Yer aholisi ( noyabr 2026 -yil holatiga ko‘ra) 8,32 milliard kishini tashkil etadi.

1970-yillargacha dunyo aholisi soni giperbolik qonun bo‘yicha o‘sib bordi; 1988-yildan buyon esa o‘sish sur’atlarining sekinlashuvikuzatilmoqda. 1990-yilda aholi soni 87,4 million kishiga ko‘paygan. Shunga qaramay, aholining mutlaq soni tez o‘sishda davom etmoqda (2002-yilda 74 millionga, 2014-yilda 87 millionga), biroq 2000-yillarda nisbiy o‘sish sur’ati 1963-yildagi eng yuqori ko‘rsatkich (yiliga 2,2 %) bilan solishtirganda qariyb ikki baravar kamaygan.
Ma’lumot manbasi — BMT: 1994—2014-yillarda 60 yoshdan oshganlar soni ikki baravar ko‘paygan; 2014-yilda esa dunyodagi keksa kishilar soni besh yoshgacha bo‘lgan bolalar sonidan ortgan. Markaziy razvedka boshqarmasining Jahon faktlar kitobi ma’lumotiga ko‘ra, Yer aholisining 65 yoshdan oshgan qismi 2024-yil holatiga ko‘ra 10,3 % (erkaklar 370 253 736 kishi, ayollar 459 044 344 kishi), 14 yoshgacha bo‘lgan bolalar ulushi esa 24,5 % (o‘g‘il bolalar 1 018 005 046 kishi, qiz bolalar 958 406 907 kishi) edi. Shu bilan birga, mehnatga layoqatli, 15 yoshdan 64 yoshgacha bo‘lganlar ulushi 65,2 % (erkaklar 2 658 595 672 kishi, ayollar 2 592 930 538 kishi) ni tashkil etgan.
2024-yil holatiga ko‘ra, Markaziy razvedka boshqarmasining Jahon faktlar kitobi, 65 yoshdan oshgan aholining eng katta ulushiga ega mamlakat Yaponiyadir (mikrodavlatdan tashqari) Monako, bu yerda bu ko'rsatkich aholining rekord darajadagi 37,1% ni tashkil etgan, bu esa o'z navbatida dunyoda 14 yoshgacha bo'lgan aholining eng kichik ulushiga ega - mamlakat aholisining 9,1% ni tashkil qiladi): o'sha yili Yaponiya aholisining 29,5% 65 yoshdan oshgan. O'sha yilgi ma'lumotlarga ko'ra, 14 yoshgacha bo'lgan aholining eng katta ulushiga ega mamlakat Niger (mamlakat aholisining 49,5%), shu bilan birga, dunyoda mehnatga layoqatli aholining (15 yoshdan 64 yoshgacha) eng kam ulushiga ega - mamlakat aholisining 47,8%. Xuddi shu yilgi ma'lumotlarga ko'ra, mehnatga layoqatli aholining (15 yoshdan 64 yoshgacha) eng katta ulushiga ega mamlakat Qatar — mamlakat aholisining 85,4 % i; bu mamlakatda 65 yoshdan oshganlar ulushi ham dunyodagi eng past ko‘rsatkich — 1,5 % ni tashkil etadi (sababi Qatar Arabiston yarimorolining ayrim boshqa mamlakatlari kabi chet eldan ko‘plab mehnat migrantlarini jalb qiladi). Markaziy razvedka boshqarmasining Jahon faktlar kitobiga ko‘ra, 2024-yilda Yaponiya aholisining o‘rtacha yoshi dunyodagi mamlakatlar orasida eng yuqori — 49,9 yosh bo‘lgan. Yaponiya dunyodagi aholisi eng keksa va eng tez qarib borayotgan davlatlardan biridir (Monakoda keksa, badavlat immigrantlar ko‘pligi sababli bu ko‘rsatkichlar yanada yuqori).
2009-yilda ilk bor insoniyat tarixida aholi soni jihatidan shahar aholisi qishloq aholisi bilan tenglashib, har biri 3,4 milliard kishini tashkil etdi. Keyinchalik dunyo aholisining tobora katta qismi shaharlarda istiqomat qilishi kutilmoqda (ya’ni shahar aholisi jami dunyo aholisiga nisbatan tezroq o‘sadi). 2023-yilda Yer aholisining 57,5 % i shaharlarda yashagan; BMT prognozining o‘rtacha variantiga ko‘ra, 2050-yilda bu ko‘rsatkich 68,6 % ga yetadi.
2020-yilda dunyo aholisining 59,5 % i Osiyoda, 17,2 % i Afrikada, 9,6 % i Yevropada, 8,4 % i Lotin Amerikasida, 4,7 % i Shimoliy Amerikada, 0,5 % i Okeaniyadayashagan. BMT prognozining o‘rtacha variantiga ko‘ra, 2050-yilda dunyo aholisining 55,8 % i Osiyoda, 26,3 % i Afrikada, 8,0 % i Lotin Amerikasida, 7,5 % i Yevropada, 4,5 % i Shimoliy Amerikada va 0,6 % i Okeaniyada yashaydi.
BMT va Vashington universiteti olimlari 2014-yilda 2100-yilga borib Yer aholisi 11 milliard kishini tashkil etadi, deb hisoblagan. Vashington universiteti olimlarining keyingi, 2020-yilgi bahosiga ko‘ra, 2100-yilda bu ko‘rsatkich 8,8 milliard kishiga teng bo‘ladi.
Aholi soni bo‘yicha dunyodagi eng yirik davlat — Hindiston. U 2023-yilning birinchi yarmida Xitoydan o‘zib ketgan; ikkinchi o‘rinda esa Xitoyturadi. 1991-yilgacha uchinchi o‘rinni SSSRegallagan, u parchalangach uchinchi o‘ringa AQShchiqdi. Uning aholisi 2006-yildan keyin 300 million kishidan oshdi (bu postsovet hududidagi davlatlar aholisining jami sonidan ham ko‘p); Indoneziya va Pokiston aholi soni bo‘yicha to‘rtinchi va beshinchi o‘rinlarni egallaydi; Nigeriya, Braziliya, Bangladesh va Rossiya esa mos ravishda oltinchi, yettinchi, sakkizinchi va to‘qqizinchi o‘rinlarni egallaydi..
Tarix
Uzoq vaqt davomida Yer aholisi juda sekin ko‘paygan. Taxminlarga ko‘ra, miloddan avvalgi 10 ming yilda dunyo aholisi 5 million kishidan kam bo‘lgan. Milodiy era boshlarida dunyoda qariyb 200 million kishi yashagan. XVIII asr boshida Yer aholisi 610 millionga yetgan, XIX asr boshida esa 1 milliarddan oshgan.

XIX asrning o‘rtalaridan aholi sonining o‘sish sur’atlari sezilarli oshdi, chunki odamlarning umr ko‘rish davomiyligi ancha uzaydi. Bunga oziqlanish, sanitariya va tibbiyot sohasidagi yaxshilanishlar sabab bo‘ldi. Dastlab tug‘ilish darajasi yuqoriligicha qoldi. Shu tariqa demografik o‘tish.
1851—1870-yillarda dunyo aholisining o‘rtacha yillik o‘sish sur’ati 0,1 % dan 0,5 % dan ortiq darajagacha ko‘tarildi va 1900-yilda 1 % dan oshdi. 1925-yilda Yer aholisi 2 milliard kishidan oshgan. 1950-yillarning o‘rtalarida o‘rtacha yillik o‘sish 1,8 % ga yetdi. Yer aholisi 3 milliard kishilik marraga 1955-yilda, 4 milliardlik marraga esa 1974-yilda yetgan.
