Shimoliy Koreya haqida

Koreya Xalq Demokratik Respublikasi
kor. 조선민주주의인민공화국
Shior: «강성대국»
«Qudratli va gullab-yashnayotgan davlat»
Madhiya: «Vatanga muhabbat qo‘shig‘i»
Корейская Народно-Демократическая Республика на карте
Koreya Xalq Demokratik Respublikasi xaritada
Rasmiy til koreys tili
Poytaxt Pxenyan
Yirik shaharlari Pxenyan, Xamxin, Keson, Sinijuy, Rason
Boshqaruv shakli bir partiyali parlament respublikasi sharoitidagi totalitar merosiy diktatura
Davlat tuzilishi markazlashgan unitar davlat
Raisi Davlat kengashi va Koreya Mehnat partiyasi MK bosh kotibi Kim Chen In
Raisi Vazirlar Mahkamasi Pak Txe Son
Prezidium raisi Oliy xalq majlisi bo‘sh
Davlat dini dunyoviy davlat
Hududi
 • Jami 122 762 km² (dunyoda 97-o‘rin)
 • Suv yuzasi, % 4,87
Aholi
 • Baholash (2023) ▲ 26 172 732 kishi (53-o‘rin)
 • Zichligi 214,86 kishi/km² (45-o‘rin)
YIM (Xarid qobiliyati pariteti)
 • Jami (2015) 40 mlrd dollar
 • Aholi jon boshiga 1800 dollar
YIM (nominal)
 • Jami (2021) ▼ 16,331 mlrd dollar (115-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga ▼ 640 dollar (178-o‘rin)
Aholi nomlanishi (shimoliy) koreyslar, (shimoliy) koreys erkak, (shimoliy) koreys ayol
Pul birligi Shimoliy Koreya voni (KPW, kod 408)
Internet domeni .kp
ISO kodi KP
Telefon kodi +850
Vaqt mintaqasi UTC+9
Avtomobil harakati o‘ng tomonlama
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Koreya Xalq Demokratik Respublikasi (qisqacha — KXDR, kor. 조선민주주의인민공화국?, 朝鮮民主主義人民共和國?, Choson Minjuju-i Inmin Konxvaguk) — Sharqiy Osiyodagi davlat bo‘lib, norasmiy ravishda Shimoliy Koreya deb keng tanilgan. Koreya yarimorolining shimoliy qismida joylashgan bo‘lib, janubda Koreya Respublikasi bilan quruqlik chegarasiga ega (ikki davlatni demilitarizatsiya qilingan hudud ajratib turadi), Xitoy Xalq Respublikasi bilan shimolda, Rossiya Federatsiyasi bilan shimoli-sharqda chegaradosh. G‘arbdagi dengiz — Sariq dengiz, sharqdagi dengiz esa — Yapon dengizi.

Mamlakat maydoni 122 762 km², aholisi esa 2023-yilgi hisob-kitoblarga ko‘ra 26 million kishidan ortiq. Shu tariqa, hududi bo‘yicha dunyoda to‘qson yettinchi o‘rinni, aholisi bo‘yicha esa ellik uchinchi o‘rinni egallaydi.

13 ta ma’muriy-hududiy birlikka bo‘lingan: to‘qqizta viloyat, bevosita bo‘ysunuvchi shahar va alohida maqomdagi uchta shahar.

Poytaxti va eng yirik shahri — Pxenyan. Davlat tili — koreys tili.

Koreya Xalq Demokratik Respublikasi — bir millatli davlat bo‘lib, unda koreyslar aholining qariyb 99 foizini tashkil etadi. Aholining aksariyati (taxminan 2/3 qismi) — ateistlar.

Mamlakat konstitutsiyasiga ko‘ra, markazlashgan unitar sotsialistik davlat hisoblanadi. Rasmiy davlat mafkurasi —  — chuchxe. Oliy xalq majlisida amaldagi ustun mavqe Koreya Mehnat partiyasiga tegishli. U totalitar merosiy diktatura bo‘lib, izolyatsionizm.

siyosatiga amal qiladi. Bu sanoat-va agrar mamlakat bo‘lib, aralash xususiyatli rivojlanayotgan iqtisodiyotga ega. YIMning nominal qiymati 2017-yilda 17,364 milliard AQSH dollarini tashkil etgan (aholi jon boshiga taxminan 685 AQSH dollari). Pul birligi — Shimoliy Koreya voni.

Koreys davlatchiligi tarixi miloddan avvalgi IV—III asrlarga borib taqaladi. Ikkinchi jahon urushi tugagach, ilgari Yaponiya imperiyasi boshqaruvida bo‘lgan, Koreya yarimoroli bo‘lindi: shimoliy qismi SSSR, janubiy qismi esa AQSH nazoratiga o‘tdi. Koreya Xalq Demokratik Respublikasi 9-sentabr 1948-yilda, Koreya Respublikasi o‘sha yil 15-avgustda tashkil topganidan keyin e’lon qilindi. Shundan so‘ng boshlangan Koreya urushi (1950—1953) mamlakatning bo‘linishini mustahkamladi.

KXDRning yadroviy salohiyatini oshirishi mintaqadagi keskinlik manbalaridan biridir.

Geografiyasi

KXDRning fizik xaritasi

Koreya Xalq Demokratik Respublikasi Sharqiy Osiyoda, Koreya yarimorolining shimolida joylashgan. Uch davlat bilan quruqlikda chegaradosh: shimolda Xitoy bilan Amnokkan va Tumangan daryolari orqali; shimoli-sharqda Rossiya bilan Tumangan daryosi orqali; janubda esa Koreya Respublikasi bilan. G‘arbda Sariq dengiz va Koreya qo‘ltig‘i, sharqda esa Yapon dengizi.

bilan tutashadi. Davlat maydoni — 120 540 km². KXDR hukumati mamlakatning hududiy suvlari sifatida suv maydonini — qirg‘oqdan 12 mil (22,224 km) chegarasidagi akvatoriyani — e’lon qilgan.

Relyefi va foydali qazilmalari

Mamlakat hududi asosan tog‘li bo‘lib, ko‘plab vodiy va daralar bilan parchalangan. Shimolda Shimoliy Koreya tog‘lari qad ko‘targan. Ular Manjuriya–Koreya tog‘ tizimiga kiradi va Sharqiy Manjuriya tog‘laridan Yalutszyan hamda Tumannaya.

daryolari bilan ajralib turadi. Bu tog‘lar majmuasining eng baland cho‘qqisi — Koreya yarimorolidagi eng baland nuqta bo‘lgan Pektusan vulqoni (2744 m). Yapon dengizining shimoliy qirg‘og‘i bo‘ylab Xamgyon tizmasi cho‘zilgan. Uning eng baland nuqtasi 2540 m (Kvanmobon tog‘i) bo‘lib, balandligi 2000 metrdan oshadigan yana o‘nlab cho‘qqilari bor. Mazkur tizma bilan Pektusan vulqoni oralig‘ida Kema yassi tog‘ligi joylashgan. Uni Xitoy chegarasidan Xamgyon tizmasi va Yapon dengizi sohillari tomon cho‘zilgan bir necha tog‘ zanjiri kesib o‘tadi. Ularning eng muhimlari — Nannimsan va Machxollyon.

Mamlakat janubi-sharqida qoyali va yirik bo‘lakli tuzilishga ega Sharqiy Koreya tog‘lari ajralib turadi. Ular Yapon dengizi sohillari bo‘ylab Janubiy Koreyaga davom etadi. Ushbu tog‘ tizimining asosiy qismi — boshqa nomi Kim Konsan, ya’ni «Olmos tog‘lari» bo‘lgan Txebek tizmasidir. KXDR hududidagi eng baland nuqtasi 1638 m. Puktebon tizmasi Vonsan shahri yaqinidan o‘tib, Olmos tog‘larini Manjuriya–Koreya tog‘ tizimi bilan bog‘laydi.

KXDRning g‘arbida Pxenyan tekisligi joylashgan. Yapon dengizi sohilida ham tor pasttekislik bor. Umuman, mamlakat tabiati juda go‘zal bo‘lib, ko‘plab qo‘riqxonalar va milliy bog‘larga ega.

Qazib olinadigan foydali qazilmalar qatoriga ko‘mir, qo‘rg‘oshin, volfram, rux, grafit, magniy, temir, mis, oltin, pirit, tuz, flyuorit va boshqalar kiradi.

Iqlimi

Yapon dengizi qirg‘og‘i

KXDR hududida mo‘tadil musson iqlimi hukm suradi va yilning to‘rt fasli aniq ajraladi. Qishda havo massalari Sibirdan sovuq havo olib keladi. Ba’zan Xitoy va Tinch okeani tomondan iliq havo kirib keladi. Ko‘pincha quyoshli va quruq ob-havo kuzatiladi. Eng og‘ir iqlim sharoiti mamlakat shimolidagi tog‘larda. Bu yerda yanvarning o‘rtacha harorati −10…−20 °C, mutlaq eng past harorat esa −35…−40 °C va undan ham past bo‘ladi. Eng yumshoq, qisqa va qorsiz qish janubi-g‘arbiy hamda janubi-sharqiy sohillarda kuzatiladi. Kunduzlari odatda quyoshli bo‘lib, harorat noldan yuqori, kechalari esa yengil yoki o‘rtacha sovuq bo‘ladi. Qish davomida bir necha marta kunduzgi harorat noldan pastga tushib, qor yog‘adi. Qor tez eriydi. Mutlaq minimal harorat −20…−25 °C, yanvarning o‘rtacha harorati −1…−4 °C. Pxenyan atrofida va shimoli-sharqiy sohillarda qish mo‘tadil sovuq bo‘lib, yanvarning o‘rtacha harorati −4…−9 °C, mutlaq minimumi −25…−30 °C ni tashkil etadi. Bu yerda ham barqaror qor qoplami hosil bo‘lmaydi.

Yozda Koreya Osiyoning ichki hududlaridan tropik havoni olib keluvchi g‘arbiy havo oqimlari bilan Tinch okeani mussoni o‘rtasidagi ta’sir maydoniga aylanadi. Musson may—iyun oylarida dengiz salqinligi, bulut va tuman, iyul—sentabrda esa kuchli jala yog‘inlari bilan birga nam tropik dengiz havosini olib keladi. Shu oylarda ba’zan tayfunlar ham kuzatiladi. Eng salqin va qisqa yoz mamlakat shimolidagi tog‘larda, eng issiq va uzoq (5 oygacha va undan ortiq) yoz esa Sariq dengiz va Sharqiy Koreya qo‘ltig‘i sohillarida bo‘ladi. Bu yerda avgustning o‘rtacha harorati +23…+25 °C. Rossiya chegarasiga yaqinlashgan sari yoz 3,5—4 oygacha qisqaradi, avgustning o‘rtacha harorati esa +21…+23 °C gacha pasayadi. Avgustda Yapon dengizining ochiq qismida suv ham o‘rtacha shu darajagacha isiydi. Sayoz qo‘ltiqlar va Sariq dengizda esa suv 2—3 °C issiqroq. Yillik yog‘in miqdori 600 dan 1400 mm gacha.

O‘simliklari

KXDR va Janubiy Koreya hududida jami qariyb 3400 turdagi yuksak tomirli o‘simliklar uchraydi; ularning salmoqli qismini daraxtsimon turlar tashkil etadi. KXDRning o‘ziga xos xususiyati — mahalliy barg to‘kuvchi turlardan dafna oilasiga mansub (Lindera obtusiloba va padub, shuningdek, Zibold magnoliyasining umuman subtropik bo‘lmagan qish sharoitida o‘sishidir. KXDRda ignabargli daraxtlar, chirmashuvchi o‘simliklar va chiroyli gullaydigan butalar.

Tekislik va past tog‘lardagi boy tabiiy o‘rmonlarning katta qismi haydaladigan yer, yaylov va bog‘larga aylantirilgan. Ignabargli-keng bargli o‘rmonlarning bir qismi ham kesib tashlangan. Keyinchalik ularning o‘rniga qarag‘ay, tilog‘och va archa.

KXDR butunlay tabiiy zonadagi keng bargli o‘rmonlarda joylashgan. Keng bargli o‘rmon landshaftlari subboreal (iliq mo‘tadil) landshaftlarga kiradi. Tog‘larda balandlik mintaqalari bo‘lib, ular shartli ravishda tayga (boreal landshaftlar — B) va tundra (subarktik landshaftlar — SA) zonalariga mos keladi. Keng bargli o‘rmonlar 500 m gacha, aralash o‘rmonlar — 1100 m gacha, ignabargli o‘rmonlar — 1700 m gacha, tundra esa 2000 m dan yuqorida uchraydi.

Hayvonot dunyosi

KXDRning hayvonot dunyosi Sharqiy Osiyo uchun ancha xos bo‘lib, bu yerda Amur yo‘lbarsi, yapon turnasi, xitoy beshiktervatari va boshqalar uchraydi.

