilda ishga tushirilgan. Taxminiy potensial o‘tkazish qobiliyati > 12Tbps. Avstraliya, Yangi Zelandiya, Fiji orollari, Gavayi orollari, Shimoliy Amerika.
Tasman Global Express, ma’lumot o‘tkazish qobiliyati — 30Tbps. 2015-yilda ishga tushirilgan. Avstraliya — Yangi Zelandiya.
APX East, ma’lumot o‘tkazish qobiliyati — 19,2Tbps. 2015-yilda ishga tushirilgan. Avstraliya — Yangi Zelandiya — Shimoliy Amerika.
Hawaiki Cable, ma’lumot o‘tkazish qobiliyati — 25Tbps. 2018-yilning ikkinchi choragida ishga tushirilishi rejalashtirilgan. Loyiha Shimoliy Amerika bilan aloqa o‘rnatishga alohida e’tibor qaratadi. Shuningdek, Avstraliya, Amerika Samoasi va Gavayi orollari bilan ham aloqani ta’minlaydi.
Sport kemasozligi
Mamlakatda bir milliondan ortiq sayr uchun mo‘ljallangan yelkanli yaxta va kater ro‘yxatga olingan. Yil davomida kemalarda suzish mumkin. Yaxta sanoati hukumat tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi, sohada 10000 nafardan ortiq mutaxassis ishlaydi. Quyidagi birlashmaga a’zo kompaniyalarning umumiy soni «Marine Industry Association NZ»500 tadan oshadi, ularning 2008-yildagi yalpi yillik mahsuloti esa 1 milliard yevrodan ortgan. Dunyoning boshqa barcha mamlakatlarida yelkanli sportning eng nufuzli sovrini — Amerika kubogi uchun kurash xususiy shaxslar ishi bo‘lsa, Yangi Zelandiyada u milliy g‘oyaga aylangan va yaxta sanoatining rivojlanishiga poydevor yaratgan. Yangi zelandiyaliklar superyaxtalar.
Kosmonavtika
2018-yil 21-yanvarda Yangi Zelandiya ikki sun’iy yo‘ldoshni olib uchgan yengil toifadagi Electron raketa-tashuvchisini mamlakatning Rocket Lab LC-1sharqiy sohilida joylashgan Maxiya yarimorolida[ingl.]qurilgan uchirish majmuasidan osmonga uchirdi. Shimoliy orolning Yangi Zelandiya hududida.
Madaniyat va jamiyat

Zamonaviy Yangi Zelandiya madaniyatida hozirgacha Britaniya orollaridayashovchi xalqlarning an’analari va madaniy ta’siri, shuningdek, turli davrlarda Yangi Zelandiyaga ko‘chib kelgan G‘arbiy Yevropa xalqlariga xos madaniy tamoyillar muhim o‘rin tutadi. Polineziya xalqlarining madaniy an’analari ham katta ahamiyatga ega. Ular orasida, ayniqsa, maorian’analari kuchli, biroq so‘nggi o‘n yilliklarda mamlakat madaniyatidagi Polineziya yo‘nalishlari rivojiga Fiji, Samoa, Tongaorollaridan kelgan muhojirlar ham hissa qo‘shmoqda. So‘nggi 25 yil ichida (immigratsiya jarayonlari kuchaygani sababli) Osiyo xalqlari vakillarining yagona milliy madaniyat shakllanishidagi hissasi ortdi.
Maorilarning milliy madaniyatini saqlash va rivojlantirish mamlakatning ustuvor vazifalaridan biridir. Bundan yarim asr avval maori tili kundalik muloqotda deyarli ishlatilmay qo‘ygan edi. Hozir milliy telekanallardan biri faqat shu tilda ko‘rsatuv olib boradi, gazetalar va kitoblar nashr etiladi.
Mamlakat va jamiyatning madaniy rivojlanishi bo‘yicha davlat organlari faoliyatini Madaniyat va tarixiy meros vazirligi.
Milliy ramzlar
Mamlakatning milliy ramzlari umumiy holda «kiviana» deb ataladi. Ularni geografik, tabiiy, harbiy-siyosiy va madaniy ramzlarga ajratish mumkin. Mamlakatning Janubiy yarimsharda joylashgani Yangi Zelandiya bayrog‘ida aks etgan Janubiy Xochyulduz turkumi orqali ifodalangan; XIX asrda Yangi Zelandiya ramziga aylangan tog‘ tizmasi Janubiy Alp togʻlariham shular jumlasidandir. Rivojlangan chorvachilik qo‘ylar, rezina etiklar va to‘siqlar uchun ishlatiladigan simni ham mamlakat ramzlariga aylantirgan. Mamlakatning umumqabul qilingan milliy ramzlari orasida kivi (Apterygiformes) (ingl. kiwi) qushlari va kumushsimon siateya (Cyathea dealbata), Yangi Zelandiya shevasida kumush paporotnik (ingl. Silver Fern) nomi bilan ham tanilgan. Uning «koru» deb ataladigan spiral shakldagi yosh novdalari tasvirini maorilar yaratgan, keyinchalik yevropaliklar ham bu ramzdan foydalana boshlagan.
Kivi qushi shunchalik mashhurki, 1950-yillarda Yangi Zelandiyada yetishtirilib, dunyoning ko‘plab mamlakatlariga eksport qilinadigan Xitoy aktinidiyasi (Actinídia) turiga mansub o‘simlik mevasiga ham uning nomi berilgan. Hozir bu mevalar aynan kivi (ingl. kiwifruit) nomi bilan tanilgan. Bundan tashqari, kivi (ingl. Kiwi) yangi zelandiyaliklarning kundalik hayotdagi o‘zini atash nomi va xalqaro milliy laqabiga aylangan. Qirilib ketgan moa qushi ham «kiviana» ramzlaridan sanaladi, ammo mustamlakachilik davri tugagach, kivi qushining mashhurligi yanada oshgan.
Kivi qushi va kumush paporotnik tasvirlari juda mashhur. Ular ko‘pincha Yangi Zelandiyaning milliy brendlari va logotiplarida, jumladan, pul birligida.