Shunday qilib, 10 000 yil davomida sayyoramiz aholisi 5 milliondan 1 milliardgacha ko‘paygan (1800-yil). Aholi 2 milliardga yetib, ikki baravar ko‘payishi uchun yana 125 yil (1925-yilgacha), yana 50 yil davomida esa 4 milliardga (1975-yilga) yetishi kifoya qilgan. Bu holat demografik portlash. Dunyo aholisi bir necha o‘n yil davomida nihoyatda tez ko‘paygach, bu jarayon nazoratdan chiqayotgani va o‘sish to‘xtamasligi haqida xavotirlar paydo bo‘ldi. 1950-yildan boshlab 15 yoshgacha bo‘lgan bolalarning umumiy soni 0,87 milliarddan 1,96 milliardgacha (2018-yilda) tez o‘sdi. Bu jahon tarixida o‘ziga xos davr edi. O‘tmishda bolalar o‘limi nihoyatda yuqori bo‘lgan va har bir ayol dunyoga keltirgan bolalardan atigi ikkitasi voyaga yetgan. Agar ko‘proq bolalar omon qolganida, dunyo aholisi soni barqaror bo‘lib qolmagan bo‘lardi. Demak, o‘tmishga xos deb tasavvur qilinadigan ko‘p bolali katta oila ham bolalar o‘limi yuqoriligi sababli oilalar hayotida qisqa davom etgan davr bo‘lgan.
1971-yilda Yer aholisining o‘rtacha yillik o‘sish sur’ati eng yuqori darajaga (2,1 %) yetdi, so‘ng 1,6 % gacha pasayib, 1982-yilda shu ko‘rsatkichni tashkil etdi. 1983-yilda u 1,9 % gacha ko‘tarildi, ammo shundan beri uzluksiz kamayib bormoqda.
Aholi o‘sish sur’atlarining pasayishi tug‘ilish darajasining kamayishi bilan bog‘liq: 1950–1960-yillarda dunyo bo‘yicha umumiy tug‘ilish koeffitsiyenti har bir ayolga 5 nafar bolani tashkil qilgan bo‘lsa, 2022-yilda 2,4 nafargacha pasaygan. Tug‘ilish, avvalo, boy mamlakatlarda ayollarning ta’lim olish, haq to‘lanadigan ish bilan shug‘ullanish va kontratsepsiya vositalaridan foydalanish imkoniyati kengaygani sabab kamaygan. Kambag‘al mamlakatlarda esa aholi o‘sish sur’ati hanuz yuqori.
Dunyo aholisining ikki asr ichida 7 baravar ko‘payishi insoniyatning atrof-muhitga ta’sirini kuchaytirdi. Uzoq kelajakda ham barqarorlikni ta’minlagan holda ko‘p sonli aholini turar joy, oziq-ovqat va resurslar bilan ta’minlash hozirgi avlod oldidagi jiddiy muammolardan biridir. Aholining ko‘payishi hanuz yuqori: har yili 140 million kishi tug‘iladi, 58 million kishi vafot etadi va shu tariqa aholi soni yiliga 82 million kishiga ortadi.
Dunyo bo‘yicha umumiy tug‘ilish koeffitsiyenti har bir ayolga 5 nafar bola bo‘lgan 1960-yillarning oxiridan buyon ikki baravar pasaydi. 1950-yilgacha «ko‘proq rivojlangan mintaqalar»da tug‘ilish darajasi bir ayolga 3 nafardan kam bolagacha tushgan edi. Keyinchalik, 1960-yillarda «kamroq rivojlangan mintaqalar»da ham tug‘ilish pasaya boshladi, oradan o‘n yil o‘tib «eng kam rivojlangan mintaqalar»da ham shunday jarayon kuzatildi. Dunyo bo‘ylab sog‘liqni saqlash jadal yaxshilanayotgani tufayli kutilayotgan umr davomiyligi ham tez ortmoqda. Ilgari o‘lim darajasi shu qadar yuqori bo‘lganki, u aholi ko‘payishini cheklab turgan. XXI asrda vaziyat o‘zgardi. XXI asrda aholi aynan bolalar o‘limi yuqori bo‘lgan joylarda tez o‘smoqda. Paradoks shundaki, bolalar o‘limi aholi o‘sishi bilan to‘g‘ri bog‘langan: bolalar o‘limi yuqori joylarda tug‘ilish ham yuqori bo‘ladi va aholi tez o‘sadi. Umumiy tug‘ilish koeffitsiyenti baland bo‘lgan joylarda aholi o‘sishi ham tez. Tug‘ilish darajasi pasayganida aholi sonining o‘sishi to‘xtaydi.
XXI asr oxirida, dunyo aholisining yillik o‘sishi 0,1 % gacha pasayganda, BMTprognoziga ko‘ra, dunyo demografik o‘tish jarayonining nihoyasiga juda yaqinlashadi. 2100-yildan keyin aholi soni qanday o‘zgarishini oldindan aytish qiyin; bu tug‘ilish darajasiga bog‘liq. Muhim savol: tug‘ilish koeffitsiyenti aholi avlodlarining o‘rnini qoplash darajasidan (har bir ayolga 2,1 tug‘ilishdan) yuqori bo‘ladimi? Dunyo demografik o‘tishning so‘nggi bosqichiga kirmoqda. XX asrda Yer aholisi to‘rt baravar oshgan, ammo XXI asrda yana ikki baravar ko‘paymaydi. Ikki asrdan ko‘proq vaqt oldin boshlangan ulkan global demografik o‘tish nihoyasiga yetmoqda. Ilgari aholi sonining o‘sishini juda yuqori o‘lim ko‘rsatkichi cheklagan bo‘lsa, yangi muvozanatda buni tug‘ilishning past darajasi ta’minlaydi. Yer aholisi sonining o‘zgarishlari kichik bo‘lib qolishi mumkin. Demografik kelajak o‘tmishni eslatadi, ammo bolalar endi avvalgidek ko‘p vafot etmaydi va avvalgidek ko‘p tug‘ilmaydi.