KXDR hududida yirtqichlardan asosan Uzoq Sharq qoplonlari, qo‘ng‘ir va Ussuriya oqko‘krakli ayiqlari, oddiy silovsinlar va bo‘rilar yashaydi. Shimoliy Koreyada keng tarqalgan qushlar orasida burgut, bekas, turna, qarqara, oddiy qirg‘ovul, qora qur va chipor qur bor. O‘rmonlarda oddiy tulkilar, yovvoyi cho‘chqalar, goral tog‘ echkilari, Sibir yeliklari, Manjuriya xol-xol bug‘ulari, izyubr bug‘ulari, kolonok suvsarlari, suvsarlar hamda oddiy olmaxonlar uchraydi. Koreya Xalq Demokratik Respublikasi hududida qushlarning ko‘plab turlari yashaydi. Jumladan, chumchuqsimonlar, laylaklar, g‘ozlar, o‘rdaklar, balchiqchi qushlar, chaykalar, qorabuzovlar, gagarkalar, kayralar va chistiklar uchraydi. Suv havzalari baliq va dengiz mahsulotlariga boy[ishonchli bo‘lmagan manba].

Ma’muriy bo‘linishi

Davlat hududi to‘qqizta viloyatga (to, kor. 도?, 道?), bevosita bo‘ysunuvchi shaharga (chikxalsi, 직할시, 直轄市) — poytaxt Pxenyanga, shuningdek, alohida maqomdagi uchta shaharga (txikpyolsi, 특별시, 特別市) — Keson, Nampho va Rason.

ga bo‘lingan. Pxenyandan (3 702 757 aholi) tashqari KXDRning yirik shaharlari:

Shaharlar

Eng yirik shaharlar KXDRda Перейти к шаблону «Крупнейшие города КНДР» 
Manba: 2008-yilgi aholini ro‘yxatga olish
№ Nomi Hudud Aholisi
1 Pxenyan Bevosita bo‘ysunuvchi shahar 3 255 288
2 Xamxin Xamgyon-Namdo 768 551
3 Chxonjin Xamgyon-Pukto 667 929
4 Nampho Alohida maqomdagi shahar 366 815
5 Vonsan Kanvondo 363 127
6 Sinijuy Pxyonan-Pukto 359 341
7 Tanchxon Xamgyon-Namdo 345 875
8 Kechxon Pxyonan-Namdo 319 554
9 Keson Alohida maqomdagi shahar 308 440
10 Sarivon Xvanxe-Pukto 307 764
11 Sunchxon Pxyonan-Namdo 297 317
12 Pxenson Pxyonan-Namdo 284 386
13 Xechju Xvanxe-Namdo 273 300
14 Kange Chagando 251 971
15 Anju Pxyonan-Namdo 240 117
16 Tokchxon Pxyonan-Namdo 237 133
17 Kimchxek Xamgyon-Pukto 207 299
18 Rason Alohida maqomdagi shahar 196 954
19 Kuson Pxyonan-Pukto 196 515
20 Xesan Yanggando 192 680

Aholisi

Yosh-jins piramidasi — KXDR aholisi, 2020-yil
2015-yilda KXDR qishlog‘i

KXDR — bir millatli davlat: koreyslar uning aholisining deyarli barchasini tashkil etadi.

Tillar

Rasmiy til — KXDRda koreys tili. Ikki koreys davlati shevalari o‘rtasida sezilarli farqlar mavjud.

Din

KXDR dunyoviy davlat bo‘lib, aholisining taxminan 2/3 qismini ateistlar tashkil etadi. KXDR Konstitutsiyasida «fuqarolarga vijdon erkinligi kafolatlanadi» deb belgilangan (5-bob, 68-modda).

KXDRda cherkov davlatdan ajratilgan. Mamlakat rahbariyati ateistik targ‘ibot olib boradi va dinga qarshi qat’iy kurashadi. Hozirda KXDRda ikkita xristian ibodatxonasi ishlaydi: bittasi katolik (u Muqaddas Taxt hokimiyatini tan olmaydi), ikkinchisi pravoslav. Xristianlar manfaatlarini rasman Koreya xristian federatsiyasi, pravoslav dindorlarni esa KXDR pravoslav qo‘mitasi.

Aholi huquqlari

Tarixi

Pxenyan XX asr boshlarida
Bombardimon qilinishi Vonsanning Koreya urushi davrida, taxminan 1951-yil

1910—1945-yillarda Koreya mustamlakasi Yaponiyaning bo‘lgan. Ikkinchi jahon urushi tugagach, Koreyaning 38-paralleldan shimoldagi hududi Sovet Ittifoqi, janubdagi hududi esa AQSH nazoratiga o‘tdi. SSSR va AQSH mamlakatni birlashtirish bo‘yicha kelisha olmadi. Natijada 1948-yilda ikki alohida hukumat — shimolda sovetparast va janubda amerikaparast hukumat tashkil topdi. Ularning har biri butun Koreya ustidan nazorat o‘rnatishni istardi.

Koreya Xalq Demokratik Respublikasi (KXDR) 1948-yil 9-sentabrda Koreya yarimorolining janubida Koreya Respublikasi tashkil etilishiga javoban barpo etildi. Siyosiy hokimiyat Koreya Mehnat partiyasi qo‘lida KXDR mavjud bo‘lgan dastlabki yillardanoq to‘plandi. Iqtisodiyotda rejali iqtisodiyot joriy etildi; taxminan 1949-yildan boshlab deyarli barcha sanoat korxonalari, shuningdek ichki va tashqi savdo davlat nazoratiga o‘tdi. Yangi davlatning birinchi rahbari Kim Ir Sen.

bo‘ldi. 1950-yilda ikki koreys davlati o‘rtasidagi ziddiyatlar Koreya urushi boshlanishiga olib keldi. 1950-yil 25-iyunda KXDR qo‘shinlari Koreya Respublikasi chegarasidan o‘tib, uning hududiga bostirib kirdi. Uch yil davom etgan urushda qariyb 1,3 million koreys halok bo‘ldi yoki yaralandi, ikki davlatdagi turar joy fondi, sanoat va transport infratuzilmasining 80 foizdan ortig‘i vayron bo‘ldi. Janubiy Koreya tomonida AQSH, Buyuk Britaniya va yana bir qator davlatlar (BMT bayrog‘i ostida), KXDR tomonida esa Xitoy jang qildi (SSSR ham harbiy yordam ko‘rsatdi). Koreya urushi 1953-yilgi sulh bitimi

bilan yakunlandi. Siyosiy nuqtayi nazardan, KXDRning ahvoli munosabatlar uzilishi tufayli og‘irlashdi; bu Xitoy va SSSR o‘rtasida 1960-yilda boshlangan edi.

1970-yillarda KXDR iqtisodiyotining o‘sish sur’ati urushdan keyingi yillarga nisbatan biroz sekinlashdi. Shunga qaramay, sanoat mahsuloti hajmi, milliy daromad va aholi farovonligi 1980-yillar oxirigacha barqaror o‘sishda davom etdi.

Kim Ir Sen 1994-yilda vafot etdi va uning o‘rnini o‘g‘li Kim Chen Ir egalladi. Uning hukmronligi davrida mamlakat iqtisodiyoti turg‘unlashdi va yakkalanib qolishda davom etdi.

2002-yil iyulda islohotlar boshlanishi e’lon qilindi. Mamlakat pul birligi devalvatsiya qilindi, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari narxlari esa mamlakat agrar bozorini rag‘batlantirish umidida erkinlashtirildi. Qishloqlardagi jamoa xo‘jaliklarini oilaviy tamoyil asosida ishlaydigan xo‘jaliklar bilan almashtirishga qaror qilindi. Natijada xorijiy investitsiyalar ko‘paydi: faqat Xitoyning o‘zi 2004-yilda mamlakat iqtisodiyotiga 200 million dollar kiritdi.

2007-yilda Koreya Respublikasi prezidenti Li Myon Bakning KXDRga tashrifidan so‘ng, ikki mamlakat Koreyani birlashtirish.

ga yordam berishni so‘rab BMTga birgalikda murojaat qildi. 2011-yil 17-dekabrda Kim Chen Ir vafot etdi, 2011-yil 31-dekabrda esa uning eng kenja, uchinchi o‘g‘li Kim Chen In.

Kim Ir Sen vafotidan keyingi siyosiy vaziyat

1994-yilda Kim Ir Senning vafoti mamlakatdagi ko‘plab jiddiy muammolarga to‘g‘ri keldi. Ular harbiy xarajatlarning kattaligi (jumladan, raketa-yadroviy dasturni rivojlantirish), sotsialistik lagerning parchalanishi va an’anaviy iqtisodiy aloqalarning uzilishi bilan bog‘liq edi. Ushbu muammolarni hal qilish zarur bo‘lsa-da, otasi vafotidan uch yil o‘tgachgina Kim Chen Ir rasman davlat rahbari — Davlat mudofaa qo‘mitasi raisi bo‘ldi (prezident lavozimi bekor qilingan, marhum Kim Ir Sen esa respublikaning «abadiy prezidenti»).

deb e’lon qilingan). 1990-yillarning ikkinchi yarmida, koreyashunos tarixchi Andrey Lankov fikricha, KXDRda «shimoliy koreys stalinizmining sokin o‘limi» yuz berdi. SSSRning yordamni to‘xtatishi keng ko‘lamli iqtisodiy inqirozga, avvalo doimiy oziq-ovqat tanqisligiga olib keldi (1990-yillar o‘rtalarida ommaviy ocharchilik natijasida turli hisob-kitoblarga ko‘ra 250 mingdan 2 milliongacha KXDR aholisi halok bo‘ldi). Natijada kichik xususiy tadbirkorlik va Xitoy bilan «chemodan savdosi» qonuniylashtirildi, boshqa ko‘plab cheklovlar ham amalda bekor qilindi.

2000-yilda Kim Chen Ir mamlakatni xalqaro yakkalanishdan chiqarishga intilib, xalqaro hamjamiyatning Shimoliy Koreya kosmonavtikasini rivojlantirishga yordam berishi evaziga KXDR qit’alararo raketalar yaratish dasturidan voz kechishga tayyorligini bildirdi. Biroq oradan ikki hafta o‘tib, bu bayonotni hazil deb atadi. Keyinchalik nihoyatda og‘ir iqtisodiy inqiroz KXDR rahbariyatini bu taklifga qaytishga majbur qildi.

KXDR va AQSH AQSH prezidenti Bill Klintonning Pxenyanga ehtimoliy tashrifini muhokama qila boshlagan edi. Ammo 2000-yil noyabrda AQSH saylovlarida Jorj Bush (kichik) g‘alaba qozondi. U KXDRga qarshi «salib yurishi» boshlashini e’lon qildi va muloqot uzildi.

Bir vaqtlar qator OAV Kim Chen Irning ehtimoliy vorisi haqida muntazam materiallar e’lon qilgan. Nomzodlar orasida uning kuyovi Chan Son Txek, shuningdek o‘g‘illari: Kim Chen Nam, Kim Chen Chxol va Kim Chen In.

tilga olingan. Kim Chen Ir 2011-yil 17-dekabrda vafot etdi. 24-dekabrda Koreya Mehnat partiyasining markaziy nashri — ««Nodon Sinmun»» gazetasida Kim Chen In birinchi marta Koreya xalq armiyasining Oliy bosh qo‘mondoni deb ataldi: «Biz Kim Chen Inni oliy bosh qo‘mondonimiz, rahbarimiz deb atashga qonli ko‘z yoshlarimiz bilan qasamyod qilamiz». 31-dekabrga o‘tar kechasi Koreya Mehnat partiyasi MK Siyosiy byurosi uni rasman mamlakat qurolli kuchlari oliy bosh qo‘mondoni etib tayinladi. «Nodon Sinmun» gazetasi xabariga ko‘ra, u Koreya Mehnat partiyasi MK raisi lavozimiga tasdiqlandi. KXDR rahbari bo‘lgach, ko‘pchilik uni Mixail Gorbachyov.

ga qiyoslay boshladi. 2012-yil 15-aprelda Kim Ir Sen tug‘ilganining 100 yilligiga bag‘ishlangan harbiy paradda Kim Chen In ilk bor omma oldida nutq so‘zladi.

KXDRning yangi rahbari nomi mamlakat siyosiy leksikonidagi yangilik bilan bog‘liq: u olib borayotgan yo‘nalish «Pyonjin» (변진, 並進 deb nomlandi, uning ma’nosi «parallel rivojlanish»dir. Hokimiyatda partiya va armiya tuzilmalari ta’siri o‘rtasidagi muvozanat tiklandi. Partiya qurultoylari va boshqa yig‘ilishlarini, shu jumladan quyi bo‘g‘inlarda ham muntazam o‘tkazish amaliyoti qayta yo‘lga qo‘yildi. So‘nggi yillarda partiya nizomi va KXDR Konstitutsiyasiga kiritilgan o‘zgartirishlar Siyosiy byuroga yangi vakolatlar berdi. Umuman, «Pyonjin» siyosati iqtisodiy o‘sish bilan bir vaqtda yadroviy arsenalni ko‘paytirish siyosati sifatida tushuntiriladi. Mamlakat rahbariyati yadroviy sohaga sarmoya kiritishni armiyani an’anaviy qurollar.