Yangi Zelandiya askarlarining bosh kiyimi — dala shlyapasi[ingl.] — mamlakatning harbiy g‘alabalari ramzidir. Buyuk Britaniyaning tarixiy ta’siri bayroqda Yunion Jek va milliy pul birligida qirolicha Yelizaveta tasviri mavjudligida namoyon bo‘ladi. Zelandiyaning inson qiyofasidagi timsoli[ingl.] XX asr boshlarida mamlakat ramzi bo‘lgan.
Oshxona
Pazandachilik an’analari Yangi Zelandiyaning geografik jihatdan yakkalanganligi ta’sirida ko‘p jihatdan shakllangan. Tarixiy rivojlanishning uzoq bir bosqichida oziq-ovqat resurslari cheklangan, dengiz boyliklari esa mo‘l bo‘lgan. An’analarning shakllanishiga mamlakatga ko‘chib kelgan yevropaliklarning, asosan Britaniya orollari xalqlari vakillarining demografik tarkibi ham ta’sir ko‘rsatgan. 1970-yillardan keyin mamlakatning umumiy pazandachilik madaniyati shakllanishiga Osiyodan, ayniqsa Xitoy va Hindistondan kelgan yangi muhojirlarning taom tayyorlash an’analari katta ta’sir ko‘rsatdi. Hozirgi Yangi Zelandiya oshxonasi xalqaro oshpazlik maktablari va an’anaviy Britaniya oshxonasini birlashtiradi. Eng ommabop taomlar orasida hanuzgacha baliq va qovurilgan kartoshka, Pavlova torti, shuningdek, asosan Avstraliya va Yangi Zelandiyada keng tarqalgan go‘shtli piroglar bor. Yangi Zelandiya oshxonasining jahon pazandachilik an’analariga ta’siri katta emas, biroq mahalliy vinochilik mahsulotlari dunyoning ko‘plab mamlakatlarida mashhur. An’anaviy maori oshxonasining taomlari yangi zelandiyaliklarning kundalik ovqatlanishida deyarli uchramaydi, ammo maorilarga qadimdan ma’lum ayrim mahsulotlar (masalan, batat) aholi orasida keng tarqalgan. Maorilarning o‘zlari esa an’anaviy «hangi» taomini yig‘inlarda.
San’at
Me’morchilik

Yevropaliklar kelishidan avvalgi Yangi Zelandiya me’morchiligi bunyodkorligida maori madaniyatida saqlangan va rivojlantirilgan Polineziya an’analari yagona uslub bo‘lgan. Turar joylardan tashqari, o‘sha davrda qabila umumiy yig‘ilishlari uchun mo‘ljallangan binolar (marae, maori Marae) va mudofaa istehkomlarigina qurilgan. Maraelar butun maori xalqiga xos umumiy me’moriy tuzilma va o‘yma bezaklarga ega bo‘lgan hamda ayrim qabilalar orasida juda oz farqlangan.
Mamlakatni yevropaliklar o‘zlashtira boshlashi bilan qurilish rivojlandi. O‘sha davrdagi aholining aksariyati Buyuk Britaniyadan kelgani sababli ular dastlab Britaniya me’morchilik maktabiga amal qilgan. Biroq XIX asr va XX asrning birinchi yarmida Yangi Zelandiyaga xos me’moriy uslub shakllana boshladi. Shu sababli hatto dastlabki mahalliy binolar ham o‘sha davrdagi Britaniya va Avstraliya inshootlaridan farq qilgan. Bunga mamlakatning olisligi va aholi zichligining pastligi katta sabab bo‘lgan: har qanday yirik obyekt yoki bino qurilishini moliyalashtirish qiyin edi. Ishlov berishga yaroqli toshning ko‘pligi esa mamlakatni o‘zlashtirishning ilk bosqichlaridayoq qurilishda yog‘ochdan voz kechishga imkon bergan.
Mamlakatning eng qiziqarli me’moriy yodgorliklaridan biri Neypir shahrining markaziy qismidagi binolardir. 1931-yildagi zilzilada vayron bo‘lgan shahar o‘sha davrga xos art-dekome’moriy uslubida qayta qurilgan. U bugungacha deyarli o‘zgarmay saqlangan va YUNESKO.
jahon madaniy merosi obyekti hisoblanadi. Zamonaviy Yangi Zelandiya me’morchiligi va qurilish texnologiyalarining eng mashhur namunasi 1997-yilda Oklendda qurilgan Skay-Tauerteleminorasidir. Minoraning balandligi 328 m bo‘lib, 2007-yil may holatiga ko‘ra, u Janubiy yarimshardagi eng baland bino hisoblangan.
Adabiyot
Maori madaniyatida yevropaliklar kelguniga qadar yozuv bo‘lmagan, shu sababli Yangi Zelandiyada adabiy ijod nisbatan kech rivojlangan. Maorilar yozuvni axborot uzatish vositasi sifatida tez o‘zlashtirib, og‘zaki rivoyatlari va dostonlarining ko‘pini yozma shaklga ko‘chirishgan. 1930-yillardan boshlab Yangi Zelandiya adabiyoti umumjahon yo‘nalishlaridan tobora uzoqlashib, mahalliy masalalarga ko‘proq e’tibor qaratgan. Biroq uning keng ommalashuvi faqat XX asr o‘rtalaridan, mahalliy nashriyotlar soni ortishi bilan boshlangan. Yangi Zelandiya adabiyotining an’anaviy janrlari hikoya va novellaEng mashhur yozuvchilar — Ketrin Mensfild va Janet FreymDanidin — YUNESKO.