| Yil | Jami | Afrika | Osiyo | Yevropa | Markaziy va Janubiy Amerika |
Shimoliy Amerika |
Avstraliya va Okeaniya |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Miloddan avvalgi 8000-yil | 5000 | 700 | 2000 | 2000 | 100 | 100 | 100 |
| Miloddan avvalgi 4000-yil | 50 000 | 5000 | 26 000 | 12 000 | - | - | - |
| Miloddan avvalgi 1000-yil | 100 000 | 11 000 | 56 000 | 23 000 | - | - | - |
| Miloddan avvalgi 500-yil | 150 000 | 17 000 | 84 000 | 40 000 | - | - | -- |
| Milodiy 1-yil | 300 000 | 35 000 | 170 000 | 65 000 | 20 000 | 5000 | 5000 |
| 1000 | 400 000 | 70 000 | 240 000 | 60 000 | 20 000 | 5000 | 5000 |
| 1750 | 800 000 | 105 000 | 483 000 | 184 000 | 16 000 | 2000 | 5000 |
| 1800 | 1 000 000 | 108 000 | 656 000 | 200 000 | 24 000 | 7000 | 5000 |
| 1850 | 1 262 000 | 111 000 | 806 000 | 276 000 | 38 000 | 26 000 | 5000 |
| 1900 | 1 656 000 | 133 000 | 961 000 | 400 000 | 74 000 | 82 000 | 6000 |
| 1950 | 2 518 629 | 221 214 | 1 390 488 | 555 403 | 167 097 | 171 616 | 12 812 |
| 1955 | 2 755 823 | 246 746 | 1 546 947 | 570 184 | 190 797 | 186 884 | 14 265 |
| 1960 | 3 021 475 | 277 398 | 1 711 336 | 594 401 | 218 300 | 204 152 | 15 888 |
| 1965 | 3 334 874 | 313 744 | 1 914 424 | 619 026 | 250 452 | 219 570 | 17 657 |
| 1970 | 3 692 492 | 357 283 | 2 163 118 | 635 855 | 284 856 | 231 937 | 19 443 |
| 1975 | 4 068 109 | 408 160 | 2 417 512 | 650 542 | 321 906 | 243 425 | 21 564 |
| 1980 | 4 434 682 | 469 618 | 2 662 335 | 655 431 | 361 401 | 256 068 | 22 828 |
| 1985 | 4 830 979 | 541 814 | 2 922 552 | 660 009 | 401 469 | 269 456 | 24 678 |
| 1990 | 5 263 593 | 622 443 | 3 207 807 | 665 582 | 441 525 | 283 549 | 26 687 |
| 1995 | 5 674 380 | 707 462 | 3 475 052 | 670 405 | 481 099 | 299 438 | 28 924 |
| 2000 | 6 070 581 | 795 671 | 3 729 737 | 675 000 | 520 229 | 315 915 | 31 043 |
| 2005 | 6 343 628 | 896 964 | 3 832 508 | 670 722 | 558 281 | 332 156 | 32 998 |
| 2013 | 7 162 119 | 1 136 635 | 4 352 723 | 662 452 | 616 644 | 355 361 | 38 304 |
| 2030 (prognoz) | 8 511 000 | 1 750 000 | 4 970 000 | 640 000 | 711 000 | 395 000 | 45 000 |
| 2050 (prognoz) | 9 450 000 | 2 420 000 | 5 230 000 | 600 000 | 750 000 | 400 000 | 50 000 |
| 2080 (prognoz) | 9 741 000 | - | - | - | - | - | - |
| 2100 (prognoz) | 9 551 000 | - | - | - | - | - | - |
- Izoh: aholi soni prognozlarini tuzuvchilar (AQSh aholini ro'yxatga olish byurosi) turli mamlakatlarning demografik vaziyati o‘zgarishiga qarab o‘z prognozlarini muntazam yangilab turadilar. Shu bois jadvaldagi prognoz ko‘rsatkichlari manbadagi joriy ma’lumotlardan biroz farq qilishi mumkin.
Milliardlar
Hisob-kitoblarga ko‘ra, BMT Aholishunoslik jamg‘armasima’lumotiga binoan, Yer aholisi quyidagi marralarga yetgan:
- 1 milliard — 1804-yil;
- 2 milliard — 1927-yil;
- 3 milliard — 1960-yil;
- 4 milliard — 1974-yil;
- 5 milliard — 11-iyul 1987-yil;
- 6 milliard — 12-oktabr 1999-yil, «Olti milliard kuni»;
- 7 milliard — 31-oktabr 2011-yil, «Yetti milliard kuni»;
- 8 milliard — 15-noyabr 2022-yil, «Sakkiz milliard kuni»;
- Agar aholi o‘sish sur’ati keskin o‘zgarmasa, 9 milliardlik marraga taxminan 2035-yilda, 10 milliardlik marraga esa 2058-yilda yetiladi.
Jamg‘arma ramziy tadbirlar o‘tkazadi[ingliz tilida]va ayrim chaqaloqlarni shartli ravishda Yerning navbatdagi milliardinchi aholisi deb e’lon qiladi.
2011-yil oktabrida bir necha mamlakatda dunyoning yetti milliardinchi fuqarosi tug‘ilgani e’lon qilingan. Biroq Xalqaro amaliy tizimli tahlil instituti mutaxassislari Laksenburg (Avstriya) mutaxassislari 7 milliardlik marra 2012-yil iyulidan 2013-yil apreligacha bo‘lgan davrda bosib o‘tilishini aytgan. BMT ham «yubiley chaqaloq» qayerda tug‘ilganini aniq bilish imkonsizligini ta’kidlagan. Shu bois muayyan chaqaloqni shunday e’lon qilish amaliyoti to‘xtatilgan.
Niderlandiyaning Matematika va informatika markazi statistik mutaxassisi Peter Gryunvaldning taxminiy hisobiga ko‘ra, 162 ming yil avval boshlangan insoniyat tarixi davomida Yer yuzida 107 milliarddan ortiq inson tug‘ilgan.
BMT ma’lumotlariga ko‘ra, qit’alar bo‘yicha aholi
| Mintaqa | 2024 (foiz) | 2050 (foiz) | 2100 (foiz) |
|---|---|---|---|
| Sahroyi Kabirdan janubdagi Afrika | 1 243 010 000 (15,23 %) | 2 093 622 000 (21,66 %) | 3 351 459 000 (32,92 %) |
| Markaziy Osiyo Va Janubiy Osiyo | 2 146 282 000 (26,3 %) | 2 619 450 000 (27,1 %) | 2 639 257 000 (25,93 %) |
| Sharqiy Osiyo Va Janubi-Sharqiy Osiyo | 2 351 265 000 (28,81 %) | 2 241 608 000 (23,19 %) | 1 448 797 000 (14,23 %) |
| Yevropa, Shimoliy Amerika, Avstraliya Va Yangi Zelandiya | 1 162 306 000 (12,08 %) | 1 167 870 000 (13,26 %) | 1 116 173 000 (10,96 %) |
| Shimoliy Afrika Va G'arbiy Osiyo | 581 482 000 (7,12 %) | 792 346 000 (8,12 %) | 987 038 000 (9,7 %) |
| Lotin Amerikasi Va Karib havzasi | 663 466 000 (8,13 %) | 730 057 000 (7,55 %) | 613 447 000 (6,03 %) |
| Okeaniya | 46 089 000 (0,56 %) | 57 688 000 (0,6 %) | 72 946 000 (0,72 %) |
| Dunyo | 8 161 973 000 | 9 664 379 000 | 10 180 161 000 |
Aholisi 30 million kishidan oshishi taxmin qilinayotgan mamlakatlarning 2100-yilga mo‘ljallangan ro‘yxati. Ular 1-iyul 2024-yildan 1-iyul 2100-yilgacha bo‘lgan davrdagi aholi o‘sishining prognoz foiziga qarab tartiblangan. Prognozning o‘rtacha varianti keltirilgan: BMTning Iqtisodiy va ijtimoiy masalalar departamenti BMTtomonidan 11-iyul 2024-yilda e’lon qilingan prognozning o‘rtacha varianti keltirilgan.