Davlat tuzumi

Amaldagi KXDR Konstitutsiyasi KXDRni suveren sotsialistik davlat deb belgilaydi, u butun koreys xalqining manfaatlarini ifodalaydi. Konstitutsiyaga ko‘ra, mamlakatda hokimiyat ishchilar, dehqonlar, mehnatkash ziyolilar va barcha mehnatkash xalqqa tegishli.

Koreyashunos A. N. Lankovning baholashicha, KXDRdagi hukmron tuzum dastlabki mafkuraviy mazmunini yo‘qotib, jamiyatni qayta qurish g‘oyalaridan voz kechgan va «tabaqalashgan tuzumga o‘xshash monarxiya»ga aylangan. Rossiya milliy qo‘mitasining Osiyo–Tinch okeani kengashi xavfsizlik sohasidagi hamkorlik bo‘yicha diplomatlari va ekspertlari guruhining fikricha, KXDR hokimiyati tayanchi o‘nlab yillar davomida «nomenklaturaga mansub hukmron sinfdir; u qon-qarindoshlik belgisi asosida» shakllanib, keng qarindoshlik va do‘stlik aloqalari bilan birlashgan.

Boshqaruv shakli jihatidan [KXDR] — shafqatsiz qatag‘onchi tuzum, nomenklatura aristokratiyasi va tashqi dunyodan eng yuqori darajadagi yopiqlikka ega merosiy mutlaq monarxiyadir.«Dunyo chalg‘itildi, KXDR yadroviy quroldan voz kechmaydi» — rossiyalik diplomat (suhbat G. F. Kunadze bilan) // «Apostrof», 2018-yil 13-iyun.

Oliy xalq majlisi (parlament)

Oliy xalq majlisi 687 deputatdan iborat bo‘lib, ular umumiy, teng va bevosita saylov huquqi asosida yashirin ovoz berish yo‘li bilan 5 yilga saylanadi (saylovlarda muqobil nomzod yo‘q, rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, hukumat nomzodlarini saylovchilarning 100 foizi qo‘llab-quvvatlaydi). Saylov huquqi — 17 yoshdan.

Oliy xalq majlisi prezidiumi

Davlatning jamoaviy rahbari va doimiy faoliyat yurituvchi organi — Oliy xalq majlisi prezidiumidir. KXDRda plenar majlislar oralig‘ida rais, uning o‘rinbosarlari va kotib ishtirokida prezidium yig‘ilishlari o‘tkaziladi (plenar yig‘ilishlarda esa rais, rais o‘rinbosarlari, kotib va a’zolar qatnashadi). Oliy xalq majlisi prezidiumi 1948-yilgi Konstitutsiya bilan tashkil etilgan va 1972-yilgi Konstitutsiya bilan tugatilgan. Uning vakolatlari sessiyalar orasida Oliy xalq majlisi vazifalarini bajargan Oliy xalq majlisining Doimiy kengashi va davlatning jamoaviy rahbari vazifasini bajargan Markaziy xalq qo‘mitasi o‘rtasida taqsimlangan. Markaziy xalq qo‘mitasi davlatning yakka rahbari — prezident bilan bir qatorda faoliyat ko‘rsatgan; ushbu lavozim ayni konstitutsiya bilan joriy etilgan va 1994-yilda Kim Ir Sen vafotidan keyin amalda tugatilgan.

2018-yil 16-iyulda ««Nodon Sinmun»» gazetasi KXDR Oliy xalq majlisi prezidiumi 12-iyul kuni amnistiya o‘tkazish to‘g‘risida 2318-sonli farmon chiqarganini xabar qildi. U KXDR tashkil etilganining 70 yilligiga bag‘ishlangan. Mahbuslar 1-avgustdan ozod qilinishi, hukumat va tegishli tashkilot hamda idoralar esa «ozod etilganlarning jamiyatga moslashib, mehnat faoliyatini boshlashi uchun choralar ko‘rishi» aytilgan.

Ijro hokimiyati

Hukumat — Vazirlar Mahkamasi (내각, negak). Uning a’zolari, Xalq armiyasi vaziridan tashqari, Oliy xalq majlisi tomonidan tayinlanadi. 1948-yilgi Konstitutsiya bilan tashkil etilgan, 1972-yilgi Konstitutsiyada Ma’muriy kengash deb o‘zgartirilgan va 1998-yilda avvalgi nomi tiklangan.

Vazirlar Mahkamasi raisi — Pak Txe Son (2024-yil 29-dekabrdan)

Vazirlar Mahkamasi barcha qo‘mitalar, vazirliklar, bo‘ysunuvchi muassasalar va mahalliy xalq qo‘mitalari ishiga rahbarlik qilish, xalq xo‘jaligini rivojlantirish davlat rejasini tuzish va amalga oshirish, davlat budjetini tuzish hamda ijrosini ta’minlash vakolatiga va majburiyatiga ega. Vazirlar Mahkamasi pul-bank tizimini mustahkamlash choralarini ko‘radi, xorijiy davlatlar bilan shartnomalar tuzadi va tashqi aloqalarni yuritadi, jamoat tartibini saqlash, davlat va kooperativ tashkilotlar mulki hamda manfaatlarini himoya qilish va fuqarolarning huquqlarini ta’minlash choralarini amalga oshiradi (119-modda).

Davlat mudofaa qo‘mitasi (DMQ)

Kim Ir Sen va Kim Chen Ir

DMQ oliy harbiy hokimiyat organidir. Kim Ir Sen vafotidan keyin, 1993-yildan DMQ raisi bo‘lgan Kim Chen Ir (Kim Ir Senning o‘g‘li) mamlakatning amaldagi rahbariga aylandi. Kim Chen Ir vafotidan so‘ng 2011-yildan boshlab mamlakat rahbari Kim Chen In (Kim Chen Irning o‘g‘li va Kim Ir Senning nabirasi) hisoblanadi.

Sud hokimiyati

KXDR sud tizimi tarkibiga Markaziy sud, viloyat sudlari (markazga bo‘ysunuvchi shaharlar sudlari), xalq sudlari va maxsus sudlar kiradi (147—162-moddalar). Sud hokimiyati organlari saylov asosida shakllanadi: Markaziy sud raisini Oliy xalq majlisi deputatlari 5 yilga, Markaziy sud sudyalari va xalq maslahatchilarini esa Oliy xalq majlisi prezidiumi saylaydi (110-modda). Markaziy sud Oliy xalq majlisiga va sessiyalar oralig‘ida uning prezidiumiga hisobdor. Viloyat sudlari (markazga bo‘ysunuvchi shaharlar sudlari) va xalq sudlari (shahar, tuman yoki shahar tumanlarida) tegishli xalq majlislariga hisobdor.

Sud muhokamalari ochiq o‘tkaziladi, ayblanuvchiga himoyalanish huquqi ta’minlanadi, biroq qonunda belgilangan hollarda sud majlislari yopiq o‘tishi mumkin. Prokuror nazoratini Oliy prokuratura, viloyat va tuman prokuraturalari amalga oshiradi.

Mahalliy hokimiyat

Mahalliy davlat hokimiyati organlari 4 yilga saylanadigan xalq majlislaridir. Mahalliy ijro etuvchi va farmoyish beruvchi organlar xalq qo‘mitalari hisoblanadi. 1998-yilgacha ijro-farmoyish organlari ma’muriy qo‘mitalar bo‘lgan, xalq qo‘mitalari esa xalq majlislarining doimiy ishlovchi organlari hisoblangan.

Siyosiy partiyalar

1946-yildan boshlab KXDRdagi turli partiya va harakatlarni Koreya Mehnat partiyasi boshchiligida birlashtirgan tashkilot Yagona demokratik vatan fronti (YDVF) bo‘lgan. 2024-yilda mamlakatni tinch yo‘l bilan qayta birlashtirish siyosatidan voz kechilishi bilan birga YDVF ham tugatilgan.

Davlat bayramlari

Grigoriy taqvimi:

Oy taqvimi:

  • Oy taqvimidagi 1-oyning 1-kuni — Sollal;
  • Oy taqvimidagi 1-oyning 15-kuni — Teborim;
  • 4—5-aprel — Chxonmyon;
  • Oy taqvimidagi 5-oyning 5-kuni — Tano;
  • Oy taqvimidagi 8-oyning 15-kuni — Chxusok.

Madaniyat

«Ariran» tomoshasi Pxenyandagi Birinchi may stadionida

KXDRda rivojlangan kino sanoati mavjud bo‘lib, unda «sotsialistik realizmning koreyscha xususiyatlariga ega filmlar yaratiladi. animatsion filmlar ham ishlab chiqariladi. Ta’kidlanishicha, Shimoliy Koreya animatorlari ko‘pincha Yevropa va Amerika studiyalari buyurtmalarini bajaradilar.

Sport

«Tekkvondo» nishoni, KXDR

KXDRda an’anaviy koreys sport turlari ham, ko‘plab g‘arb sport turlari.

Musiqa

Ta’lim

Pxenyanda ingliz tili darsi
Elektron kutubxona Kim Chxek nomidagi sanoat instituti, Pxenyan

1975-yildan boshlab KXDRda hamma uchun majburiy 11 yillik ta’limga (shu jumladan bir yillik maktabgacha ta’limga) o‘tildi. Oliy va o‘rta maxsus ta’limda texnik mutaxassisliklarga tayyorlash ustunlik qiladi. KXDRning eng yirik oliy ta’lim muassasasi — Kim Ir Sen nomidagi universitet.

Sog‘liqni saqlash

KXDRning yirik shifoxonalaridan biridagi stomatologiya xonasi

KXDRda davlat tibbiy xizmati va tibbiy sug‘urta tizimi mavjud. Sog‘liqni saqlash xarajatlari taxminan 3 % — yalpi ichki mahsulotning shu ulushini tashkil etadi. 1950-yildan mamlakat sog‘liqni saqlashga katta e’tibor qaratmoqda: 1955—1986-yillarda shifoxonalar soni 285 tadan 2401 taga ko‘paygan, poliklinikalar soni esa 1020 tadan 5644 taga yetgan. Fabrika va shaxtalar qoshida ham shifoxonalar mavjud. 1979-yildan boshlab an’anaviy koreys tabobati, ya’ni dorivor vositalar bilan davolashga asoslangan, jumladan dorivor o‘tlar va igna sanchib davolash (akupunktura).

KXDRda 1990-yillar oxirida tabiiy ofatlar, iqtisodiy muammolar, elektr energiyasi tanqisligi va ocharchilik tufayli aholini tibbiy xizmat bilan ta’minlash keskin yomonlashdi.

Aholining deyarli 100 foizi suvdan foydalanish imkoniyatiga ega, ammo suv har doim ham ichishga yaroqli emas. Yuqumli kasalliklar, masalan, sil, bezgak va gepatit, mamlakatda endemik hisoblanadi. O‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi KXDRda 70,7 yilni tashkil etadi, MRBning 2017-yilgi bahosiga ko‘ra dunyoda 157-o‘rin.

2018-yil avgustda Pxyonan-Pukto viloyatidagi tibbiy uskunalar ishlab chiqarish zavodiga tashrifi chog‘ida KXDR rahbari Kim Chen In mamlakat sog‘liqni saqlash tizimini tanqid qilib, bu sohada «faxrlanadigan hech narsa yo‘q»ligini aytdi.

Iqtisodiyoti

Pxenyan
Pxenyandagi zamonaviy osmono‘par binolar
2014-yil 1-oktabrda tungi Pxenyan
Fabrikalar Keson sanoat hududidagi

YIM 2024-yilda 3,7 foizga oshib, 37 trln vonga ($26,7 mlrd) yetdi. Shu bilan birga, og‘ir va kimyo sanoati mahsulotlari ishlab chiqarish 10,7 foizga o‘sdi. 2024-yilda KXDR iqtisodiyoti tarkibida sanoat 30,5 foizni, xizmatlar 29,8 foizni va qishloq xo‘jaligi 20,9 foizni tashkil etdi.

Mamlakat iqtisodiyoti aralash bo‘lib, davlatning aralashuvi katta. Uning o‘ziga xos jihati — tashqi dunyodan yakkalanganligidir. KXDR 1960-yillar boshidan beri iqtisodiy statistika e’lon qilmagani sababli, uning iqtisodiyoti haqidagi barcha ma’lumotlar tashqi ekspertlar bahosiga asoslanadi.

SSSR davrida mamlakat iqtisodiyoti sovet yordamiga tayangan va urushdan keyingi ilk yillarda (Koreya urushi 1950—1953-yillarda tugagach) ancha jadal rivojlangan. 1974-yilda neft narxining keskin ko‘tarilishi mamlakat taraqqiyotiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. 1980-yilda mamlakatda defolt yuz berdi va butun 1980-yillar davomida ishlab chiqarish qisqarib bordi.

SSSR parchalanishi bilan 1980-yilgi defolt oqibatidagi salbiy tendensiyalar kuchaydi va tabiiy ofatlar ta’sirida keng ko‘lamli ocharchilik 1990-yillar o‘rtalarida yuzaga keldi. Muhojirlarning aytishicha, KXDRning mehnatga layoqatli aholisining katta qismi norasmiy ravishda xususiy sektorda daromad topadi. Noqonuniy bozor keng tarqalgan bo‘lib, u kontrabanda mahsulotlari Xitoydan.