Kino san’ati
Yangi Zelandiyada filmlar suratga olinishi 1920-yillardayoq boshlangan bo‘lsa-da, kino sanoati o‘sha asrning 1970-yillaridan boshlab jadal rivojlandi. Mamlakatda suratga olingan yoki yangi zelandiyalik kinoijodkorlar ishtirokida yaratilgan filmlarsoni yildan yilga ortmoqda. «Uzuklar hukmdori» va «Xobbit» trilogiyalari, «So‘nggi samuray», «Narniya xronikalari: Arslon, jodugar va sehrli shkaf», «Narniya xronikalari: Shahzoda Kaspian», «Ksena — jangchi malika» filmlari va boshqa ko‘plab asarlar dunyoga mashhur bo‘lgan. Yangi Zelandiya kino sanoatining yorqin vakillari orasida rejissyor Piter Jekson, ssenariynavis va rejissyor Jeyn Kempion, ssenariynavis, rejissyor va aktyor Tayka Vaytiti, aktyorlar Temuera Morrison, Kreyg Parker, Sem Nill va Rassell Krou, aktrisalar Keysha Kasl-Xyuz va Lyusi Louless.
Fotosurat san’ati
Yangi Zelandiyada fotografiya boshqa mustamlakalardagi kabi rivojlangan. Fotografiya paydo bo‘lgan dastlabki yillarda mamlakat geografik jihatdan olisligi sababli fotomateriallaryetishmasligini boshdan kechirgan. Shunga qaramay, fotografiya kashshoflari ko‘plab suratlarni, xususan, maorilarga oid katta miqdordagi fotosuratlarni qoldirgan. XX asrning birinchi yarmida mamlakat fotografiyasida piktorializm va ijtimoiy realizm ustun bo‘lgan. XXI asrda juda ixcham fotokameralar ommalashgani natijasida fotografiya yanada ommaviylashib, aholining barcha qatlamlariga yetib bordi.
Maorilarning anʼanaviy sanʼati


Tarixan maori san’ati asosan diniy mazmunga ega bo‘lgan. Uning asosiy yo‘nalishlari yog‘och yoki suyak o‘ymakorligi, to‘qimachilik, musiqa va raqslar va tatuirovkaedi. Maori tilidagi birinchi kitob 1840-yilda nashr etilgan, birinchi gazeta esa 1900-yilda chiqa boshlagan.
Yevropaliklar bilan aloqa boshlanguniga qadar yozuv bo‘lmagani sababli yog‘och o‘ymakorligi maorilar uchun uning o‘rnini bosuvchi o‘ziga xos vositaga aylangan; o‘yma tasvirlarda ko‘pincha xalq tarixi va rivoyatlari aks ettirilgan. Hozirgacha maorilar orasida ajdodlari tarixini o‘yma tasvirlar orqali o‘qish an’anasi saqlangan.
Tukutuku deb ataladigan badiiy to‘qima qoplamalar odatda turar joylarni bezashning sanoqli usullaridan biri bo‘lgan, shuningdek, qabilalarning umumiy yig‘ilish binolarida diniy va marosim maqsadlarida ishlatilgan.
Moko yoki ta-moko tatuirovkasi maori xalqining dastlabki rivojlanish davrlariga borib taqaladigan eng qadimiy madaniy an’analaridan biridir. Uzoq vaqt davomida moko ijtimoiy mavqe ramzi bo‘lgan: quyi tabaqa vakillari yuziga tatuirovka tushirish huquqiga ega emas edi, biroq tanasining ayrim qismlariga tatuirovka tushirishlariga ruxsat berilishi mumkin edi. Erkaklarda moko odatda yuz, dumba va sonlarga tushirilgan. Ayollarda esa lab va yonoqlarga tatuirovka tushirish mumkin bo‘lgan. Erkaklar ham, ayollar ham tananing boshqa qismlariga tatuirovka qildira olgan, lekin bunday tatuirovkalarning ahamiyati kamroq edi. So‘nggi yillarda moko qayta ommalashdi va hozir uni tushirish ko‘pincha maorilar uchun ajdodlari va an’analariga hurmat ifodasidir. Shu bilan birga, moko unsurlari Yangi Zelandiyadagi boshqa etnik guruhlar vakillari orasida, hatto xorijda ham mashhur bo‘lib qoldi.
Kapa xaka — maori madaniyatining eng muhim unsurlaridan biri bo‘lib, qo‘shiq jo‘rligida ijro etiladigan raqslar, mimika va harakatlar majmuasini qamrab oladi. Kapa xaka raqs an’analari bir necha yo‘nalishdan iborat: poi (maori Poi) — hozir dunyoda arqonchalarga bog‘langan to‘plarni aylantirish san’ati turlaridan biri sifatida mashhur bo‘lgan raqs, shuningdek, xaka (maori Haka) — Yangi Zelandiyaning milliy regbi terma jamoasi All Blackschiqishlari tufayli dunyoga tanilgan raqsdir. Xaka kundalik hayotga singib ketgan, davlat va jamoat marosimlarining bir qismiga aylangan. Yangi Zelandiya qurolli kuchlarining armiya va dengiz floti bo‘linmalari xakaning o‘ziga xos variantlariga ega. Ko‘plab sport klublari uning o‘zlariga moslashtirilgan shakllaridan foydalanadi.
Fan

Yangi Zelandiya Qirollik jamiyati (Royal Society of New Zealand[ingl.]) — milliy Fanlar akademiyasi bo‘lib, uning tarkibiga qariyb 60 ta mustaqil ilmiy-tadqiqot va texnologiya markazi kiradi. Qirollik ilmiy-tadqiqot institutlari (Crown Research Institutes) — 1992-yilda tashkil etilgan davlat tashkiloti bo‘lib, mamlakat uchun hayotiy muhim ilmiy yo‘nalishlarda faoliyat yuritadigan to‘qqizta tadqiqot markazini birlashtiradi. U mamlakatdagi eng yirik ilmiy-tadqiqot birlashmasidir. Ilmiy tadqiqotlar olib borish va ularning natijalarini amaliyotga joriy etish ishlarini mamlakat miqyosida Tadqiqotlar, fan va texnologiyalar vazirligi muvofiqlashtiradi.
Yangi Zelandiya uchun tibbiy tadqiqotlar, biologiya, biokimyo, qishloq xo‘jaligi tadqiqotlari va o‘rmon xo‘jaligi, muhandislik va ijtimoiy fanlar, Antarktikaga oid tadqiqotlar an’anaviy ustuvor yo‘nalishlar hisoblanadi.