| Mamlakat | 2024 | 2100 | O‘sish (%) |
|---|---|---|---|
| 37 886 000 | 150 046 000 | 296 | |
| 109 276 000 | 430 709 000 | 294 | |
| 68 560 000 | 262 835 000 | 283 | |
| 19 009 000 | 67 364 000 | 254 | |
| 20 299 000 | 69 547 000 | 243 | |
| 27 032 000 | 90 819 000 | 236 | |
| 31 934 000 | 104 043 000 | 226 | |
| 24 479 000 | 79 354 000 | 224 | |
| 42 647 000 | 130 217 000 | 205 | |
| 29 124 000 | 88 876 000 | 205 | |
| 21 315 000 | 64 474 000 | 202 | |
| 34 632 000 | 104 347 000 | 201 | |
| 132 060 000 | 367 290 000 | 178 | |
| 14 463 000 | 39 588 000 | 174 | |
| 21 655 000 | 59 141 000 | 173 | |
| 40 583 000 | 110 036 000 | 171 | |
| 50 449 000 | 136 891 000 | 171 | |
| 14 048 000 | 37 874 000 | 170 | |
| 31 965 000 | 85 341 000 | 167 | |
| 18 502 000 | 47 014 000 | 154 | |
| 50 015 000 | 120 835 000 | 142 | |
| 14 257 000 | 32 779 000 | 130 | |
| 16 634 000 | 37 167 000 | 123 | |
| 46 042 000 | 100 649 000 | 119 | |
| 14 755 000 | 32 007 000 | 117 | |
| 23 549 000 | 49 854 000 | 112 | |
| 33 963 000 | 71 007 000 | 109 | |
| 232 679 000 | 476 748 000 | 105 | |
| 56 433 000 | 104 196 000 | 105 | |
| 36 362 000 | 74 350 000 | 104 | |
| 251 269 000 | 511 001 000 | 103 | |
| 34 427 000 | 67 548 000 | 96 | |
| 24 673 000 | 43 687 000 | 77 | |
| 116 538 000 | 201 895 000 | 73 | |
| 20 593 000 | 33 672 000 | 64 | |
| 26 713 000 | 43 144 000 | 62 | |
| 64 007 000 | 94 314 000 | 47 | |
| 46 814 000 | 64 488 000 | 38 | |
| 39 742 000 | 53 612 000 | 35 | |
| 35 558 000 | 44 026 000 | 24 | |
| 345 427 000 | 421 279 000 | 22 | |
| 173 562 000 | 208 597 000 | 20 | |
| 34 218 000 | 38 163 000 | 12 | |
| 69 138 000 | 74 305 000 | 7 | |
| 29 651 000 | 31 831 000 | 7 | |
| 1 450 936 000 | 1 505 252 000 | 4 | |
| 283 488 000 | 295 511 000 | 4 | |
| 66 549 000 | 68 485 000 | 3 | |
| 130 861 000 | 130 249 000 | −1 | |
| 115 844 000 | 114 222 000 | −1 | |
| 38 081 000 | 37 884 000 | −1 | |
| 100 988 000 | 91 705 000 | −9 | |
| 54 500 000 | 49 659 000 | −9 | |
| 52 886 000 | 47 081 000 | −11 | |
| 144 820 000 | 126 387 000 | −13 | |
| 91 568 000 | 80 045 000 | −13 | |
| 84 552 000 | 70 900 000 | −16 | |
| 45 696 000 | 38 256 000 | −16 | |
| 211 999 000 | 163 364 000 | −23 | |
| 87 474 000 | 65 338 000 | −25 | |
| 47 911 000 | 33 127 000 | −31 | |
| 71 668 000 | 45 555 000 | −36 | |
| 123 753 000 | 76 846 000 | −38 | |
| 59 343 000 | 35 377 000 | −40 | |
| 1 419 321 000 | 633 368 000 | −55 | |
Dunyo aholisi, milodiy 1 – 1998 (minglab)
Manba: Meddison va boshqalar (Groningen universiteti).
| Yil | 1 | 1000 | 1500 | 1600 | 1700 | 1820 | 1870 | 1913 | 1950 | 1973 | 1998 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| G'arbiy Yevropa | 24 700 | 25 413 | 57 268 | 73 778 | 81 460 | 132 888 | 187 532 | 261 007 | 305 060 | 358 390 | 388 399 |
| Sharqiy Yevropa (SSSR mamlakatlaridan tashqari) |
4750 | 6500 | 13 500 | 16 950 | 18 800 | 36 415 | 52 182 | 79 604 | 87 289 | 110 490 | 121 006 |
| Sobiq SSSR | 3900 | 7100 | 16 950 | 20 700 | 26 550 | 54 765 | 88 672 | 156 192 | 180 050 | 249 748 | 290 866 |
| Butun Yevropa (SSSR mamlakatlari ham shu jumladan) |
33 350 | 39 013 | 87 718 | 111 428 | 126 810 | 224 068 | 328 386 | 496 803 | 572 399 | 718 628 | 800 271 |
| AQSh | 680 | 1300 | 2000 | 1500 | 1000 | 9981 | 40 241 | 97 606 | 152 271 | 212 909 | 279 040 |
| G‘arb dunyosining boshqa hududlari | 490 | 660 | 800 | 800 | 750 | 1249 | 5892 | 13 795 | 23 823 | 39 036 | 52 859 |
| G‘arb dunyosi hududlari jami | 1170 | 1960 | 2800 | 2300 | 1750 | 11 230 | 46 133 | 111 401 | 176 094 | 250 945 | 323 420 |
| Meksika | 2200 | 4500 | 7500 | 2500 | 4500 | 6 587 | 9 219 | 14 970 | 28 485 | 57 643 | 98 553 |
| Lotin Amerikasining boshqa mamlakatlari | 3400 | 6 900 | 10 000 | 6 100 | 7 550 | 14 633 | 30 754 | 65 545 | 137 352 | 250 807 | 409 070 |
| Lotin Amerikasi — jami | 5600 | 11 400 | 17 500 | 8 600 | 12 050 | 21 220 | 39 973 | 80 515 | 165 837 | 308 450 | 507 623 |
| Yaponiya | 3000 | 7500 | 15 400 | 18 500 | 27 000 | 31 000 | 34 437 | 51 672 | 83 563 | 108 660 | 126 469 |
| Xitoy | 59 600 | 59 000 | 103 000 | 160 000 | 138 000 | 381 000 | 358 000 | 437 140 | 546 815 | 881 940 | 1 242 700 |
| Hindiston | 75 000 | 77 000 | 113 000 | 145 000 | 201 000 | 209 000 | 239 000 | 319 000 | 362 000 | 549 000 | 1 029 000 |
| Boshqa Osiyo mamlakatlari | 36 600 | 41 400 | 55 400 | 65 000 | 71 800 | 89 366 | 119 619 | 185 092 | 392 481 | 677 214 | 1 172 243 |
| Jami Osiyo (Yaponiyadan tashqari) | 171 200 | 175 400 | 268 400 | 360 000 | 374 800 | 679 366 | 730 619 | 925 932 | 1 298 296 | 2 139 154 | 3 389 943 |
| Afrika | 16 500 | 33 000 | 46 000 | 55 000 | 61 000 | 74 208 | 90 466 | 124 697 | 228 342 | 387 645 | 759 954 |
| Dunyo (jami) | 230 820 | 268 273 | 437 818 | 555 828 | 603 410 | 1 041 092 | 1 270 014 | 1 791 020 | 2 524 531 | 3 913 482 | 5 907 680 |
Dunyo aholisining ulushi, milodiy 1 – 1998 (dunyo aholisining foizi)
Manba: Meddison va boshqalar (Groningen universiteti).