Iqlim, relyef va tuproq tarkibi dehqonchilik uchun uncha qulay emas; tog‘li relyefda terrasalarda texnika ishlatish ham qiyin. Hududning 17 foizi haydaladi, shundan 2/3 qismi sug‘oriladi. O‘rtacha har bir aholiga 0,12 gektar haydaladigan yer to‘g‘ri keladi, bu Yevropaning aksariyat mamlakatlaridagidan 3—4 baravar kam. Ekin maydonlarining aksariyati mamlakat janubi va g‘arbida joylashgan; aynan shu yerlar 1995—1996-yillardagi suv toshqinlari va 1997 hamda 2000-yillardagi qurg‘oqchilikdan zarar ko‘rgan. 2002-yildan boshlab kolxozlarni oilaviy xo‘jalik korxonalariga aylantirish boshlandi.

Qishloq xo‘jaligining asosiy tarmog‘i — o‘simlikchilik. Quyidagilar ekiladi: Donli ekinlar, asosan makkajo‘xori va guruch, loviya, soya loviyasi, g‘o‘za, zig‘ir, tamaki, jenshen plantatsiyalari. Sabzavotchilik, polizchilik. KXDRda mevali bog‘dorchilik — olma, nok, shaftoli va o‘riklar.

Chorvachilik: echkichilik, qoramol, cho‘chqalar, parrandalar. Ipakchilik. 2023-yilda chorvachilikda qariyb 4 mln echki, 570 ming bosh qoramol, 2,4 mln cho‘chqa, 170 ming qo‘y va 48 ming ot hisobga olingan.

Baliqchilik sanoati rivojlangan akvakultura va dengiz mahsulotlarini ovlash.

Katta zaxiradagi ruda konlari: rangli va legirlovchi metallar (mis, rux, qo‘rg‘oshin, nikel, volfram, molibden va boshqalar). Rangli metallar eksporti — xorijiy valuta tushumining eng muhim manbalaridan biri.

Meteorologik sun’iy yo‘ldoshdan olingan tasvirlar asosida yaratilgan Koreya yarimorolining tungi surati — Suomi NPP, 2012-yil

1990-yillardan beri SSSR va Xitoydan yoqilg‘i yetkazib berish keskin kamaygach, KXDR elektr energiyasi tanqisligini boshdan kechirmoqda. 1990-yilda 27,7 mlrd kVt⋅soat elektr energiyasi ishlab chiqarilgan bo‘lsa, 2002-yilda bu ko‘rsatkich 19 mlrd kVt⋅soatga tushdi. Shu sababli tungi sun’iy yo‘ldosh tasvirlarida Pxenyandan tashqari KXDR Shimoliy Osiyodagi qorong‘i dog‘ga o‘xshab ko‘rinadi[manba kerakmi?].

Hozirgi elektr energetikasi asosan gidroenergetika resurslariga (taxminan 10 mln kVt deb baholanadi) va qattiq yoqilg‘i sifatidagi antratsit hamda qo‘ng‘ir ko‘mirga asoslanadi. 2001-yilda mamlakat elektr energiyasining taxminan 69 foizi GESlarda ishlab chiqarilgan, qolgan qismi esa ko‘mir yoqish hisobiga olingan. 2005-yilda mamlakat kuniga 25 000 barrel neft iste’mol qilib, atigi 138 barrel ishlab chiqargan[manba kerakmi?].

Rivojlanayotgan tarmoqlar — o‘rmon sanoati, neftni qayta ishlash, kimyo, to‘qimachilik va oziq-ovqat sanoati.

KXDRda mahalliy yig‘ilgan «Fiat» avtomobillari va yo‘ltanlamaslar, Tokchxon avtomobil zavodi «Sinni» markali yuk mashinalari ishlab chiqaradi. Avtomobillardan tashqari KXDRda avtobuslar, trolleybuslar va tramvaylar.

Tashqi savdo

KXDR 100 dan ortiq davlat bilan savdo aloqalarini olib boradi. 2002-yilda tovar ayirboshlash hajmi 2,4 mlrd dollarni tashkil etgan. KXDRning asosiy tashqi savdo hamkorlari — Koreya Respublikasi (642 mln dollar), Xitoy (550 mln dollar), Yaponiya (500 mln dollar), Yevropa Ittifoqi (250 mln dollar), Rossiya (130 mln dollar). Tashqi qarz KXDRning AQSH bahosiga ko‘ra 25 mlrd dollar (2000), shundan Rossiya oldidagi 8 mlrd, Xitoy oldidagi 4,5 mlrd dollarni tashkil etadi.

2010-yilda Xitoy Xalq Respublikasi va KXDR o‘rtasidagi tashqi savdo aylanmasi 3,5 mlrd dollarga yetdi. Ijobiy savdo saldosi Xitoy foydasiga 1,3 mlrd dollar bo‘ldi.

KXDR eksportida dengiz mahsulotlari (baliq va boshqa dengiz mahsulotlarini ovlash bo‘yicha mamlakat dunyodagi dastlabki yigirmatalikka kiradi) — umumiy eksportning 24,4 foizi; to‘qimachilik mahsulotlari — 21,6 foiz; mashina, uskunalar, elektrotexnika — 15,1 foiz; metallar — 9,3 foiz; foydali qazilmalar — 7,8 foiz; kimyo sanoati mahsulotlari — 6 foizni tashkil etadi. Bundan tashqari, antratsit, jenshen va boshqa an’anaviy tabobat preparatlari ham KXDRning asosiy eksport tovarlari hisoblanadi.

2012-yilda KXDR tashqi savdosining 67 foizdan ortig‘i Xitoy hissasiga to‘g‘ri keldi.

Transport

Sunan xalqaro aeroporti
Tirband payt Pxenyan metrosida

Mamlakat transport tarmog‘i ancha rivojlangan, ammo eskirgan. 1990-yilda mamlakatda taxminan 30 000 km yo‘l bo‘lgan, shundan atigi 1700 km ga yaqini asfaltlangan. 1990-yillar o‘rtasidagi tabiiy ofatlardan keyin yo‘l infratuzilmasi jiddiy zarar ko‘rdi va endilikda yo‘llarning umumiy uzunligi — 25 554 km, shundan 724 kilometri asfaltlangan.

Eng yirik va yaxshi saqlangan avtomobil yo‘li Pxenyandan Vonsangacha cho‘zilgan bo‘lib, uzunligi qariyb 200 km. Temiryo‘l transporti keng tarqalgan. Temiryo‘llar tarmog‘i 5235 km, shundan 3500 km elektrlashtirilgan. Ko‘mir zaxiralari kattaligi sababli mamlakatda hanuzgacha bug‘ lokomotivlari yuk va yo‘lovchi poyezdlarini tortishda ishlatiladi. KXDRdan oqib o‘tadigan ko‘plab daryolar qo‘shimcha suv transporti yo‘lidir. Suv yo‘llarining umumiy uzunligi 2250 km.

Yirik portlar joylashgan shaharlar: Xamxin, Chxonjin, Kimchxek, Xechju va Nampho. Aeroportlar soni 78 ta, vertolyot maydonlari esa 23 ta. Asosiy aviatashuvchi — «Air Koryo» davlat kompaniyasi bo‘lib, uning muntazam reyslari Pekin, Bangkok, Makao va Vladivostok. Rossiya aviakompaniyasi NordWind Airlines Moskva (Sheremetyevo aeroporti, SVOga reyslar amalga oshiradi). Shahar transporti ayniqsa mamlakat poytaxtida rivojlangan bo‘lib, aholi tramvaylar, trolleybuslar va metroda qatnaydi. Yoqilg‘i taqchilligi tufayli avtobuslardan kam foydalaniladi. Avtomobillar ham kam uchraydi, ammo velosipedlar aholining keng qatlamlari uchun asosiy harakatlanish vositasiga aylangan.

Turizm

Samilpxo ko‘li

izolyatsionizm siyosati KXDR hukumati tomonidan uzoq vaqt olib borilgani sababli, xalqaro turizm mamlakatda sust rivojlangan. Xorijiy sayyohlarni eng ko‘p tabiiy diqqatga sazovor joylar hamda mamlakatdagi «neostalinistik» muhit jalb qiladi. Xorijlik sayyohlar soni ko‘paymoqda: 2000-yilda mamlakatga deyarli 130 000 sayyoh kelgan bo‘lsa, 2012-yilda bu ko‘rsatkich 250 mingga yetgan. Ularning asosiy qismi (240 ming kishi) Xitoy Xalq Respublikasi fuqarolari, qariyb 5—6 ming nafari esa G‘arb mamlakatlari fuqarolari bo‘lgan.

Janubiy Koreya fuqarolari mamlakatga kirish uchun Koreya Respublikasi va KXDR hukumatlaridan maxsus ruxsat olishlari shart. XXI asr boshida Janubiy Koreya chegarasi yaqinidagi Kimgansan tog‘lari hududi maxsus turistik zona sifatida belgilandi va bu yerga kirish uchun Janubiy Koreya fuqarolaridan ruxsatnoma talab qilinmaydi.

KXDR xitoylik sayyohlar uchun mashhur yo‘nalishdir. Bunga Xitoy fuqarolariga kirish tartibi boshqa davlatlar fuqarolarinikiga qaraganda ancha yengilligi sabab bo‘ladi. Bundan tashqari, KXDRda chet elliklar uchun maxsus kazinolar bor (Xitoyda ular taqiqlangan). Xitoylik sayyohlarni KXDRdagi ko‘p mahsulotlarning Xitoyga qaraganda arzonligi ham jalb etadi.

2008-yilda avstriyalik sayohatchi Xelmut Uttentaler KXDRga Moskva — Pxenyan (KXDR Temiryo‘l vazirligi). 2012-yilda Rossiya Uzoq Sharqi aholisi uchun yangi turistik yo‘nalish — iqtisodiy zona Nason ochildi. 2025-yilda rossiyalik sayyohlar uchun shaxsan Kim Chen In Vonsan.

Ocharchilik

Shimoliy Koreya fermalari

1990-yillarda KXDR jiddiy iqtisodiy qiyinchiliklarga duch keldi. Bunga qator tabiiy ofatlar, xo‘jalikni samarasiz boshqarish va Sharqiy blok parchalangach resurslar yetishmasligi kiradi. Natijada aholining minimal kaloriya ehtiyojini qondirish uchun xalqaro hamjamiyat zarur deb topgan darajadan 1 mln tonnadan ortiq g‘alla kam yetishtirildi. KXDRdagi «Og‘ir yurish» deb atalgan ocharchilik uch yil davomida, turli baholarga ko‘ra, yiliga 30 mingdan 800 minggacha kishining o‘limiga olib keldi va 1997-yilda eng yuqori cho‘qqiga chiqdi. O‘limlarning aksariyati ehtimol ochlik bilan bog‘liq kasalliklardan, jumladan pnevmoniya, sil va dizenteriya.

2006-yilda «Amnesty International» tashkiloti KXDR hukumati Jahon oziq-ovqat dasturi va BMT Bolalar jamg‘armasi ko‘magida o‘tkazgan milliy ovqatlanish tekshiruvi bolalarning 7 foizi og‘ir to‘yib ovqatlanmaslik va ozib ketish holatida ekanini aniqlaganini bildirdi; 37 foizi surunkali ravishda yetarlicha ovqatlanmaydi, 23,4 foizi esa vazni yetishmasligidan aziyat chekadi. Mamlakatdagi har uchinchi ona to‘yib ovqatlanmaydi va uzoq davom etgan ochlik tufayli kamqonlikdan aziyat chekadi. 2002-yilgi iqtisodiy islohotlar, jumladan «songun» («avvalo armiya») siyosati tufayli yuzaga kelgan inflyatsiya asosiy oziq-ovqat mahsulotlari narxini oshirdi.

Yaponiyaning KXDRga yordam berish tarixi qator muammolar bilan kechgan: Yaponiyadagi katta Pxenyan tarafdori koreys jamoasi bosimidan tortib, shimoliy koreys raketalari uchirilishi va Yaponiya fuqarolarining o‘g‘irlanishi yuzasidan jamoatchilik noroziligigacha. 1995-yil iyunda gumanitar yordam berish bo‘yicha kelishuvga erishildi. Janubiy Koreya belgisiz qoplarda 150 000 tonna don berdi, Yaponiya 150 000 tonna donni bepul va yana 150 000 tonnasini imtiyozli shartlarda taqdim etdi. 1995-yil oktabr va 1996-yil yanvarida KXDR yana Yaponiyadan yordam so‘radi. Shimoliy Koreyada ocharchilik avjiga chiqqan ushbu ikki holatda Janubiy Koreya qarshiligi va ichki siyosiy omillar kelishuvni bekor qilishga olib keldi.