Yangi Zelandiyaning eng yirik astronomik rasadxonasi — Maunt-Jon universitet rasadxonasi.
Muzeylar

Yangi Zelandiya yevropaliklar tomonidan o‘zlashtirilishining tarixi uzoq bo‘lmasa-da, mamlakatdagi birinchi muzey allaqachon 1852-yildatashkil etilgan. Bu hozirgacha faoliyat yuritayotgan eng yirik muzeylardan biri — Oklend harbiy-tarixiy muzeyi (Auckland War Memorial Museum) edi. Hozirgi kunda mamlakatning eng yirik muzeyi Vellingtonda joylashgan Yangi Zelandiya milliy muzeyi bo‘lib, u Te-Papa nomi bilan ko‘proq tanilgan. Muzey tarixi 1865-yildaboshlangan, ammo uning hozirgi shakli jamoatchilik uchun 1998-yildaochilgan. U har yili qariyb 1,3 mln tashrif buyuruvchini qabul qiladi.
Deyarli barcha shaharlarda ayrim hududlar, shaharlar va aholi punktlari tarixiga bag‘ishlangan, shuningdek, sanoatning alohida turlari yoki fan sohalari rivojini yoritadigan ekspozitsiyali kichik muzeylar mavjud. Ularning ko‘pchiligi xususiy mulk hisoblanadi yoki jamoat tashkilotlari va mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlari tomonidan moliyalashtiriladi. Har yili 1,3 mln nafardan ortiq yangi zelandiyalik (aholining 31 % i) muzeylarga tashrif buyuradi.
Kutubxonalar
Mamlakatning eng yirik kutubxonasi — 1858-yilda tashkil etilgan Yangi Zelandiya milliy kutubxonasidir. Barcha shaharlarda va yirik aholi punktlarida rivojlangan kutubxonalar tarmog‘i mavjud. Aholisi kam yoki olis aholi punktlariga boradigan ko‘chma kutubxonalar tizimi ham ommalashgan. Kutubxonalarning aksariyati mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlari mablag‘lari va xayriya badallari hisobidan moliyalashtiriladi. Mamlakat aholisining qariyb 40 % i kutubxona xizmatlaridan muntazam foydalanadi.
Ommaviy axborot vositalari
2006-yilda mamlakatda har kuni chiqadigan 20 ta gazeta nashr etilgan. Ularning eng yirigi — New Zealand Herald, uning adadi 195 000 nusxadan ortiq. Bundan tashqari, mamlakatda yana 126 ta gazeta chiqarilgan, ularning aksariyati jamoat tashkilotlariga va alohida shaxslarga tegishli bo‘lgan. 2006-yilda mamlakatda qariyb 230 ta jurnal nashr etilgan. Eng yiriklari Skywatch va New Zealand Women’s Dayjurnallari bo‘lib, ularning adadi mos ravishda 500 000 va 130 000 nusxadan ortiq.
Mamlakatning eng yirik telekompaniyasi — milliy Television New Zealandtelekompaniyadir. Kompaniya ikkita umummilliy TV ONE va TV2telekanalda haftaning 7 kuni, sutkasiga 24 soat ko‘rsatuv uzatadi. Dasturlarni mamlakat hududining deyarli barcha qismida tomosha qilish mumkin. Davlat moliyaviy ko‘magida kompaniya 2006-yilda reklamasiz, yangi bepul FreeViewtelekanalini ham ishga tushirgan. Maori milliy tilini rivojlantirish va qo‘llab-quvvatlash uchun mamlakatda Māori Televisiontelekanali faoliyat ko‘rsatadi, undagi dasturlarning aksariyati maori tilida uzatiladi. Shuningdek, mamlakatda ikkita mustaqil telekompaniya — SKY Television va HT Mediafaoliyat yuritadi. Ulardan birinchisi raqamli sun’iy yo‘ldosh kanallarini uzatishga ixtisoslashgan, ikkinchisi esa TV3 va C4.
kanallarida ko‘rsatuv beradi. Davlat milliy radiosi 1930-yillarning boshlarida efirga chiqa boshlagan, birinchi mustaqil xususiy radiostansiyalar esa mamlakatda faqat 1960-yillarda paydo bo‘lgan. Umummilliy radioeshittirishlarni Radio New Zealand Te Reo Irirangi o Aotearoaamalga oshiradi. Uning tasarrufida uchta umummilliy tarmoq — National, Concert va AM Network; Yangi Zelandiyaning xalqaro eshittirishlar davlat radiostansiyasiRadio New Zealand International; axborot kanallari Radio New Zealand News va Current Affairs; milliy audioarxiv mavjud. Eng yirik mustaqil radiokompaniya — Niu FM, uni National Pacific Radio Trustboshqaradi. Kompaniya dasturlarini mamlakat aholisining 85 % idan ortig‘i yashaydigan hududlarda qabul qilish mumkin. « Māori Radio » radiokanali maori tilida eshittirishlar olib boradi; u 1989-yilda aynan bu xalq tilini rivojlantirish va saqlash maqsadida tashkil etilgan. Kanaldagi 21 ta radiostansiyaning barchasi turli maori qabilalariga tegishli. Umuman mamlakatda yana 200 ga yaqin mustaqil radiostansiya ishlaydi.
Sport



Sport an’anaviy ravishda yangi zelandiyaliklar hayotida muhim o‘rin tutadi. Britaniya orollaridan kelgan muhojirlarning an’analari ko‘p jihatdan bugungacha saqlanib qolganligi sababli Yangi Zelandiyaning milliy sport turi deb haqli ravishda regbini. Milliy regbi terma jamoasi (All Blacks) xalqaro terma jamoalar reytingida birinchi o‘rinni egallaydi va mazkur sport turida dunyoning barcha milliy jamoalari orasida g‘alaba hamda mag‘lubiyatlar nisbatining eng yaxshi ko‘rsatkichiga ega. Jamoa ko‘p yillardan buyon dunyoning eng kuchlisi deb tan olinadi. Mamlakatda 520 ta klubga birlashgan 140 mingdan ortiq ro‘yxatdan o‘tgan o‘yinchi va 2 mingdan ortiq hakam bor.