| Yil | 1 | 1000 | 1500 | 1600 | 1700 | 1820 | 1870 | 1913 | 1950 | 1973 | 1998 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| G'arbiy Yevropa | 10,7 | 9,5 | 13,1 | 13,3 | 13,5 | 12,8 | 14,8 | 14,6 | 12,1 | 9,2 | 6,6 |
| G'arbiy Yevropa (SSSR mamlakatlaridan tashqari) |
2,1 | 2,4 | 3,1 | 3,0 | 3,1 | 3,5 | 4,1 | 4,4 | 3,5 | 2,8 | 2,0 |
| Sobiq SSSR | 1,7 | 2,6 | 3,9 | 3,7 | 4,4 | 5,3 | 7,0 | 8,7 | 7,1 | 6,4 | 4,9 |
| Butun Yevropa (SSSR mamlakatlari ham shu jumladan) |
14,5 | 14,5 | 20,1 | 20,0 | 21,0 | 21,6 | 25,9 | 27,7 | 22,7 | 18,4 | 13,5 |
| AQSh | 0,3 | 0,5 | 0,5 | 0,3 | 0,2 | 1,0 | 3,2 | 5,4 | 6,0 | 5,4 | 4,6 |
| G‘arb dunyosining boshqa hududlari | 0,2 | 0,2 | 0,2 | 0,1 | 0,1 | 0,1 | 0,5 | 0,8 | 0,9 | 1,0 | 0,9 |
| G‘arb dunyosi hududlari jami | 0,5 | 0,7 | 0,6 | 0,4 | 0,3 | 1,1 | 3,6 | 6,2 | 7,0 | 6,4 | 5,5 |
| Meksika | 1,0 | 1,7 | 1,7 | 0,4 | 0,7 | 0,6 | 0,7 | 0,8 | 1,1 | 1,5 | 1,7 |
| Lotin Amerikasining boshqa mamlakatlari | 1,5 | 2,6 | 2,3 | 1,1 | 1,3 | 1,4 | 2,4 | 3,7 | 5,4 | 6,4 | 6,9 |
| Lotin Amerikasi — jami | 2,4 | 4,2 | 4,0 | 1,5 | 2,0 | 2,0 | 3,1 | 4,5 | 6,6 | 7,9 | 8,6 |
| Yaponiya | 1,3 | 2,8 | 3,5 | 3,3 | 4,5 | 3,0 | 2,7 | 2,9 | 3,3 | 2,8 | 2,1 |
| Xitoy | 25,8 | 22,0 | 23,5 | 28,8 | 22,9 | 36,6 | 28,2 | 24,4 | 21,7 | 22,5 | 21,0 |
| Hindiston | 32,5 | 28,0 | 25,1 | 24,3 | 27,3 | 20,1 | 19,9 | 17,0 | 14,2 | 14,8 | 16,5 |
| Boshqa Osiyo mamlakatlari | 15,9 | 15,4 | 12,7 | 11,7 | 11,9 | 8,6 | 9,4 | 10,3 | 15,5 | 17,3 | 19,8 |
| Jami Osiyo (Yaponiyadan tashqari) | 74,2 | 65,4 | 61,3 | 64,8 | 62,1 | 65,3 | 57,5 | 51,7 | 51,4 | 54,7 | 57,4 |
| Afrika | 7,1 | 12,3 | 10,5 | 9,9 | 10,1 | 7,1 | 7,1 | 7,0 | 9,0 | 9,9 | 12,9 |
| Dunyo | 100.0 | 100.0 | 100.0 | 100.0 | 100.0 | 100.0 | 100.0 | 100.0 | 100.0 | 100.0 | 100.0 |
Aholisi eng ko‘p bo‘lgan dunyo davlatlari

Aholisi 100 million kishiga yetgan birinchi mamlakat 1470-yillar atrofida Xitoy bo'lgan. Taxminan shu davrda, taxminan 1500-yilda Hindiston ham bu ko'rsatkichga erishdi. Shundan so'ng qariyb to'rt asr davomida bu ikki mamlakat aholisi 100 milliondan oshgan yagona davlatlar bo'lib qoldi. 1870-yillarning oxirlarida, Rossiya imperiyasi aholisi 100 milliondan oshgan davlatlar qatoriga qo‘shilib, uzoq tanaffusdan keyin ilk yangi davlat bo‘ldi. 1915-yilda yana bir uzoq tanaffusdan so‘ng AQSh aholisi 100 million kishiga yetgan. 1930-yilda 100 million kishilik marraga Rossiya ham, Sovet Ittifoqi tarkibidagi davlat sifatida erishgan (o‘sha yilda butun SSSR aholisi taxminan 154 million kishi bo‘lgan).
Keyingi uzoq tanaffus 1967-yilda tugadi: Yaponiya va Indoneziya ro‘yxatga qo‘shildi. Shu tariqa insoniyat tarixida ilk bor aholisi 100 milliondan oshgan mamlakatlar soni oltitaga yetdi. 1972-yilda ularga Braziliya qo‘shildi. Yana bir muddatdan so‘ng birdaniga to‘rt mamlakat 100 millionlik marraga yetdi: 1987—1998-yillarda Bangladesh, Pokiston, Nigeriya va Meksika. Navbatdagi tanaffusdan so‘ng 2015-yilda Filippin va Efiopiya ro‘yxatga qo‘shildi. 2019-yilda Kongo Demokratik Respublikasi (KDR), 2020-yilda esa Misr ushbu ko‘rsatkichga yetgan o‘n beshinchi davlat bo‘ldi.
| № | Mamlakat | Aholi soni | Aholi sonining 100 millionga yetgan sanasi | Ma’lumot sanasi | Yer aholisidagi ulushi (%) | Manba |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 1 497 602 000 | ~ 1503-yil | 18-noyabr 2026-yil | 17.98% | Hisoblagich | |
| 2 | 1 411 778 724 | ~ 1478-yil | 1-noyabr 2020-yil | 16.95% | aholini ro'yxatga olish | |
| 3 | 331 449 281 | 1915-yil | 1-aprel 2020-yil | 3.98% | aholini ro'yxatga olish | |
| 4 | 287 551 900 | 1967-yil | 1-iyul 2022-yil | 3.45% | Baho | |
| 5 | 252 802 554 | 1988-yil | 18-noyabr 2026-yil | 3.03% | Hisoblagich | |
| 6 | 245 219 856 | 1992-yil | 18-noyabr 2026-yil | 2.94% | Hisoblagich | |
| 7 | 227 153 934 | 1972-yil | 18-noyabr 2026-yil | 2.65% | Hisoblagich | |
| 8 | 183 564 243 | 1987-yil | 18-noyabr 2026-yil | 2.2% | Hisoblagich | |
| 9 | 147 190 000 | 1930-yil | 1-oktabr 2021-yil | 1.76% | Dastlabki aholini ro'yxatga olish | |
| 10 | 127 792 286 | 1998-yil | 1-iyul 2020-yil | 1.53% | Baho | |
| 11 | 125 950 000 | 1967-yil | 1-mart 2020-yil | 1.51% | Baho | |
| 12 | 124 079 000 | ~ 2014 yil | 1-iyul 2022-yil | 1.49% | Baho | |
| 13 | 118 350 030 | 2015-yil | 18-noyabr 2026-yil | 1.42% | Hisoblagich | |
| 14 | 117 103 000 | 2022-yil | 18-noyabr 2026-yil | 1.41% | Hisoblagich | |
| 15 | 101 780 263 | 2019-yil | 28-avgust 2020-yil | 1.22% | Baho |
Aholi soni prognozlari
Dunyo aholisi keyingi bir necha o'n yilliklar davomida o'sishda davom etishi kutilmoqda; uning qachon kamayishni boshlashi haqida hali aniq ma'lumot yo'q. Prognoz BMT dunyo aholisining 2100-yilga kelib erisha oladigan maksimal soni 12,4 milliard kishini tashkil etishi va bu o'sishga eng katta hissa qo'shishi taxmin qilinmoqda. Sahroi Kabirdan Janubdagi AfrikaSog'liqni saqlashni o'lchash va baholash ilmiy-tadqiqot instituti xodimlari tomonidan 2020-yilda tuzilgan prognozga ko'ra Vashington universiteti Dunyo aholisi 2064-yilgacha o'sishda davom etadi va 9,7 milliardga yetadi, shundan so'ng u kamaya boshlaydi va 2100-yilga kelib 8,8 milliardga tushadi. Ushbu tadqiqot mualliflari aholining o'sishini to'xtatuvchi asosiy omil, ayniqsa Afrikada ayollar ta'limining keng qo'llanilishi va kontratseptiv vositalardan foydalanish imkoniyati bo'ladi, deb hisoblashadi. Ikkala ssenariy ham XXI-asr dunyo aholisi uzoq vaqt davomida o'sadigan so'nggi asr bo'lishini ko'rsatadi.