1997-yildan boshlab AQSH KXDRga oziq-ovqat yordamini Jahon oziq-ovqat dasturi BMT (JOD) doirasida ocharchilikka qarshi kurash maqsadida yetkazib bera boshladi. 1999-yilda yetkazib berish hajmi deyarli 700 000 tonna g‘allaga yetib, eng yuqori ko‘rsatkich qayd etildi. Jorj Uoker Bush ma’muriyati davrida yordam 2001-yildagi 350 000 tonnadan 2004-yilda 40 000 tonnagacha yil sayin kamaydi. Bush ma’muriyati KXDRning yadroviy dasturi.

bo‘yicha muzokaralarda «oziq-ovqatni qurol sifatida ishlatgani» uchun tanqid qilindi. 2012—2013-yillarda qishloq xo‘jaligida o‘tkazilgan o‘zgarishlar («2012-yil 28-iyun choralari» va «2014-yil 30-may choralari») natijasida KXDRda hosildorlik keskin oshdi. A. N. Lankovning fikricha, 2013-yil hosili «KXDRning o‘z aholisini oziqlantirishga yetadigan so‘nggi 25 yildagi birinchi hosil» edi. 2014-yil hosili undan ham mo‘l bo‘ldi.

BMT Bosh kotibining gumanitar masalalar bo‘yicha o‘rinbosari Mark Loukok 2018-yil 11-iyulda KXDRga gumanitar yordam hajmi oshirilishini ma’lum qildi.

Qurolli kuchlar

2018-yil holatiga ko‘ra, KXDR armiyasida 1 280 000 kishi bor edi va u son jihatidan dunyoda kamida Xitoy, AQSH va Hindistondan keyin beshinchi (boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, to‘rtinchi) o‘rinda turardi. Bu 2018-yilda aholi soni 25 mln bo‘lgan va iqtisodiy turg‘unlik sharoitidagi mamlakat uchun katta ko‘rsatkichdir. Zaxirada taxminan 5,6 mln kishi bor, ulardan 600 mingi Ishchi-dehqon qizil gvardiyasi a’zolaridir. Armiya chaqiruv asosida shakllantiriladi. Qo‘shin turlari soni quyidagicha: Quruqlikdagi qo‘shinlar — taxminan 1,1 mln kishi (shu jumladan 88 ming maxsus kuch jangchisi), Harbiy-dengiz kuchlari — 60 ming kishi, Harbiy-havo kuchlari — 110 ming kishi. Harbiylashtirilgan qo‘riqlash tuzilmalari, chegara qo‘shinlari va jamoat tartibini saqlash organlari tarkibida yana 189 ming kishi bor.

KXDR armiyani saqlashga milliy daromadining 27 % ini, ya’ni milliy daromad[ning shu ulushini sarflaydi (manba kerak).].

KXDRda fuqarolik qurilish tashkilotlari umuman yo‘q, mamlakatdagi barcha qurilish ishlari harbiy quruvchilar tomonidan amalga oshiriladi; ular armiya umumiy sonining katta qismini tashkil etadi. 2018-yil 8-fevralda tuzilganiga 70 yil to‘lgan Koreya xalq armiyasi sharafiga parad va miting o‘tkazildi. U Janubiy Koreyadagi Olimpiya o‘yinlarining rasmiy ochilish marosimidan bir kun oldin Kim Ir Sen maydonida, Pxenyan shahrida, KXDR poytaxtida o‘tkazildi.

Qurolli kuchlar va harbiy qurilishga KXDR Davlat kengashi rahbarlik qiladi. Kengashga Oliy bosh qo‘mondon — KXDR marshali Kim Chen In boshchilik qiladi. KXDR Davlat kengashi raisi barcha qurolli kuchlarga qo‘mondonlik qiladi va mamlakat mudofaasiga umumiy rahbarlik qiladi.

KXDRda harbiy majburiyat mavjud, fuqarolar 17 yoshdan chaqiriladi.

Quruqlik qo‘shinlarida chaqiriluvchilar 5—12 yil xizmat qiladi. Asosiy harbiy tuzilmalar — armiya, korpus, diviziya va brigada. Doimiy tarkibli armiya yo‘q, zarur paytda armiya korpuslari asosida tuziladi. Harbiy-havo va havo hujumidan mudofaa kuchlarida xizmat muddati 3—4 yil.

Harbiy-dengiz kuchlarida chaqiruv bo‘yicha xizmat muddati 5—10 yil.

1990-yillarning o‘rtalaridan buyon KXDR artilleriya va o‘qotar qurollar, harbiy qurol-texnikaning ayrim namunalari bo‘yicha armiyaning deyarli barcha ehtiyojini o‘zi qondiradi.

2018-yilda qurolli kuchlarning tashkiliy tarkibi quyidagicha edi. Quruqlikdagi qo‘shinlar tarkibida 15 korpus mavjud: 2 mexanizatsiyalashgan, 12 piyoda va Pxenyan mudofaa korpusi. Ular tarkibida 1 zirhli diviziya, 4 mexanizatsiyalashgan diviziya, 27 piyoda diviziyasi, 15 zirhli brigada, 9 ta reaktiv zalp o‘t ochish tizimlari (RZOT) brigadasi, 14 piyoda brigadasi, 1 artilleriya diviziyasi va 21 artilleriya brigadasi bor. Maxsus kuchlar qo‘mondonligi ixtiyorida 88 ming harbiy xizmatchi mavjud bo‘lib, ular 6 snayper brigadasi, 9 yengil piyoda brigadasi, 8 alohida maxsus batalyon, 17 alohida razvedka batalyoni, 3 desant brigadasi, 1 desant batalyoni, 2 desant-snayper brigadasi va 2 dengiz piyoda snayper brigadasiga taqsimlangan. Quruqlikdagi qo‘shinlar zaxirasida 40 piyoda diviziyasi va 18 piyoda brigadasi bor.

Harbiy-dengiz kuchlari shtabi Pxenyanda joylashgan bo‘lib, tashkiliy jihatdan ikki flotga bo‘lingan: Sharqiy dengiz floti (shtabi Nagvonda) va G‘arbiy dengiz floti (shtabi Namphoda). Birinchi flotda 9, ikkinchisida 10 ta harbiy-dengiz bazasi bor.

Harbiy-havo kuchlari 4 qo‘mondonlikdan (33 polk) va yana 3 alohida batalyondan iborat. Uch qo‘mondonlik shimoliy, sharqiy va janubiy mudofaa sektorlariga mas’ul. To‘rtinchi — o‘quv qo‘mondonligi shimoli-sharqiy sektorga javob beradi. Harbiy-havo kuchlarida 11 aviabaza mavjud, aksariyati Janubiy Koreya chegarasi yaqinida, ayrimlari esa Xitoy chegarasi yaqinida joylashgan[manba kerakmi?].

Asosiy kuchlar mustahkam himoyalangan demilitarizatsiya zonasi bo‘ylab joylashtirilgan. Baholashlarga ko‘ra, Koreya xalq armiyasida qariyb 3500 asosiy tank, 560 yengil tank, 2500 zirhli transportyor va yengil zirhli texnika, 3500 tortiladigan artilleriya quroli, 4400 o‘ziyurar artilleriya qurilmasi, 2500 reaktiv zalp o‘t ochish tizimi, 7500 minomyot, 24 yer-yer raketa uchirish qurilmasi, soni noma’lum tankka qarshi boshqariladigan raketa uchirish qurilmalari, 1700 orqaga tepishsiz to‘p bor; quruqlik qo‘shinlarida taxminan 11 000 zenit to‘pi mavjud.

Flot tarkibida 92 suvosti kemasi, 3 fregat, 6 korvet, 43 raketa kateri va kichik raketa kemasi, 158 qo‘riqlash (patrul) kemasi, 103 torpedo kateri, 334 patrul kateri, 10 desant kemasi, 2 qirg‘oq mudofaasi batareyasi, 130 havo yostiqchali kema, 23 mina qidiruvchi kema, 1 suzuvchi baza, 8 kichik kema va 4 ta ta’minot kemasi bor.

Harbiy-havo kuchlarida 80 bombardimonchi, 541 qiruvchi va qiruvchi-bombardimonchi, qariyb 316 transport samolyoti, 588 transport (ko‘p maqsadli) vertolyoti, 24 jangovar vertolyot, 228 o‘quv-mashq samolyoti va kamida 1 uchuvchisiz uchish apparati mavjud[manba kerakmi?].

KXDRning 12 ta Afrika davlatida harbiy maslahatchilari bor[manba kerakmi?].

Asosi harbiy doktrinaning asosini faol mudofaa tashkil etadi.

Kiberjosuslik va tovlamachilik

AQSH hukumati KXDR maxsus xizmatlarini ko‘plab kiberjosuslik, shantaj va tovlamachilik holatlarida ayblaydi. 2021-yil fevralda AQSH bosh prokurori o‘rinbosarining milliy xavfsizlik masalalari bo‘yicha mas’uli Jon Dimers[ingl.] KXDRni «hammaga ma’lum jinoiy sindikat» deb atadi.

2021-yil 16-fevralda AQSH hukumati KXDRning uch fuqarosini butun dunyodagi banklar va kompaniyalardan 1,3 mlrd AQSH dollaridan ortiq mablag‘ni tovlamachilik va o‘g‘irlashga urinishda aybladi. AQSH Adliya vazirligi fikricha, ayblanuvchilar KXDR Bosh shtabi tashqi razvedka boshqarmasi[ingl.].

Yadroviy dastur

Tadqiqotchilar ko‘pincha KXDRning yadroviy faoliyati boshlanishini Atom energiyasi tadqiqot institutini tashkil etish to‘g‘risidagi qaror qabul qilingan 1952-yilga bog‘lashadi. Aslida esa KXDRda yadroviy infratuzilma yaratish 1960-yillar o‘rtalarida boshlangan.

Yadroviy markazdagi quvvati 5 MVt bo‘lgan reaktor qopqog‘i, Yonbyon

1959-yilda KXDR SSSR va Xitoy Xalq Respublikasi bilan atom energiyasidan tinch maqsadlarda foydalanish sohasida hamkorlik bitimlarini tuzdi va Yonbyondagi tadqiqot markazi qurilishini boshladi. U yerda 1965-yilda 2 MVt quvvatga ega sovet IRT-2000 reaktori o‘rnatilgan. IRT-2000 — suvli hovuz turidagi tadqiqot yengil suvli reaktor bo‘lib, suv-berilliyli neytronlar qaytargichiga ega. Ushbu reaktorda yoqilg‘i sifatida nisbatan yuqori darajada boyitilgan uran.

ishlatiladi. 1985-yilda Yonbyonda loyihaviy quvvati 50 megavatt bo‘lgan yana bir yadroviy reaktor qurilishi boshlandi. Shu bilan birga Txonchxon hududida quvvati 200 MVt bo‘lgan reaktor qurilishi boshlandi. Mutaxassislarning bahosiga ko‘ra, bu reaktorlar ikki maqsadga xizmat qiladi: elektr energiyasi ishlab chiqarish va qurolbop plutoniy olish.

Yadroviy qurol yaratish ishlari 1970-yillarda boshlangan. 1974-yilda KXDR MAGATEga a’zo bo‘ldi. O‘sha yili Pxenyan yadroviy qurol yaratishda yordam so‘rab Xitoyga; shimoliy koreyalik mutaxassislar Xitoyning poligonlariga kiritildi.

Maxfiylikdan chiqarilgan ma’lumotlarga ko‘ra, 1994-yilda AQSH prezidenti Bill Klinton mudofaa vaziri Uilyam Jeyms Perri bilan birga Yonbyondagi yadroviy reaktorga raketa zarbasi berish imkoniyatini ko‘rib chiqqan. Biroq AQSH Qurolli kuchlari Birlashgan shtab boshliqlari qo‘mitasi raisi general Jon Shalikashvilidan tahliliy ma’lumot so‘ralgach, bunday zarba ko‘plab amerikalik va janubiy koreyaliklar halok bo‘ladigan, tinch aholi orasida ham ulkan talafotlarga olib keladigan keng ko‘lamli urushni keltirib chiqarishi ayon bo‘ldi. Shu sababli Klinton ma’muriyati o‘ziga foydasiz deb hisoblangan «Ramka kelishuvlari[ingl.]»ni KXDR bilan tuzishga majbur bo‘ldi.

2003-yilda KXDR yadroviy dasturi bo‘yicha Xitoy, AQSH, Rossiya, Janubiy Koreya va Yaponiya.

Birinchi uch bosqich (2003-yil avgust, 2004-yil fevral va iyun) jiddiy natija bermadi. Sentyabrga mo‘ljallangan to‘rtinchi bosqichda esa AQSH–Koreya va Yaponiya–Koreya munosabatlari yana keskinlashgani sababli Pxenyan qatnashmadi.