Yangi Zelandiya yugurish maktabi 1950-yillarning oxiri — 1960-yillarning boshida dunyo elitasiga kirdi. Bunda Olimpiya chempionlari Piter Snell va Myurrey Xalberg va ularning murabbiyi Artur Lidyordkatta rol o‘ynadi. Lidyordning g‘oyalarini butun dunyodagi ko‘plab murabbiylar qabul qildi. Uning yugurishni ommalashtirish g‘oyalari ta’sirida aynan Oklendda 1961-yilda sekin yugurish (jogging)paydo bo‘ldi va bu 1970-yillarda butun dunyoda yugurishning ommalashuviga olib keldi.
Yangi Zelandiya sportchilari Olimpiya o‘yinlarida muntazam qatnashadi ( 1920-yildan boshlab milliy jamoa yozgi o‘yinlarda, 1952-yildan da esa qishki o‘yinlardaqatnashadi). Yangi Zelandiya sportchilari Olimpiya o‘yinlarida 110 tadan ortiq, jumladan, 45 tadan ortiq oltin medalni qo‘lga kiritgan. Eng katta Olimpiya yutuqlariga eshkak eshuvchilar erishgan: kanoechi Ien Fergyuson yangi zelandiyaliklar orasida yagona bo‘lib 1984 va 1988-yilgi o‘yinlarda 4 ta oltin va bitta kumush medalni qo‘lga kiritgan, uning sherigi Pol Makdonald uchta oltin, bitta kumush va bitta bronza medalni qo‘lga kiritgan. 1960 va 1964-yillarda uchta Olimpiya oltin medalini olgan mashhur yuguruvchi Piter Snell. Ayollar orasida to‘rt karra jahon chempioni Barbara Kendallalohida ajralib turadi: u Olimpiya o‘yinlarida oltin (1992), kumush (1996) va bronza medalini (2000) ni vindsorfingmusobaqalarida qo‘lga kiritgan. Yadro itqituvchi Valeri Adams 2008 va 2012-yilgi Olimpiadalarda ketma-ket ikkita oltin medalni qo‘lga kiritgan.
Mamlakat sport hayotidagi an’anaviy muhim voqealardan biri — Hamdo‘stlik o‘yinlari. 1950 va 1990-yillarda bu o‘yinlar Oklendda o‘tkazilgan. Kraystcherch va Vellington 2018-yilgi o‘yinlarni o‘tkazish uchun da’vogarlardan bo‘lgan. Yangi Zelandiya milliy terma jamoasi barcha Hamdo‘stlik o‘yinlarida qatnashgan oltita boshqa milliy jamoa qatoriga kiradi. Hamdo‘stlik o‘yinlari davomida Yangi Zelandiya terma jamoasi 525 ta medal (124 ta oltin, 167 ta kumush va 234 ta bronza) qo‘lga kiritgan.
Yangi zelandiyaliklar jahon avtosportida ham katta yutuqlarga erishgan. Bryus Maklaren da 1960-yilgi mavsumda poygachilar o‘rtasida jahon vitse-chempioni bo‘lgan — Formula-1, keyinchalik esa «Maklaren» poyga jamoasiga asos solgan; u avtopoygalar tarixidagi eng muvaffaqiyatli jamoalardan biridir. Formula-1 poygachilari orasidagi ilk yangi zelandiyalik jahon chempioni Denni Xalm da 1967-yilgi mavsumdabo‘lgan. Shuningdek, 1960—1970-yillar mavsumlarida Formula-1 ning yetakchi poygachilaridan biri Kris Eymonedi. 1966-yilda Maklaren va Eymondan iborat Yangi Zelandiya ekipaji «Le-Manning 24 soati» poygasida g‘olib chiqqan, poyga avtomobili — Ford GT40.
1995, 2003 va 2017-yillarda Yangi Zelandiya yaxtalari Black Magic ekipajlari (jamoa yetakchisi — sir Piter Bleyk), Team New Zealand va Emirates Team New Zealand — Amerika kuboginingg‘oliblari bo‘lgan. Bu dunyodagi eng mashhur regatalardanbiridir. 36-Amerika kubogi final bellashuvlari 2021-yil martda Oklendda.
Yangi Zelandiyaning eng yirik yopiq sport arenalari qatoriga TSB Bank Arena da Vellingtonda (4650 o‘rin), Westpac Arena da Kraystcherchda (9000 o‘rin), Vector Arena da Oklendda (12 000 o‘rin), North Harbour Stadium[ingl.] da Nort-Shorda (25 000 o‘rin), Waikato Stadium[ingl.] da Gamiltonda (25 800 o‘rin), Rotorua International Stadium[ingl.] da Rotorua (30 000 o‘rin), Wellington Regional Stadium[ingl.] da Vellingtonda (34 500 o‘rin), Forsyth Barr Stadium[ingl.] da Danadinda (36 000 o‘rin), Iden Park da Oklendda (60 000 o‘rin) kiradi. 2011-yilda Oklendda regbi bo‘yicha jahon chempionatini o‘tkazish uchun 60 000 tomoshabinga mo‘ljallangan mamlakatning eng yirik stadionini qurish rejalashtirilgan edi. Loyiha stadioni allaqachon Stadium New Zealanddeb nomlangan edi. Biroq shahar kengashi Iden Park stadionini modernizatsiya qilib, uning sig‘imini 60 000 o‘ringacha oshirishga qaror qildi.
So‘nggi yillarda, ayniqsa yoshlar orasida, futboltobora ommalashmoqda. Yangi Zelandiyada 17 yoshgacha bo‘lganlarning qariyb 18 % i 2006-yilda aynan shu sport turi bilan faol shug‘ullanishni afzal ko‘rgan. Boshqa ommabop sport va faol dam olish turlariga golf, kriket, tennis, netbol (mamlakatda ayollar orasida eng ommabop sport turi) va suzish bor.