| 7-8 bola 6-7 bola 5-6 bola 4-5 bola | 3-4 bola 2-3 bola 1-2 bola 0–1 nafar bola |

XXI-asr oxiridagi global aholining soni va tuzilishi Afrikada hozir va kelgusi o'n yilliklarda nima bo'lishini belgilaydi. BMTning bashoratlariga ko'ra, Afrika aholisi XXI-asr oxiriga kelib 4,5 milliardga yetadi. Dunyo aholisi 10 milliarddan oshadimi yoki yo'qmi, bu Afrikaning rivojlanish tezligiga, xususan, ayollar qanchalik tez yaxshiroq ta'lim olish imkoniyatiga ega bo'lishlariga, mehnat bozorida ayollar imkoniyatlariga va bolalar salomatligi qanchalik tez yaxshilanishlariga bog'liq bo'ladi.
Bu ayrim mamlakatlar uchun ayniqsa muhim. Masalan, Nigeriya aholisi 2020-yilda 206 million kishi bo‘lgan; BMT XXI asr oxirida u 794 millionga yetishini taxmin qilmoqda. BMT ma’lumotlariga ko‘ra, Afrikada umumiy tug‘ilish koeffitsiyenti hanuz bir ayolga 4,4 bolani tashkil etadi. Dunyo bo‘yicha tug‘ilish koeffitsiyenti pasayishi uchun 42 yil (1972-yildan 2014-yilgacha) kerak bo‘lgan: u 4,5 boladan 2,5 bolaga tushgan. BMTning taxminicha, Afrikada bunga 56 yil (2016-yildan 2072-yilgacha) ketadi. Afrika BMT taxmin qilganidan tezroq rivojlanishi mumkin, degan umid uchun asoslar mavjud.
O'limning kamayishi tug'ilish darajasining pasayishi bilan bog'liq. Afrikada sog'liqni saqlash tez sur'atlar bilan yaxshilanmoqda:
2020-yil holatiga ko'ra:
- Afrikada bolalar o'limi darajasi so'nggi yigirma yil ichida ikki baravar kamaydi.
- OIV/OITS hanuz jiddiy xavf tug‘diradi, biroq epidemiya eng yuqori nuqtasidan o‘tgan va Sahroyi Kabirdan janubdagi Afrika mamlakatlarida kasallanish darajasi so‘nggi 2 o‘n yillikda uchdan ikki qismga kamaygan.
- Bezgak ham keskin kamayib bormoqda, faqat so'nggi 15 yil ichida yillik o'lim soni deyarli ikki baravar kamaydi.
- Ta'lim ham Afrika bo'ylab sezilarli darajada o'zgardi: yosh avlod katta avlodga qaraganda ancha yaxshi ma'lumotga ega va maktabdan tashqaridagi bolalar ulushi tez kamayib bormoqda.
- Afrikaning ko'p qismlarida o'nlab yillar davom etgan turg'unlikdan so'ng, qit'a bo'ylab iqtisodiyotlar o'sib bormoqda va o'ta qashshoqlikda yashovchi aholi ulushi kamayib bormoqda.
Biroq, Afrika qit'asining aksariyat qismida yashash sharoiti juda yomon va hozirda amalga oshirilayotgan o'zgarishlar tug'ilish darajasining tezroq pasayishiga olib keladigan yaxshilanishlarni oldindan aytib beradimi yoki yo'qmi, aytishga hali erta. Ba'zi aniqliklar faqat kelgusi yillarda paydo bo'ladi va ta'lim miqdori va sifati juda muhim bo'ladi. Dunyo bo'ylab aholining o'sishi qanchalik tez sekinlashishi qizlarning maktabga borishiga va keyinchalik hayotda qanday imkoniyatlarga ega bo'lishiga bog'liq bo'ladi.
1950 va 2018 yillar oralig'ida yosh-jinsiy piramida Yer aholisi piramidaga o'xshardi, poydevori tobora kengayib borardi, bu esa dunyo aholisining ko'payishiga sabab bo'lgan edi. Bundan buyon dunyo aholisining ko'payishi uchun mas'uliyat piramida poydevorining kengayishida emas, balki piramidaning o'rtasi va yuqori qismining kengayishida yotadi. Yer aholisining asosiy kohortasiga bolalar emas, balki mehnatga layoqatli va keksa yoshdagi odamlar aylanadi. Mamlakat darajasida, ularning aholisidagi bolalar ulushi eng yuqori bo'lganda, bu mamlakatlar "demografik dividend"Mamlakatlarning demografik tuzilishi shunday o'zgarganki, mehnatga layoqatli yoshdagi odamlar ulushi ortib bormoqda, qaramog'idagilar va bolalar ulushi esa ular yoshi ulg'aygan sari kamayib bormoqda. Agar mamlakatlar tomonidan to'g'ri foydalanilsa, demografik dividend ularning iqtisodiyotining tez o'sishiga olib kelishi mumkin. XX asrda urushdan keyingi dunyoning demografik dividendidan foydalangan mamlakatlar..." chaqaloq bumi (Yosh va hali ham kambag'al aholiga ta'lim berish, ishchilarning manfaatlari va huquqlarini himoya qilish bilan birga iqtisodiy rivojlanishni ta'minlaydigan samarali qonunlarni yaratish, ish o'rinlarini yaratish orqali ushbu aholini iqtisodiyotga samarali integratsiyalashgan mamlakatlar uzoq vaqt davomida yuqori real iqtisodiy o'sish sur'atlarini saqlab qolishga muvaffaq bo'lishdi va oxir-oqibat o'z iqtisodiyotlarini rivojlangan iqtisodiyotlar darajasiga ko'tarishdi (yuqori qo'shimcha qiymat, yuqori turmush darajasi va boshqalar). Afrika mamlakatlari kelajakda ham shunday qila oladilar (to'g'ri boshqaruv bilan). Dunyo bir asrdan ko'proq vaqt oldin kirgan global demografik o'tish davri yakunlanmoqda: global aholining o'sishi 1968-yilda eng yuqori cho'qqiga chiqdi, dunyodagi bolalar soni eng yuqori cho'qqisiga yaqinlashmoqda va tug'ish yoshidagi ayollar qarib bormoqda, bu esa global aholining o'sishining sekinlashishiga olib kelmoqda. Bu hali ham o'sib borayotgan global aholini boqish va qo'llab-quvvatlash oson bo'ladi degani emas, lekin dunyo, albatta, yangi muvozanat yo'lida, bu yerda yuqori o'lim emas, balki past tug'ilish darajasi aholining o'sishini cheklaydi.
Eng aniq populyatsiya prognozlaridan biri ingliz biologi tomonidan berilgan Julian Huxley1964-yilda, o'zining hisob-kitoblariga asoslanib, u 2000-yilga kelib sayyoramiz aholisi 6 milliard kishiga yetadi degan xulosaga keldi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Aholishunoslik Jamg'armasi 12-oktabr 1999-yilda Yer aholisi 6 milliard kishiga yetganini e’lon qilgan. 31-oktabr 2011-yilda esa BMT 7 milliard kuni.