Koreya yarimorolidagi yadroviy inqirozni muvaffaqiyatli hal etishga umid 2004-yil 23—26-iyunda o‘tkazilgan olti tomonlama muzokaralarning uchinchi bosqichida paydo bo‘ldi. AQSH «muzlatish evaziga rag‘batlantirish»ga rozi bo‘ldi. Bunga javoban KXDR yadroviy qurol ishlab chiqarish, sinash va boshqalarga berishdan tiyilishga, ommaviy qirg‘in qurollari. AQSH KXDR yadroviy obyektlarini besh davlat komissiyasi yoki MAGATE. Keyinchalik bu obyektlarni xalqaro nazorat ostida tugatish nazarda tutilgan. Ammo KXDR bu variantga ham rozi bo‘lmadi. KXDR Tashqi ishlar vazirligi muzokaralar natijasidan noroziligini bildirdi.

2004-yil 9-sentabrda Janubiy Koreya razvedka sun’iy yo‘ldoshi Xitoy chegarasidan uncha uzoq bo‘lmagan KXDRning chekka hududida (Yanggando) viloyatida, Xitoy chegarasidan uncha uzoq bo‘lmagan joyda kuchli portlashni qayd etdi. Portlash joyida kosmosdan ko‘rinadigan krater qoldi, hodisa ustida diametri qariyb to‘rt kilometrli ulkan qo‘ziqorinsimon bulut paydo bo‘ldi.

2004-yil 13-sentabrda KXDR hukumati yadroviy qo‘ziqoringa o‘xshash bulut paydo bo‘lishini GES Samsu qurilishi davomidagi portlatish ishlari bilan izohladi (Yanggandoda mintaqaning ikki eng katta daryosi — Amnokkan va Tumangan).

2004-yil 16-sentabrda KXDR Janubiy Koreyadagi maxfiy uran va plutoniy dasturlari bilan bog‘liq vaziyat oydinlashmaguncha olti tomonlama muzokaralarda qatnashmasligini bildirdi. Janubiy Koreya. Sentyabr boshida Janubiy Koreya 2000-yilda oz miqdorda boyitilgan uran. Rasmiylarning aytishicha, barcha tajribalar faqat ilmiy maqsadda o‘tkazilib, ko‘p o‘tmay butunlay to‘xtatilgan.

2005-yil 10-fevralda KXDR mamlakatda yadroviy qurol yaratilganini birinchi marta oshkora e’lon qildi. 2006-yil 9-oktabrda birinchi yadroviy portlash sodir etildi. 2012-yil aprelida KXDR Konstitutsiyasiga mamlakatning yadroviy maqomi haqidagi tuzatishlar kiritildi.

2005-yil iyulda uzoq davom etgan norasmiy maslahatlashuvlardan so‘ng KXDR Pekinda yadroviy dastur bo‘yicha olti tomonlama muzokaralarga qaytishga rozi bo‘ldi. KXDR faqat bitta shartni qo‘ydi — AQSH «Shimoliy Koreyani hamkor deb tan olishi va unga hurmat bilan munosabatda bo‘lishi» kerak.

2006-yil 9-oktabrda KXDR muvaffaqiyatli yadroviy sinov o‘tkazilganini e’lon qildi. Koreya markaziy telegraf agentligi (KMTA) xabarida shunday deyilgan: «Tadqiqot bo‘linmamiz yerosti yadroviy sinovini xavfsiz va muvaffaqiyatli amalga oshirdi… Yadroviy sinov harbiylarimiz va xalqimizga baxt olib kelgan tarixiy voqea bo‘ldi. Yadroviy sinov Koreya yarimoroli va unga tutash hududlarda tinchlik hamda barqarorlikni saqlashga hissa qo‘shadi».

2009-yil 25-mayda KXDR yana yadroviy sinov o‘tkazdi. Rossiya harbiylari hisob-kitobiga ko‘ra, yerosti yadroviy portlashining quvvati 10 dan 20 kilotonnagacha bo‘lgan.

2013-yil 12-fevralda AQSH Geologiya xizmati 4,9 magnitudali yerosti silkinishlarini qayd etdi, zilzila o‘chog‘i Shimoliy Koreya yadroviy poligoni yaqinida joylashgan edi. BMT yadroviy monitoring agentligi «portlash xususiyatlariga ega g‘ayrioddiy seysmik hodisa» haqida xabar berdi. O‘sha kuni Koreya markaziy telegraf agentligi muvaffaqiyatli yadroviy sinov o‘tkazilganini rasman e’lon qildi. 2012-yil 12-dekabrda KXDR birinchi marta «Kvanmyonson-3» sun’iy yo‘ldoshini orbitaga chiqarganini hisobga olsak, bu yangi inqirozni keltirib chiqardi.

2015-yil 10-dekabrda Kim Chen In KXDRda vodorod bombasi.

mavjudligini aytdi. 2016-yil 6-yanvarda KXDR hududida 5,1 magnitudali zilzila qayd etilib, u yerosti yadroviy portlashi bilan bog‘landi. KXDR tarixida birinchi marta vodorod bombasini muvaffaqiyatli sinaganini e’lon qildi. Dunyo ekspertlari esa aynan vodorod bombasi portlatilganiga shubha bildirdi.

2016-yil 9-sentabr soat 9:30 da mahalliy vaqt bilan KXDR hududida 5,3 magnitudali seysmik hodisa qayd etildi. Zilzila markazi yadro poligonidan 20 kilometr uzoqlikda joylashgan aholi punkti yaqinida edi — Pungeri. AQSH Geologiya xizmati bu silkinishlarni «portlash» deb tasnifladi. Keyinchalik KXDR beshinchi yadroviy sinovni rasman e’lon qildi. Portlash quvvati 10 dan 30 kilotonnagacha baholangan.

2017-yil 3-sentabrda turli mamlakatlarning seysmik stansiyalari KXDR hududida kuchli yer silkinishlarini qayd etdi. Zilzila magnitudasi 6,1 dan 6,4 gacha deb baholandi; olimlar o‘choq yer yuzasida joylashganini aytishdi. Silkinishlar mahalliy vaqt bilan soat 12:30 da Xamgyon-Pukto viloyatida sodir bo‘ldi, bu yerda Shimoliy Koreyaning Pungeri yadroviy poligoni joylashgan. KXDR hukumati termoyadroviy zaryadli jangovar kallak muvaffaqiyatli sinalganini bildirdi. Yapon seysmologlari portlash quvvatini 100 kilotonnagacha deb baholashdi, bu 2016-yil 9-sentabrda sinalgan zaryad quvvatidan o‘n baravar katta.

2021-yil 14-sentabrda Tokioda Koreya yarimorolida tinchlik va xavfsizlik masalalari bo‘yicha uch tomonlama muzokaralar bo‘lib o‘tdi. Asosiy mavzu Koreya yarimorolini yadroviy quroldan xoli qilish maqsadida KXDR hukumati bilan muloqotni qayta boshlash bo‘ldi.

2021-yil 4-oktabrda BMT hisobot e’lon qildi. Unda KXDR avval joriy etilgan barcha sanksiyalarga qaramay, ballistik raketalar yaratish va rivojlantirish orqali yadroviy dasturini faol davom ettirayotgani aytilgan. Shu kuni AQSH Davlat departamenti matbuot kotibi Ned Prays KXDRga qarshi BMT Xavfsizlik Kengashi sanksiyalariga to‘liq rioya qilish zarurligini bildirdi. U Pxenyanni ommaviy qirg‘in qurollarini sinash yoki ishlab chiqishni taqiqlovchi BMT rezolyutsiyalariga amal qilishga ham chaqirdi.

KXDRning BMTdagi doimiy vakolatxonasi maslahatchisi Chju Yon Chxol «KXDR hech qachon o‘z yadroviy salohiyatidan voz kechmaydi va mamlakatni yadroviy qurolsizlantirish bo‘yicha hech qanday muzokaraga kirmaydi», dedi.

Tashqi siyosat

2013-yil holatiga ko‘ra, Koreya Xalq Demokratik Respublikasi BMTga a’zo 161 davlat, shuningdek BMT kuzatuvchilari bilan diplomatik munosabatlarga ega. U bilan 31 davlat, jumladan AQSH va Yaponiya diplomatik aloqalar o‘rnatmagan.

KXDR rahbari Kim Chen In Koreya Mehnat partiyasi MKning sakkizinchi chaqiriq plenumida koreyalararo va tashqi munosabatlar bilan bog‘liq yangi siyosiy yo‘nalishlar hamda vazifalarni ma’lum qildi.

Rossiya

V. V. Putin Sovet armiyasi — ozod qiluvchilari yodgorligiga gul qo‘ymoqda. Pxenyan, 2000-yil 20-iyul.
D. A. Medvedev KXDR Davlat mudofaa qo‘mitasi raisi Kim Chen Ir bilan. Ulan-Ude, 2011-yil 24-avgust.

SSSR parchalanishidan so‘ng Rossiyaning KXDR bilan aloqalari keskin zaiflashdi. 1994-yilda prezident Kim Ir Sen vafot etganda, Rossiya prezidenti Boris Yelsin hatto diplomatik protokolda ko‘zda tutilgan hamdardlik telegrammasini ham Shimoliy Koreya hukumatiga yubormadi. Rossiya davlat rahbari Vladimir Putinning Pxenyanga birinchi tashrifi faqat 2000-yilda bo‘lib o‘tdi. O‘shanda siyosiy aloqalarni faollashtirish va iqtisodiy hamkorlikni tiklash choralarini ishlab chiqish bo‘yicha kelishuvlarga erishildi. So‘nggi yillarda havo qatnovi, madaniy hamkorlik, sarmoyalarni rag‘batlantirish va o‘zaro himoya qilish, ikki tomonlama soliqqa tortilishning oldini olish, fuqarolarning o‘zaro safarlari, iqtisodiy va texnik hamkorlik, o‘rmon xo‘jaligi, bojxona, jinoyatchilikka qarshi kurash va huquq-tartibotni saqlash hamda sun’iy yo‘ldosh navigatsiya tizimlaridan foydalanish bo‘yicha hukumatlararo bitimlar imzolangan. 2014-yil mayda KXDR va Rossiya o‘rtasidagi hisob-kitoblarda rublga o‘tish to‘g‘risida bitim imzolandi. 5-mayda ham Koreyaning Rossiya oldidagi barcha qarzlarini hisobdan chiqarish bo‘yicha bitim imzolandi.

2014-yil martda KXDR Rossiya tomonidan Qrimning anneksiya qilinishini qo‘llab-quvvatladi. KXDR Rossiyaning Ukraina bo‘yicha pozitsiyasini ham qo‘lladi.

2016-yil 6-mayda Rossiya Tashqi ishlar vazirligi Mariya Zaxarova Rossiya BMT Xavfsizlik Kengashining KXDRga iqtisodiy sanksiyalar joriy qilish haqidagi qarorlarini bajarishini ma’lum qildi. Bu qaror KXDR bilan hamkorlik qilgan Rossiya banklariga ham taalluqli.

2018-yil 7-avgustda BMT Xavfsizlik Kengashining 1718-rezolyutsiyasi bilan tashkil etilgan qo‘mita «KXDRga gumanitar yordam ko‘rsatish bo‘yicha qo‘llanma» nomli yettinchi yordam qarorini qabul qildi.

2019-yil 25-aprelda KXDR Davlat kengashi raisi Kim Chen In Rossiyaga ilk bor rasmiy tashrif buyurdi. Tashrif davomida u Rossiya prezidenti Vladimir Putin bilan uchrashdi. Tomonlar yadroviy qurolsizlantirish, mintaqaviy hamkorlik va ikki tomonlama munosabatlarni rivojlantirish masalalarini muhokama qildilar.

2022-yilda KXDR Rossiyani Ukrainadagi harbiy harakatlarda qo‘llab-quvvatladi va NATO davlatlarini mojaroni qo‘zg‘atishda aybladi.

2023-yil avgustida AQSH razvedkasi Moskva va Pxenyan o‘rtasida Rossiyaga qurol-yarog‘ yetkazib berish yuzasidan muzokaralar «faol rivojlanayotgani»ni ma’lum qildi. Bundan oldin KXDRga Rossiya mudofaa vaziri Sergey Shoygu tashrif buyurgan edi. Shuningdek, Rossiya prezidenti Vladimir Putin va KXDR rahbari Kim Chen In..

2023-yil noyabrda Janubiy Koreya razvedkasi oldingi uch oy mobaynida KXDR Rossiyaga o‘nta partiyada bir milliondan ortiq snaryad hamda o‘q-dorilar bo‘yicha maslahatchilar yuborganini xabar qildi. Snaryadlar Ukrainadagi harbiy harakatlarda ishlatilayotgani aytildi. Bloomberg agentligi bu bitim qiymatini milliardlab dollarga baholadi. Rossiya esa KXDRga josus sun’iy yo‘ldoshini tayyorlashda ham yordam beradi..

Koreya Respublikasi

KXDR tashkil topganidan 2024-yilgacha butun Koreya yarimoroliga da’vo qilgan va o‘zini bu hududlarning yagona qonuniy egasi deb hisoblagan. Hozir esa Koreya Respublikasini alohida dushman davlat deb biladi. Shimol va Janub o‘rtasidagi munosabatlar tarixida vaqti-vaqti bilan qurolli harbiy texnikaning qarshi tomon hududiga kirib borishi, odamlarni o‘g‘irlash va hatto o‘ldirish bilan bog‘liq diplomatik mojarolar yuz bergan.