Bayramlar va xotira kunlari
Yangi Zelandiya qonunchiligida umummilliy bayramlar va xotira kunlari, shuningdek, mintaqaviy xotira kunlari belgilangan. Barcha umummilliy bayramlar mehnat qiluvchi aholi va o‘quvchilar uchun majburiy dam olish kunlaridir. Mintaqaviy xotira kunlari alohida hududlar va shaharlar tarixidagi muhim sanalarga bag‘ishlanadi hamda tegishli hududlarda dam olish kuni bo‘lishi mumkin.
Agar Rojdestvo yoki Yangi yil dam olish kuniga to‘g‘ri kelsa, odatda dam olish kuni ishlamaydigan xodimlarga dushanba kuni qo‘shimcha dam beriladi.
Umumiy nishonlanadigan muhim bayramlarga Onalar kuni (may oyining 2-yakshanbasi) va Otalar kuni (sentyabr oyining 1-yakshanbasi) kiradi.
| Umummilliy bayramlar | Sana |
|---|---|
| Yangi yil bayrami | 1—2-yanvar |
| Vaytangi kuni | 6-fevral |
| Muqaddas juma | Pasxa yakshanbasidan oldingi oxirgi juma |
| Pasxa yakshanbasi | cherkov taqvimiga muvofiq |
| Pasxadan keyingi dushanba | Pasxa yakshanbasidan keyingi birinchi dushanba |
| ANZAK kuni | 25-aprel |
| Qirolichaning tug‘ilgan kuni | 2010-yilda 7-iyun |
| Mehnat kuni | oktyabrning 4-dushanbasi |
| Rojdestvo | 25-dekabr |
| Sovg‘alar kuni | 26-dekabr |
Ijtimoiy soha
Ta’lim

Yangi Zelandiyaning ta’lim tizimi maktabgacha ta’lim muassasalari (Childhood Services), bepul boshlang‘ich va o‘rta maktab ta’limi (Primary and Secondary Education) hamda barcha yangi zelandiyaliklar teng foydalanish huquqiga ega bo‘lgan oliy ta’lim tizimini (Tertiary Education) o‘z ichiga oladi.
Maktabgacha ta’lim bola hayotining olti yoshgacha bo‘lgan davrini qamrab oladi. Yangi Zelandiyada maktabgacha ta’lim muassasalari davlatga tegishli emas va xususiy sektor tarkibiga kiradi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning o‘rtacha 60 % igachasi bolalar ta’lim markazlariga qatnaydi.
Maktab ta’limi besh yoshdan boshlanadi va olti yoshdan o‘n olti yoshgacha bo‘lgan bolalar uchun majburiydir. Barcha maktablarda ta’lim ingliz tilida beriladi, ayrim ixtisoslashgan maktablarda esa darslar asosan maori tilida o‘tiladi. Shu bilan birga, boshlang‘ich maktablarda maori tili majburiy fan hisoblanadi va mamlakatdagi aksariyat maktablarda maori tilida ta’lim olmoqchi bo‘lganlar uchun maxsus o‘quv dasturlari mavjud.
Maktablardagi ta’lim umume’tirof etilgan xalqaro ta’lim standartlariga javob beradi; Yangi Zelandiya maktab sertifikati NCEA Level 1 Britaniyaning General Certificate of Secondary Education, Kanada va AQShdagi Grade 10.
sertifikatlariga qo‘yiladigan talablarga muvofiq deb tan olinadi. Oliy ta’lim tizimi maktabdan keyingi kasbiy tayyorgarlik va o‘qitishning barcha yo‘nalishlarini qamrab oladi. Hozir mamlakatda 36 ta ochiq oliy ta’lim markazi faoliyat yuritadi, jumladan, 8 ta universitet, 21 ta texnologiya instituti (ingl. Institute of Technologies) va politexnika ta’lim markazi (ingl. Polytechnic). Bundan tashqari, 46 ta kasbiy tayyorgarlik markazi va 895 ta xususiy ta’lim muassasasi faoliyat yuritadi. Ularning katta qismini xorijiy talabalar uchun ingliz tili o‘rgatadigan markazlar tashkil etadi.
Mamlakatda barcha bosqichlarda masofaviy ta’lim tizimi rivojlangan va faoliyat yuritadi. Ko‘plab ta’lim muassasalari kechki va ta’til davrlarida ham darslar tashkil qiladi.
«Oliy ta’lim» deb ataladigan, boshqa mamlakatlardagi ta’limga qiyoslanadigan ta’lim, Rossiya va sobiq SSSRning boshqa respublikalaridagi ta’limga mos bo‘lib, asosan Yangi Zelandiya universitetlarida beriladi, biroq ayrim texnologiya institutlari va politexnika ta’lim markazlarida ham olinishi mumkin.
Sog‘liqni saqlash

Yangi Zelandiya sog‘liqni saqlash tizimi ko‘p bosqichli bo‘lib, uning asosini hududiy sog‘liqni saqlash kengashlari (District Health Boardstashkil etadi. Mamlakatda shunday 21 ta tashkilot bor, ularning faoliyati davlat tomonidan moliyalashtiriladi. Asosiy vazifasi — o‘z hududida aholi salomatligini muhofaza qilish masalalarini kompleks hal etish va milliy sog‘liqni saqlash tizimining barcha bo‘g‘inlarini birlashtirish.
Yangi Zelandiya sog‘liqni saqlash tizimining keyingi bo‘g‘ini — birlamchi tibbiy yordam (Primary Health Caredeb ataladigan xizmatlarni ko‘rsatuvchi tashkilot va mutaxassislardir. Bu tushuncha yangi zelandiyaliklarga shifoxonadan tashqarida ko‘rsatiladigan barcha xizmatlarni, jumladan, birinchi qabulni o‘tkazadigan shifokor va tibbiyot mutaxassislari xizmatlarini; aholi salomatligini kuzatadigan yoki tibbiy ta’lim va axborot xizmatlarini ko‘rsatadigan mutaxassis hamda tashkilotlar xizmatlarini; stomatologlar va psixologlarxizmatlarini; osteopatlar va kiropraktiklar xizmatlarini o‘z ichiga oladi. Birlamchi tibbiy yordam mutaxassislari davlat subsidiyalarini olishi mumkin bo‘lsa-da, ko‘pincha davlat tibbiyot muassasalaridan tashqarida mustaqil ishlaydi.