BMT prognoziga ko‘ra, 2050-yilgacha aholining eng katta qisqarishi Germaniya, Xitoy, Polsha, Rossiya, Ruminiya, Serbiya, Tailand, Yaponiya, Ukraina, shuningdek, (2014-yilgi prognoz bo‘yicha) yangi sanoatlashgan mamlakatlar Sharqiy, Janubi-sharqiy Va G'arbiy OsiyoSotsiologiya kafedrasi dotsentining prognoziga ko'ra Moskva davlat universiteti A. B. Sinelnikovning fikriga ko‘ra, Rossiya tub aholisining kamayishi va chet ellik mehnat migrantlarining cheklanmagan oqimi aholisi zich mamlakatlardan, xususan, Kavkazorti, O‘rta Osiyo va Xitoydan kelishi natijasida XXI asrning ikkinchi yarmida immigrantlar va ularning avlodlari Rossiya aholisining ko‘pchiligini tashkil etishi mumkin. G‘arbiy Yevropaning ayrim davlatlarida ham shunga o‘xshash vaziyat yuzaga kelmoqda.
Demografiya instituti direktori Milliy tadqiqot universiteti oliy iqtisodiyot maktabi, Anatoliy Vishnevskiy tabiiy aholining kamayishi global miqyosda ijobiy tendentsiya deb hisoblaydi. Kelajakda barqaror aholini saqlab qolishning eng maqbul yo'li turmush darajasi o'sish sharoitida sayyoramizning butun aholisi ijtimoiy tengsizlik, atrof-muhitga antropogen bosimning ortishi, shuningdek, qayta tiklanmaydigan resurslarning yaqinlashib kelayotgan kamayishi - bu XX-asrning o'rtalarida (taxminan 2,5 milliard kishi) Yer aholisining asta-sekin qaytishi: "Bu shuni anglatadiki, ancha uzoq vaqt davomida butun insoniyat oddiy avlod almashinuvi darajasidan past bo'lgan tug'ilish darajasiga o'tishi kerak.".
Yer aholisining o'sishining matematik modelini ishlab chiquvchining hisob-kitoblariga ko'ra, S. P. KapitsaTaxminan 2135-yilda dunyo aholisi jami 12-14 milliard kishiga teng bo'ladi. BMT hisob-kitoblariga ko'ra, barqarorlashuv 2100-yil atrofida sodir bo'ladi va aholi soni 11 milliardga yetadi. Anatoliy Vishnevskiyning so'zlariga ko'ra, agar tabiiy resurslarni iste'mol qilishning hozirgi sur'ati davom etsa, bu aholi soni qayta tiklanmaydigan resurslarning kamayib ketishiga olib kelishi mumkin. Natijada, insoniyat 2100-yilga kelib omon qolish yoqasiga kelib qolishi mumkin., sonlarning keskin kamayishi bilan 2-3 milliardgacha.
Vashington universiteti olimlari tomonidan 2020-yil iyul oyida e'lon qilingan hisob-kitoblarga ko'ra, 2100-yilda Yer aholisi 8,8 milliard kishini tashkil qiladi.
BMT prognozlari
BMTning 2024-yilgi, 11-iyulda e’lon qilingan prognozi 2022-yilgi prognoz bilan solishtirganda Yer aholisi 2100-yilga kelib 10 349 323 038 kishidan 10 180 161 000 kishigacha kamayib baholanishini ko‘rsatgan. Unda quyidagi xulosalar keltirilgan:
- 1-iyul 2024-yil holatiga ko‘ra, Yer aholisi 8 161 973 000 kishi bo‘lgan. Jumladan, Osiyoda 4 806 898 000, Afrikada 1 515 141 000, Lotin Amerikasi va Karib havzasida 663 466 000, Yevropada 745 084 000, Shimoliy Amerika — 385 295 000 kishi, Avstraliya va Okeaniya — 46 089 000 kishi.
- Yer aholisi 9 milliardlik marraga 2037-yilda, 10 milliardlik marraga esa 2061-yilda yetishi kutilmoqda. Keyinchalik o‘sish sur’ati ancha pasayadi. 1963-yilda Yer aholisi 2,28 % ga ko‘paygan bo‘lsa, 2024-yilga kelib o‘sish 0,86 % gacha tushgan. 2065-yilda bu ko‘rsatkich 0,2 %, 2074-yilda esa 0,1 % bo‘lishi kutilmoqda.
- Dunyo aholisi 2084-yilga kelib 10 289 315 000 kishiga yetishi prognoz qilinmoqda, bu o'sish asosan quyidagilardan kelib chiqadi Sahroi Kabirdan janubdagi Afrika mamlakatlari. Bu mamlakatlarning aholisi 1 243 010 000 kishidan (2024-yil) 2 093 622 000 kishigacha (2050-yil) va 3 351 459 000 kishigacha (2100-yil) ko‘payadi.
- Prognozga ko'ra, 2100-yilda dunyo aholisi 10 180 161 000 kishini tashkil qiladi, jumladan, Osiyoda 4 612 668 000 kishi, Afrikada 3 813 884 000 kishi, Lotin Amerikasi va Karib dengizida 613 447 000 kishi, Yevropada 592 251 000 kishi. Shimoliy Amerika — 474 966 000 kishi, Avstraliya va Okeaniyada esa 72 946 000 kishi. Demak, BMTning 2024-yilgi prognozi (2022-yilgi prognozdan keyin) Yer aholisi XXI asrda kamayishni boshlashini aytgan ikkinchi prognozdir. Bundan oldinroq, 2015 va 2019-yillardagi prognozlarda Yer aholisi butun XXI asr davomida o‘sadi, deb taxmin qilingan.
- Yer aholisi o‘sishining sekinlashishi va keyinchalik qisqarishiga urbanizatsiya, aholining qarishi hamda tug‘ilish darajasining pasayishi sabab bo‘lmoqda. 1-iyul 1950-yilda Yer aholisining median yoshi (aholini ushbu yoshdan kichik va katta bo‘lgan teng ikki guruhga ajratadigan ko‘rsatkich) 22,2 yosh bo‘lgan. 1-iyul 2024-yilda u 30,6 yoshgacha ko‘tarilgan, 1-iyul 2100-yilda esa 42,1 yoshga yetishi kutilmoqda. 1-iyul 2100-yilda aholisi eng keksa bo‘ladigan mamlakatlar quyidagilardir: Albaniya (o'rtacha yoshi 57,6 yosh), Janubiy Koreya (59,9 yosh), Xitoy (60,7 yosh); eng yosh aholi esa Nigeriya (34,3 yil) va Chad (31,7 yosh). Rossiyada median yosh 39,9 yoshdan 1-iyul 2024-yilda 45 yoshgacha 1-iyul 2100-yilda ko‘tarilishi kutilmoqda. Dunyo aholisidagi 65 yoshdan oshganlar ulushi 9,8 % (2022-yilda) dan 16,5 % (2050-yilda) ga, so‘ng 24 % (2100-yilda) ga oshishi prognoz qilinmoqda. Ayni paytda 15 yoshgacha bo‘lgan bolalar ulushi 25 % (2022-yil) dan 16,5 % (2100-yil) gacha kamayadi.