  • 2004-yil 16-avgustda KXDR Koreya yarimorolidagi yadroviy inqirozni hal qilish bo‘yicha olti tomonlama muzokaralarning navbatdagi bosqichiga tayyorgarlik ko‘ruvchi ishchi guruh yig‘ilishida qatnashmasligini bildirdi. Bu qarorga Janubiy Koreyaning yaqinda Vetnamdan 460 nafar shimoliy koreyalik qochqinni o‘z hududiga olib kelgani sabab bo‘ldi. KXDR bunga keskin munosabat bildirib, Janubiy Koreya hukumatini Shimoliy Koreya fuqarolarini o‘g‘irlashda aybladi. Janubiy Koreya razvedkasi esa KXDR tomonidan qasos harakatlari sodir etilishi mumkinligi haqida ogohlantirdi. Xususan, Xitoy va Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlarida yashayotgan yoki u yerlarga borayotgan janubiy koreyaliklarga, shuningdek, shimoldan qochganlarga KXDRdan chiqib ketishda yordam beruvchi tashkilotlar faollariga xavfsizlikka alohida e’tibor qaratish tavsiya etildi.
  • 2009-yil boshida Koreya davlatlari munosabatlari yana keskinlashdi. 2009-yil 30-yanvarda KXDR hukumati Janubiy Koreya bilan ilgari erishilgan barcha kelishuvlarni bekor qilganini e’lon qildi. Rasmiy bayonotlarda Janubiy Koreya «dushmanlik harakatlarini uzluksiz avj oldirish»da ayblandi.
  • 2009-yil may oyida KXDR yadroviy qurolning ikkinchi sinovini o‘tkazdi. Shu kunlarda u Janubiy Koreya bilan 1953-yilda tuzilgan sulh bitimidan chiqishini ham e’lon qildi. Amalda bu Janubiy Koreya bilan harbiy holat joriy etilganini anglatardi.
  • 2010-yil 17-yanvarda KXDR rahbari Kim Chen Ir mamlakat qurolli kuchlarini mustahkamlash zarurligini bildirdi. U bu bayonotni quruqlik qo‘shinlari, harbiy-dengiz va harbiy-havo kuchlarining qo‘shma mashg‘ulotlariga tashrif buyurganida berganini Associated Press mahalliy OAVga tayanib xabar qildi. Avvalroq KXDR Davlat mudofaa qo‘mitasi Janubiy Koreyaga qarshi «muqaddas urush» e’lon qilinishi mumkinligidan ogohlantirib, ikki davlat o‘rtasidagi muloqot butunlay to‘xtatilganini bildirgan edi. Bunday keskin munosabat Koreya Respublikasi «o‘ta zarur» vaziyatda KXDRga qarshi tezkor hujum operatsiyasini ko‘zda tutuvchi favqulodda rejasini oshkor qilganidan so‘ng yuzaga keldi.
  • 2010-yil 26-martda tashqi portlash oqibatida Janubiy Koreya harbiy-dengiz kuchlariga tegishli korvet — « «Chxonan» cho‘kdi. Kemani cho‘ktirishda KXDR qurolli kuchlariga tegishli suvosti kemasi aybdor deb topildi. Bu hodisadan keyin munosabatlar keskinlashdi, Janubiy Koreya prezidenti Li Myon Bak KXDRga nisbatan zudlik bilan qat’iy choralar ko‘rishini ma’lum qilgach, vaziyat yanada og‘irlashdi. Shimolning rasmiy vakillari KXDR harbiy-dengiz kuchlari Janubiy Koreya kemasini cho‘ktirishda ishtirok etganini rad etdi. KXDR hukumati Janubiy Koreya o‘z davlatiga qarshi har qanday sanksiya qo‘llasa, keng ko‘lamli urush boshlashini bildirdi.
  • 2010-yil 25-mayda Kim Chen Ir KXDR qo‘shinlarini jangovar shay holatga keltirishni buyurdi. KXDR Janubiy Koreya bilan diplomatik aloqalarni uzdi.
  • 2010-yil 24-iyulda KXDR AQSH va Janubiy Koreyaning 2010-yil 25-iyulda boshlanadigan qo‘shma dengiz mashg‘ulotlariga javoban Janubiy Koreyaga yadroviy urush bilan tahdid qildi. KXDR Markaziy telegraf agentligi mamlakat Mudofaa vazirligiga tayanib xabar berishicha, KXDR AQSH va Janubiy Koreyaga qarshi «kuchli yadroviy qasos» va «muqaddas yadroviy urush» boshlashga tayyor edi.
  • 2010-yil 23-noyabrda KXDR artilleriyasi o‘qqa tutgan hudud — Janubiy Koreyaning Yonpxyondo oroli (Sariq dengiz). Natijada Janubiy Koreyaning 14 nafar harbiy xizmatchisi yaralandi, ularning uchtasi og‘ir jarohat oldi, to‘rt kishi halok bo‘ldi. Tinch aholining ayrim uylari ham vayron bo‘lgani xabar qilindi. Janubiy Koreya OAV ma’lumotiga ko‘ra, dastlabki 12 daqiqada KXDR hududidan orolga taxminan 150 marta o‘t ochilgan, shundan 80 ga yaqin snaryad nishonga tekkan. Janubiy Koreya javoban 50 ta snaryad otgan, so‘ng ikki tomon yana har biri 20—30 martadan o‘t ochgan.
  • 2013-yil 29-mayda KXDR Janubiy Koreyaga 1950—1953-yillardagi Koreya urushidan keyin tuzilgan amaldagi sulh kelishuvi o‘rniga tinchlik shartnomasini imzolashni taklif qildi.
  • 2014-yil 31-martda Sariq dengizda, bahsli g‘arbiy dengiz chegarasi yaqinida, Janubiy va Shimoliy Koreya harbiylari o‘rtasida otishma yuz berdi. KXDR oldindan harbiy mashg‘ulotlar o‘tkazilishini e’lon qilgan edi. Janubiy Koreya harbiylarining xabar berishicha, KXDR Janubiy Koreya hududiy suvlarini o‘qqa tutgach, janublik harbiylar javob artilleriya o‘tini ochgan.
  • 2014-yil 22-mayda Janubiy Koreya va KXDR Sariq dengizda bir-birini artilleriyadan o‘qqa tutdi. Janubiy Koreya harbiylarining bildirishicha, KXDR qirg‘oq artilleriyasi Sariq dengizdagi Yonpxyondo oroli yaqinida Janubiy Koreyaning tezkor kateriga qarata 2 ta artilleriya snaryadi otgan. Bunga javoban Janubiy Koreya harbiy-dengiz kuchlari Shimoliy Koreya suvlariga 5 ta snaryad otgan. Ertasi kuni KXDR birinchi bo‘lib Janubiy Koreya o‘t ochganini ta’kidladi.
  • 2014-yil 4-oktabrda KXDR va Janubiy Koreya o‘rtasida 5 yil ichida ilk bor yuqori darajadagi muzokaralar bo‘lib o‘tdi. KXDR delegatsiyasi KXDR Davlat kengashi raisi o‘rinbosari Xvan Byon So boshchiligida Osiyo o‘yinlarining Inchxondagi yakunlanishi munosabati bilan kutilmaganda Janubiy Koreyaga tashrif buyurdi. Tashrif davomida delegatsiya Janubiy Koreyaning yuqori mansabdor shaxslari, jumladan bosh vazir Chon Xon Von, prezidentning tashqi siyosat va xavfsizlik masalalari bo‘yicha yordamchisi Kim Gvan Chin hamda birlashuv vaziri Ryu Gil Chje bilan uchrashdi.
  • 2014-yil 7-oktabrda Shimoliy Koreya kateri Sariq dengizdagi orol yaqinida Janubiy Koreyaning dengiz chegarasini buzganidan so‘ng ikki davlat patrul katerlari bir-biriga qarata o‘t ochdi. Na Janubiy Koreya, na Shimoliy Koreya kateri shikastlangani haqida ma’lumot berildi. Chegarani buzgan shimoliy koreyalik katerga qarata jami 90 ga yaqin o‘q uzildi.
  • 2014-yil 10-oktabrda Koreya davlatlarining quruqlik chegarasida otishma bo‘ldi. Janubiy Koreya harbiylariga ko‘ra, janublik jamoat tashkiloti chegaradan targ‘ibot varaqalari ortilgan havo sharlarini uchirgach, Shimoliy Koreya tomoni o‘t ochgan. Janubiy Koreya javob qaytargan. Janubiy Koreya tarafidan hech kim jabrlanmagan, KXDR tomonida ham jabrlanganlar haqida xabar berilmagan.
  • 2014-yil 19-oktabrda Janubiy Koreya va KXDR quruqlik chegarasida yana bir-biriga o‘t ochdi. Shimoliy Koreya askarlari harbiy demarkatsiya chizig‘iga Paju shahri yaqinida yaqinlashganidan so‘ng Janubiy Koreya ogohlantiruvchi o‘q uzdi. KXDR javob qaytardi. Har ikki tomondan qurbonlar haqida xabar kelmadi.
  • 2015-yil 21-avgustda KXDRga qarshi hujum harakatlari mashq qilingan AQSH va Janubiy Koreya qo‘shma harbiy mashg‘ulotlariga javoban Kim Chen In Koreya xalq armiyasini mahalliy vaqt bilan soat 17:00 gacha to‘liq jangovar shaylikka keltirishni buyurdi.
  • 2016-yil 8-mayda KXDR marshali Kim Chen In Pxenyanga tajovuz bo‘lsa, mamlakat Janubiy Koreya bilan kuch ishlatib birlashishga tayyor turishi kerakligini aytdi. Bu haqda RIA Novosti «Nodon sinmun» gazetasida chop etilgan Kim Chen Inning Koreya Mehnat partiyasi VII syezdidagi nutqi to‘liq matniga tayanib yozdi. Shimoliy Koreya rahbari: «Xalq armiyasi Amerika imperializmi va Janubiy Koreya harbiylarining respublikamizga qarshi ehtiyotsiz harbiy provokatsiyalariga har doim eng yuqori darajada tayyor turishi kerak. Agar dushmanlar urush olovini yoqsa, tajovuzkorlarni ayovsiz jazolash va vatanni birlashtirish tarixiy ishini nihoyasiga yetkazish lozim», dedi. U yana KXDRga tajovuz bo‘lgan taqdirda har bir inson mamlakatni birlashtirishga kirishishga tayyor bo‘ladigan ijtimoiy muhit yaratishga chaqirdi.
  • 2018-yil 27-aprelda Koreyalararo sammit bo‘lib o‘tdi. Unda Kim Chen In va Mun Chje In tinchlik shartnomasini rasman tuzish yuzasidan muzokara o‘tkazish niyatini bildirdi.
  • 2018-yil 14-iyulda BMT Xavfsizlik Kengashi qo‘mitasi Koreya Respublikasining ikki davlat harbiylari o‘rtasidagi aloqa liniyalarini tiklash uskunalarini KXDRga yetkazish taqiqlangan harbiy maqsadli mahsulotlar ro‘yxatidan chiqarish haqidagi arizasini ma’qulladi.
  • 2024-yil 15-oktabrda KXDR Janubiy Koreyaga olib boruvchi yo‘llarning ikki qismini portlatdi.
  • 2026-yil 23-martda KXDR Oliy xalq majlisi mamlakat Konstitutsiyasiga o‘zgartirishlar kiritdi. Yangilangan hujjatga ko‘ra, Shimoliy Koreya endi Janub bilan birlashishni maqsad qilmaydi. Qonundan «tinch yo‘l bilan birlashish» va «buyuk milliy birlik» haqidagi iboralar chiqarib tashlangani buning dalilidir. Bundan tashqari, Koreya Respublikasi KXDR bilan quruqlik chegarasiga ega suveren davlat deb tan olinadi. Shu tariqa Shimoliy Koreya Janubiy Koreyaga hududiy da’volardan voz kechgan.