Yangi Zelandiya sog‘liqni saqlash tizimining yana bir muhim bo‘g‘ini — sog‘liqni saqlash tizimi tashkilotlari ( (Primary Health Organisations) bo‘lib, ularga shifoxonalar, ixtisoslashgan tibbiyot markazlari hamda sanitariya-gigiyena muassasalari kiradi.
Davlat mamlakatda sog‘liqni saqlash bilan bog‘liq barcha masalalarni Sog‘liqni saqlash vazirligi (Ministry of Health) orqali nazorat qiladi. Vazirlik davlat budjeti va budjetdan tashqari tushumlar hisobidan sohani tizimli moliyalashtiradi. Bunday moliyalashtirishning asosiy maqsadi — aholining barcha qatlamlariga tibbiy yordamdan teng foydalanish imkoniyatini yaratish. Shu sababli davlat shifoxonalari ko‘p hollarda bepul yordam ko‘rsatadi, davlatning Accident Compensation Corporation tizimi orqali esa har bir yangi zelandiyalik baxtsiz hodisa oqibatida bepul yordam olishi mumkin. Davlat aholiga ko‘plab dori-darmonlarni sotib olish uchun subsidiyalar ajratadi hamda uzoq davom etadigan kasallik yoki mehnatga layoqatni yo‘qotish holatlarida pensiya va nafaqalar to‘laydi. Mamlakatda xususiy tibbiy sug‘urta tizimi ham rivojlangan.
Politsiya


Yangi Zelandiya politsiyasi (New Zealand Police) — jamoat tartibini saqlash va jinoyatchilikka qarshi kurashish bilan shug‘ullanadigan davlat huquqni muhofaza qilish organlari tizimi.
Yangi Zelandiyada ilk politsiya bo‘linmasi 1840-yilda mamlakatga yuborilgan olti nafar britaniyalik konstebldan tuzilgan. 1886-yilda ilk bor Yangi Zelandiya politsiya kuchlari (New Zealand Police Force).
). Yangi Zelandiya politsiyasiga milliy rahbar (National Managers) boshchilik qiladi, davlat boshqaruvi esa politsiya vaziri orqali amalga oshiriladi. Politsiya bosh qarorgohi Vellingtonda joylashgan, tezkor boshqaruv uchun mamlakat bo‘ylab 12 ta hududiy politsiya markazi ishlaydi. Faoliyatiga ko‘ra, politsiya bo‘linmalari Umumiy boshqarma, Jinoyatlarni tergov qilish boshqarmasi va Yo‘l harakati xavfsizligi boshqarmasiga bo‘linadi.
Politsiya xodimlari mamlakatdagi yagona Yangi Zelandiya Qirollik politsiya kollejida (Royal New Zealand Police College) tayyorlanadi. Politsiya xodimlari soni taxminan 10 500 nafar (jumladan, fuqarolik mutaxassislari).
Yangi Zelandiya politsiyasi xodimlari odatda o‘qotar qurol olib yurmaydi; ularda faqat tayoqcha va gaz ballonchalaribo‘ladi. 2007-yildan boshlab politsiyachilarga elektroshok qurollaridanfoydalanish huquqi berilgan. O‘qotar qurollar bilan qurollangan politsiya bo‘linmalari yoki xodimlari faqat maxsus vazifalarni bajarish uchun jalb etiladi.
Yangi Zelandiya politsiyasi jamoat tartibini saqlashdan tashqari, milliy xavfsizlikni ta’minlash bilan bog‘liq, jumladan, terrorizmgaqarshi kurashish vazifalarini ham bajaradi. Qonunchilikda nazarda tutilgan ayrim hollarda milliy xavfsizlikni ta’minlash uchun mamlakat qurolli kuchlari yordamidan foydalanishi mumkin. Politsiya xodimlari ko‘pincha Tinch okeani mintaqasi mamlakatlarida tartibni saqlash bo‘yicha xalqaro qo‘shma tadbirlarda qatnashadi. Yangi Zelandiya politsiyasi Interpol.
faoliyatida ham faol ishtirok etadi. So‘rovlar mamlakat aholisining qariyb 60 % i politsiya ishini ijobiy va xayrixohlik bilan baholashini ko‘rsatadi.
Politsiyaga favqulodda qo‘ng‘iroq qilish uchun umummilliy telefon raqami — 111.
Milliy xavfsizlik xizmatlari

Yangi Zelandiya xavfsizlik xizmati (ingl. New Zealand Security Intelligence Service, SIS, kamroq hollarda NZSIS) — 1956-yildan faoliyat yuritayotgan Yangi Zelandiyaning milliy razvedka va kontrrazvedka tashkiloti. SIS — Yangi Zelandiya hududidagi tezkor faoliyatining qator yo‘nalishlari qonun bilan cheklangan fuqarolik tashkiloti. Bosh qarorgohi poytaxt Vellingtonda, bo‘limlari esa Kraystcherch va Oklendda joylashgan. Tashkilot bevosita mamlakat Vazirlar Mahkamasiga hisobdor. Xodimlari soni taxminan 140 nafardan oshmaydi, budjeti esa (taxminiy tahlilga ko‘ra, 2006-yil) 40—45 mln Yangi Zelandiya dollarini tashkil etadi.
Hukumat aloqa xavfsizligi byurosi (ingl. Government Communications Security Bureau, GCSB) — Yangi Zelandiyaning radioelektron razvedka va aloqa tizimlari xavfsizligiga oid ma’lumotlarni to‘plashga ixtisoslashgan milliy razvedka tashkilotidir. Tashkilot 1977-yildan faoliyat yuritadi va dastlab mamlakat Mudofaa vazirligining razvedka bo‘linmalaridan biri sifatida tuzilgan. 2000-yilda byuro mustaqil maqomga ega bo‘ldi va bugungi kunda bevosita Yangi Zelandiya hukumatiga bo‘ysunadigan fuqarolik tashkiloti hisoblanadi. Xodimlar soni taxminan 300 nafardan oshmaydi, budjeti esa (2006-yilgi hisob-kitoblarga ko‘ra) qariyb 40 mln Yangi Zelandiya dollarini tashkil etadi.
Faoliyatini texnik jihatdan ta’minlash uchun GCSB ikkita kuzatuv stansiyasiga ega. Vayxopay vodiysidagi (ingl. Waihopai) va Tangimoanadagi (ingl. Tangimoana) yerusti kuzatuv stansiyalari UKUS SIGINT alyansi doirasida faoliyat yuritadigan ECHELON global tizimining tarkibiy qismlaridir. Mazkur alyans — UKUS SIGINT.
Galereya
| Panoramali fotosuratlar Yangi Zelandiyaning |
|---|
Adabiyot
- На русском языке
- Малаховский К. В. История Новой Зеландии. — М.: Наука, 1981. — 240 с.
- Малаховский К. В. Британия Южных морей. — М.: Наука, 1973. — 168 с.
- Рыбкина И. А. Новая Зеландия = New zealand : Пособие по страноведению для ст. кл. гимназий и школ с углубл. изучением англ. яз / Сост. Е. А. Рыбкина. — СПб.: Каро, 2001. — 187 с. — (Страноведение). — ISBN 5-89815-085-4.
- Ed Kruger, Yury Sneshko. Экономика Новой Зеландии. — National Library of New Zealand: QFSE Media, 2012. — ISBN 978-0-473-21729-7.
- Беликов В. И. Маорийские синкретические религии в прошлом и настоящем // Прошлое и настоящее Австралии и Океании. — «Наука», 1979. — С. 215—228.
- Богомолов В. А. Развитие сельского хозяйства Новой Зеландии в 70-х годах XX в // Прошлое и настоящее Австралии и Океании. — М.: «Наука», 1979. — С. 109—121.
- Вернер Ланге Пауль. Горизонты Южного моря: История морских открытий в Океании. — М.: Прогресс, 1987. — 288 с.
- Влэдуциу Ион. Полинезийцы/Пер. с румын. — Бухарест: Издательство молодёжи, 1967. — 174 с.
- Вольневич Я. Красочный пассат, или Странствия по островам Южных морей/Пер. с польск. — М.: Наука, 1980. — 232 с. — Серия «Рассказы о странах Востока».
- Стингл Милослав. Приключения в Океании. — М.: Правда, 1986. — 592 с.
- Стингл М. Таинственная Полинезия. — М.: Наука, Гл. редакция восточной литературы, 1991. — 224 с.
- Савельева Л. П. Ранний этап английского проникновения в Новую Зеландию (по «Историческим документам Нового Южного Уэльса») // Прошлое и настоящее Австралии и Океании. — М.: «Наука», 1979. — С. 9—21.
- Ковлер И. В. К истории формирования Либеральной партии Новой Зеландии в конце XIX в // Актуальные проблемы развития Австралии и Океании. — М.: «Наука», 1984. — С. 88—96.
- С. П., Миронов. Британские колонизаторы и туземцы Новой Зеландии 1769—1840 гг.: межцивилизационные отношения в контексте колониальной политики. — Саратов, 2005.
- На английском языке
- Rice., Geoffrey W. The Oxford History of New Zealand (англ.). — Oxford University Press, 1993. — ISBN 978-0313323560.
- Denoon., Donald. A History of Australia, New Zealand and the Pacific: The Formation of Identities (англ.). — Wiley-Blackwell., 2000. — ISBN 978-0631218739.
- Hay, Jennifer; Maclagan, Margaret; Gordon, Elizabeth; Jennifer. Dialects of English: New Zealand English. — Edinburgh University Press, 2008. — ISBN 978-0-7486-2529-1.
- King, Michael. The Penguin History of New Zealand. — Penguin Books, 2003. — ISBN 978-0143018674.
- Birks., Stuart. The New Zealand Economy : Issues & Policies (англ.). — Dunmore Press, 1997. — ISBN 978-0864692979.
- Mein Smith, Philippa. A Concise History of New Zealand. — Australia: Cambridge University Press, 2005. — ISBN 0-521-54228-6.
- Rudd., Chris. The Political Economy of New Zealand (англ.). — Oxford University Press, 1997. — ISBN 978-0195583311.
- John., Susan. Macroeconomics and the Contemporary New Zealand Economy (англ.). — Pearson Education New Zealand, 2004. — ISBN 978-1877267093.
- Theunissen., Steve. The Maori of New Zealand. — Lerner Publishing Group[англ.], 2002. — ISBN 978-0822506652.
- Belich., James. The Victorian Interpretation of Racial Conflict: The Maori, the British, and the New Zealand Wars (англ.). — McGill-Queen's University Press[англ.], 1990. — ISBN 978-0773507395.
- War Memorial: A Chronology of New Zealand and World War II (англ.). — Heinemann Reed[англ.], 1989. — ISBN 978-0790000435.
- Pugsley., Christopher. The Anzac Experience: New Zealand, Australia and Empire in the First World War (англ.). — Reed Publishing (NZ)[англ.], 2004. — ISBN 978-0790009414.
- Киричук А. Паруса как национальная идея Новой Зеландии // «Катера и яхты» : журнал. — 2009. — № 5(221). — С. 62—65.
- Кубок «Америки» — строго по протоколу // «Yacht Russia» : журнал. — 2017. — Ноябрь (№ 11(102)). — С. 11. — ISSN 1998-6459.
Havolalar
- govt.nz — Yangi Zelandiyaning rasmiy sayti
- Te Ara — Yangi Zelandiya ensiklopediyasi (ingl.)
- Yangi Zelandiya haqida rus tilidagi saytlar to‘plami havolalar katalogida Curlie (dmoz) (rus.)
Vikiombor: Atlas: Новая Зеландия
- New Zealand from BBC News (ingl.)
- New Zealand entry from The World Factbook, MRB (ingl.)