Yaponiya

  • 2004-yil noyabrida Pxenyanda KXDR va Yaponiya o‘rtasida Shimoliy Koreya razvedkasi 1970—1980-yillarda o‘g‘irlab ketgan Yaponiya fuqarolari masalasi bo‘yicha bir hafta davomida hal qiluvchi muzokaralar o‘tkazildi. O‘sha vaqtga kelib KXDR o‘g‘irlangan besh kishi va ularning oila a’zolarini ozod qilgan edi. Ilgari Kim Chen Ir jami 13 kishi o‘g‘irlanganini tan olgan, ammo qolganlarning taqdiri noma’lumligicha qolgandi. Yaponiya KXDRni ularning taqdiri haqida ma’lumotni yashirishda va agar tirik bo‘lishsa, ularni qaytarib bermaslikda aybladi. Muzokaralar natijasida yaponlar o‘g‘irlanganlarning shaxsiy buyumlari va hujjatlari solingan yettita konteynernigina olishga muvaffaq bo‘ldi.
  • 2004-yil dekabrida Yaponiya jamoatchiligi Shimoliy Koreya hukumati noyabrda Tokioga topshirgan jasad kuli bilan bog‘liq mojaro sababli sanksiyalarni yoqladi. DNK tahlili qoldiqlar yapon qizi Megumi Yokotaga, ya’ni 1977-yilda KXDR maxsus xizmatlari tomonidan o‘g‘irlab ketilgan qizga emas, balki o‘g‘irlangan yaponlar ro‘yxatida bo‘lmagan boshqa ikki kishiga tegishli ekanini ko‘rsatdi.
  • 10-dekabrda Yaponiya parlamenti hukumatdan KXDRga iqtisodiy sanksiyalar qo‘llash masalasini ko‘rib chiqishni so‘radi. Birinchi qadam sifatida hukumat KXDRga oziq-ovqat yordamini to‘xtatishga qaror qildi. Yaponiya parlamentida Shimoliy Koreya kemalari uchun Yaponiya portlarini yopish, Yaponiyada yashovchi koreyaliklarning KXDRga pul o‘tkazishini taqiqlash va boshqa choralarni nazarda tutuvchi sanksiyalar faol muhokama qilina boshladi.
  • 2009-yil 27-iyunda KXDR o‘z havo hududiga kirgan har qanday Yaponiya samolyotini urib tushirish bilan tahdid qildi. «Harbiy-havo kuchlari (Koreya xalq armiyasi) Yaponiya tajovuzkor kuchlaridagi urush qo‘zg‘atuvchilarning hech qanday havo josusligiga toqat qilmaydi va KXDR hududiy havo makoniga millimetrning mingdan bir qismicha kirishga jur’at etgan har qanday samolyotni ayovsiz urib tushiradi», deyiladi KXDR Markaziy telegraf agentligi.
  • xabarida. 2016-yil 10-martda KXDR uchirgan ikkita jangovar kallak Yapon dengiziga tushdi.

AQSH

Cho Myon Rok va AQSH prezidenti Bill Klinton

Rasmiy AQSH idoralari KXDRni «Janubiy Koreya, Yaponiya va AQSHga qarshi provokatsiyalar»da ayblaydi. Bunday hodisalarning bir qismi 60—70-yillarda AQSH razvedka xizmatlari harakatlariga javoban sodir bo‘lgan (masalan, 1968-yilda «Pueblo» kemasining qo‘lga olinishi). AQSH Kongressining Tadqiqot xizmatiga (Congressional Research Service) ko‘ra, boshqa hodisalar qatoriga «odam o‘g‘irlash, garovga olish, samolyotlarni olib qochish, terrorchilik harakatlari va Janubiy Koreyaning amaldagi prezidentlariga suiqasd urinishlari» kirgan.

AQSH va KXDR hozirgacha diplomatik munosabatlar o‘rnatmagan. 1990-yillar boshida rejalashtirilgan diplomatik aloqalar o‘rnatilmadi, garchi bu 1994-yilgi Doiraviy kelishuv bandlaridan biri bo‘lsa ham. Ushbu bitimga ko‘ra, KXDR o‘sha paytda yadroviy dasturini muzlatgan; AQSH esa shartnomaviy majburiyatlarini bajarmagan.

2023-yil martida KXDR tashqi ishlar vaziri o‘rinbosari Kim Son Gen BMTni Koreya yarimorolidagi keskinlikni kuchaytirayotgan AQSH va Koreya Respublikasining qo‘shma harbiy mashg‘ulotlarini zudlik bilan to‘xtatishni talab qilishga chaqirdi. U, shuningdek, AQSHni «xalqaro qurol-yarog‘ nazorati tizimini qulatish»da aybladi va mamlakatining yadroviy qurol ishlab chiqishini «Koreya yarimorolida tinchlik va barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan javob choralari» deb atadi.

Tashqi siyosatning o‘ziga xos jihatlari

KXDR mustaqil, nihoyatda tajovuzkor va harbiylashgan tashqi siyosat yuritadi. Yuqorida tilga olingan diplomatik mojarolar respublika rahbariyatining xalqaro ishlarga yondashuvini yaxshi namoyon etadi. Rossiya strategik tadqiqotlar instituti xodimi V. F. Terexov fikricha, bunday strategiya mamlakatda vaziyatni keskinlashtirishga asoslangan siyosiy o‘yin natijalarini oldindan ayta oladigan yuqori malakali mutaxassislar borligidan dalolat beradi.

Ommaviy axborot vositalari

Matbuot

KXDRda 30 dan ortiq gazeta va jurnal (shu jumladan ingliz, fransuz, ispan, yapon, rus va xitoy tillarida) nashr etiladi.

Asosiy nashrlar — Pxenyanda:

Chop etiladigan barcha adabiyotlar qat’iy senzura qilinadi.

Radioeshittirish

KXDRda Koreya markaziy telegraf agentligi faoliyat yuritadi. U 1946-yilda tashkil etilgan. Mamlakat ichidagi radioeshittirishlarni Koreya markaziy radioeshittirish tizimi amalga oshiradi. KXDRda xorijga radioeshittirish uzatishning kuchli tizimi mavjud. Buni «Koreya ovozi» radiostansiyasi amalga oshiradi. U qisqa va o‘rta to‘lqinlarda, shuningdek, sun’iy yo‘ldosh orqali sakkizta xorijiy tilda, jumladan rus tilida efirga chiqadi. KXDR hududida xorijiy radiodasturlarni tinglash taqiqlangan va buning uchun qamoq jazosi belgilangan. Rasman faqat KXDR radiostansiyalariga qat’iy sozlangan radiopriyomniklardan foydalanishga ruxsat etiladi.

Televideniye

KXDR televideniyesi to‘rtta dastur bo‘yicha ko‘rsatuv uzatadi, ulardan biri madaniyatga oid kanal, yana biri «Ryonamsan» ta’lim kanalidir. Aholining televizorlari majburiy ro‘yxatga olinadi, chastota sozlamalari bloklanadi, boshqaruv qismlari esa muhrlanadi. Bir necha yil oldin Koreya markaziy televideniyesi va «Koreya ovozi» (shu jumladan rus tilidagi radioeshittirishlar) dasturlari Tailandning «Thaicom» sun’iy yo‘ldoshi orqali Osiyo.

hududiga uzatila boshladi. «Freedom House» tashkilotining bayonotiga ko‘ra, KXDR televideniyesida muntazam targ‘ibot mavjud va jurnalistlar hatto eng kichik xatolari uchun ham jazolanadi.

Kompyuter tarmoqlari

KXDR internetda o‘zining .kp yuqori darajali domeniga ega. 2010-yil iyulidan boshlab rasmiy Pxenyan YouTube videoservisi va Twitter mikroblogida ancha faol bo‘la boshladi, bu esa Janubiy Koreyada.

senzuraning yangi to‘lqiniga sabab bo‘ldi. KXDRda internet-kafelar mavjud bo‘lib, ularda internetdan foydalanish mumkin (2007-yilda mamlakat Xalq xavfsizligi vazirligi ularni vaqtincha yopishni buyurgan; hozir KXDR aholisining katta qismi uchun internetga kirish yopiq). Diplomatik vakolatxonalar va ayrim xorijiy korxonalar internetdan foydalanish imkoniyatiga ega. Sayyohlar esa internetga ulanishi mumkin.

Mamlakatda internetga ulanmagan ichki tarmoq — « «Kvanmyon» ishlaydi. Unga telefon liniyalari orqali Dial-Up texnologiyasida va 2009-yildan mobil internet orqali kirish mumkin.

OAVda yoritilishi

Rossiyalik ayrim siyosatshunoslar va publitsistlar orasida G‘arb ommaviy axborot vositalari KXDRga qarshi axborot fitnasi uyushtirayotgani haqidagi qarash mavjud.[Ishonchli bo‘lmagan manba] Masalan, Rossiya Fanlar akademiyasining Uzoq Sharq instituti Koreyashunoslik markazi rahbari A. Z. Jebin G‘arb mamlakatlari OAV KXDR obrazini yomonotliq qilish bo‘yicha oldindan rejalashtirilgan kampaniya olib borayotganini ta’kidlaydi. Rossiya Fanlar akademiyasining Xitoy va zamonaviy Osiyo instituti Koreyashunoslik markazi katta ilmiy xodimi K. V. Asmolov fikricha, xorijiy tashkilotlar va OAV KXDRdagi vaziyatni qasddan bo‘rttiradi, mamlakat haqidagi afsonalar ko‘paymoqda, matbuotda esa u yerdagi fuqarolar hayoti va hokimiyat vakillarining odatlari haqida tez-tez mutlaqo ishonib bo‘lmaydigan yolg‘on xabarlar tarqaladi. Asmolov 2014-yil 17-fevralda KXDR bo‘yicha hisobot e’lon qilgan BMT Inson huquqlari komissiyasi ishining xolisligiga shubha bildiradi. Uningcha, komissiya faoliyati natijasida «Shimoliy Koreyaga qarshi targ‘ibot» rasmiy hujjat maqomiga ko‘tarilgan. OAVda KXDR ko‘pincha muzokaraga yaroqsiz va muzokara o‘tkazishga qiziqmaydigan davlat sifatida tasvirlanadi, holbuki KXDR ishtirokidagi mintaqaviy inqirozlarning sezilarli qismi aynan Shimoliy Koreya tashabbusi bilan hal etilgan.

Bunday yondashuvga qarshi fikr bildiruvchilar KXDR haqidagi ayrim xabarlar ishonchsiz ekanini tan olsa-da, buning sababi targ‘ibot emas, balki mamlakatdan ma’lumot olishdagi obyektiv qiyinchiliklar ekanini aytadi. Shimoliy Koreya siyosatini tinchlikparvar deb tasvirlash ham tanqid qilinadi. Koreyashunos mutaxassislar KXDR tashqi siyosati taranglikni ataylab kuchaytirish va qo‘shni mamlakatlar bilan nizolarni qo‘zg‘atish bilan tavsiflanishini ta’kidlaydi. Ular Shimoliy Koreya qo‘shnilariga nisbatan bir necha bor tajovuzkor harakatlar qilganiga, jumladan Janubiy Koreya rahbarlarini o‘ldirishga uringaniga (masalan, Pak Chon Xiga suiqasd), shuningdek terrorchilik harakatlariga ( (Chon Du Xvanga suiqasd) va ko‘plab odamlar halok bo‘lishiga olib kelgan boshqa voqealarga ishora qiladi. Bularga Shimoliy Koreya agentlari tomonidan qo‘shni davlat fuqarolarini, xususan Yaponiya fuqarolarini ommaviy o‘g‘irlash, hatto Janubiy Koreyaning mashhur kinorejissori Sin San Ok kabi taniqli shaxslarning ham o‘g‘irlanishi; fuqarolik samolyotlarini bosib olib, yo‘lovchilarni garovga olish (Korean Airlines YS-11 samolyotining olib qochilishi[ingl.]), shuningdek, yo‘lovchi samolyotlarida terrorchilik harakatlari sodir etish (Boeing 707 samolyotining Andaman dengizi ustida portlatilishi); demilitarizatsiya qilingan zonada vaqti-vaqti bilan odamlar halok bo‘lishiga olib keladigan mojarolarni qo‘zg‘atish (masalan, daraxt kesish hodisasi); bundan tashqari, Koreya Respublikasi hududiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri harbiy hujumlar uyushtirib, tinch aholi qurbonlariga sabab bo‘lish (masalan, hujum va artilleriyadan o‘qqa tutish — Yonpxyondo orolidagi voqealar) kiradi. Mutaxassislarning ta’kidlashicha, Janubiy Koreya hatto diktatura davrida ham bunday harakatlar qilmagan. Ular KXDRning Janubiy Koreya bilan sulh rejimidan bir tomonlama chiqib ketganiga ham e’tibor qaratadi. Tadqiqotchilarga ko‘ra, bunday siyosatning sabablaridan biri chuqur iqtisodiy inqiroz va G‘arb tomonidan qabul qilinmaslik sharoitida sanksiyalarni yumshatish hamda xalqaro yordam olish maqsadidagi iqtisodiy shantaj hisoblanadi.

Bundan tashqari, G‘arb OAV orqali tarqaladigan KXDRdagi voqealar haqidagi ziddiyatli mish-mishlar, avvalo, mamlakatning yopiqligi, so‘z erkinligining yo‘qligi va uning siyosiy tuzumidagi totalitar xususiyat bilan izohlanadi. Bunday sharoitda bevosita ishonchli ma’lumot olishning imkoni yo‘q, anonim manbalardan keladigan xabarlarni esa tekshirish nihoyatda qiyin.

Hatto G‘arb razvedka xizmatlari ham KXDRda nimalar bo‘layotgani haqida ko‘pincha yetarlicha ishonchli ma’lumotga ega emas.

Shimoliy Koreya targ‘iboti ham muhim rol o‘ynaydi. K. V. Asmolov qayd etishicha, KXDRdagi vahshiyliklar haqidagi mish-mishlarni mamlakatning hukmron doiralari ba’zan o‘zlari tarqatadi. Bundan maqsad qo‘rqinchli qiyofa yaratish va raqiblarni cho‘chitishdir.

Adabiyotlar

Havolalar