- Jahon o'rtacha ko'rsatkichi umumiy tug'ilish darajasi dunyo bo‘yicha XXI asr davomida asta-sekin kamayadi: 1963-yilda bir ayolga 5,31 bola to‘g‘ri kelgan bo‘lsa, 2,25 bola darajasigacha 2024-yilda pasaygan; prognozga ko‘ra, kelajakda har bir ayolga 2,10 bola 2050-yilda va 1,84 bola 2100-yilda to‘g‘ri keladi. XXI asr oxirida tug‘ilish darajasi aholining oddiy takror ishlab chiqarilish darajasidan yuqori bo‘lib qoladigan joylar faqat Vanuatu Polineziya va Sahroi Kabirdan janubdagi Afrikaning 7 mamlakatida - Niger, Benin, Kot-d'Ivuar, Togo, Mayot, Senegal Va Chad. 2100-yilda Afrikada dunyo bo‘yicha tug‘ilgan barcha bolalarning 48,02 % i (52 837 000 nafar bola, jami 110 028 000 nafardan) dunyoga keladi.
- Prognozda ta'kidlanishicha, 2024-yilga kelib, dunyo aholisining uchdan ikki qismi ... mamlakatlarda yashaydi umumiy tug'ilish darajasi har bir ayolga 2,1 tug'ilishdan past (ya'ni aholi o'rnini bosish darajasidan past). Yevropada, Shimoliy Amerika, Osiyo, Lotin Amerikasi va Karib dengizi tug'ilish darajasi Har bir ayolga to'g'ri keladigan tug'ilish darajasi 2 dan pastga tushdi (bu mintaqalarning har biri uchun o'rtacha). Biroq, Osiyo, Lotin Amerikasi va Karib dengizi aholisi, o'rtacha hisobda hali nisbatan yosh bo'lgani sababli, inersiya tufayli bir muncha vaqt o'sishda davom etadi.
- Prognozga ko'ra, Osiyo aholisi 2054-yilda maksimal ko'rsatkichdan (5 288 308 000 kishi), Lotin Amerikasi va Karib dengizi aholisi esa 2056-yilda (730 775 000 kishi) o'tadi. Eng yuqori ko'rsatkichlardan o'tgandan so'ng, ushbu mintaqalar aholisi kamaya boshlaydi. Osiyo, Lotin Amerikasi va Karib dengizi hamda Afrika uchun XXI asrda katta salbiy tendentsiya prognoz qilinmoqda. migratsiya balansi (Osiyoda −124 699 000 kishi, Afrikada −67 810 000 kishi, Lotin Amerikasi va Karib havzasida −19 262 000 kishi, ushbu mintaqalarda jami −211 771 000 kishi — 2024—2100-yillar davrida).
- Prognozlarga ko‘ra, Shimoliy Amerika, shuningdek, Avstraliya va Okeaniya aholisi XXI asr davomida, shu jumladan ijobiy migratsiya balansi tufayli o'sadi (2024-2100 yillarda migratsiya balansi Qo'shma Shtatlar uchun 98 359 000 kishi, Kanada uchun 20 917 000 kishi va Avstraliya, Yangi Zelandiya va Okeaniya uchun 13 852 000 kishini tashkil qiladi). Shimoliy Amerikada migratsiya aholining o'sishining asosiy omili bo'lishi prognoz qilinmoqda va bu mintaqada tabiiy o'sish 2040 yildan boshlab salbiy hududga o'tadi.
- Prognozlarga ko‘ra, Yevropa aholisi qisqarishda davom etib, XXI asr oxiriga kelib 592 251 000 kishini tashkil etadi. Qarish va tug‘ilishning kamayishi oqibatida mintaqa aholisi sonidagi pasayish ijobiy migratsiya balansi (78 708 000 kishi, 2024—2100-yillar davomida). Xususan, Rossiyada prognoz qilinayotgan migratsiya saldosi 2024—2100-yillarda 22 505 000 kishi bo‘ladi. 2024—2100-yillar ichida migratsiya saldosi faqat 2024-yilda −178 000 va 2025-yilda −252 000 kishi miqdorida manfiy bo‘lishi kutilmoqda.
- 2024—2050-yillarda 61 ta mamlakat aholisi 1 % yoki undan ko‘proqqa kamayishi kutilmoqda. Aholisi kamida yarim million bo‘lgan davlatlar orasida eng katta qisqarish (20 % dan ortiq, 2050-yilgacha) Yevropadagi ayrim postsotsialistik mamlakatlarda, jumladan, Litva, Latviya, Ukraina, Bolgariya, Serbiya va boshqalar.
- 2050-yilga kelib dunyo aholisining o'sishi prognoz qilinayotganining yarmidan ko'pi atigi sakkizta mamlakatda to'planadi: Kongo Demokratik Respublikasi, Misr, Efiopiya, Hindiston, Nigeriya, Pokiston, Angola Va Tanzaniya.
- XXI asr davomida aholisi eng ko‘p bo‘lgan mamlakatlar sifatida Hindiston Va Xitoy. Hindiston va Xitoy aholisi 1-iyul 2024-yil holatiga ko‘ra mos ravishda 1 450 936 000 va 1 419 321 000 kishini tashkil etgan. Xitoy aholisi kamayishda davom etib, XXI asr oxirida 633 368 000 kishiga tushishi kutilmoqda. Hindiston aholisi esa 2061-yilgacha o‘sib, 1 701 284 000 kishiga yetadi, keyin pasaya boshlaydi (1 505 252 000 kishigacha, 2100-yilga kelib). 2100-yilda Hindiston va Xitoydan tashqari aholi soni bo‘yicha birinchi o‘ntalikka quyidagi davlatlar ham kirishi kutilmoqda: Pokiston (511 001 000 kishi), Nigeriya (476 748 000 kishi), Kongo Demokratik Respublikasi (430 709 000 kishi), AQSh (421 279 000 kishi), Efiopiya (367 290 000 kishi), Indoneziya (295 511 000 kishi), Tanzaniya (262 835 000 kishi) va Bangladesh (208 597 000 kishi). Prognozlarga ko‘ra, Rossiya 144 820 000 kishidan (1-iyul 2024-yil holatiga ko‘ra) 126 387 000 kishigacha (2100-yilda) kamayadi (13 % dan ortiq pasayish). U Yevropada aholisi eng ko‘p mamlakat bo‘lib qolsa-da, jahon reytingida atigi 17-o‘rinni egallaydi.
Vashington universiteti prognozi
Tibbiyot jurnali «The Lancet»da 14-iyul 2020-yilda e’lon qilingan Vashington universiteti prognoziga ko‘ra, dunyo aholisi 2064-yilda qariyb 9,73 milliard kishiga yetib, eng yuqori darajani qayd etadi. Keyin u 8,79 milliardgacha — 2100-yilga borib kamayadi. Bu BMTning tegishli prognozidan 2 milliard kishiga kam (2019-yilgi prognoz). BMT va Vashington universiteti prognozlari o‘rtasidagi farq asosan tug‘ilish ko‘rsatkichiga bog‘liq. Aholi sonini bir xil darajada ushlab turish uchun har bir ayolga o‘rtacha 2,1 tug‘ilish to‘g‘ri kelishi talab etiladi. BMT prognoziga ko‘ra, hozir tug‘ilish darajasi past mamlakatlarda umumiy tug'ilish darajasi oxir-oqibat har bir ayolga 1,8 bola to'g'ri keladi. Biroq, Vashington universitetining prognozlariga ko'ra, ayollar ma'lumotliroq bo'lib, reproduktiv salomatlik xizmatlaridan foydalanish imkoniyatiga ega bo'lgan sari, ular o'rtacha 1,5 dan kam bola tug'ishni afzal ko'rishadi, bu esa tug'ilishning pasayishini tezlashtiradi va aholining o'sishini sekinlashtiradi, keyin esa uning pasayishini tezlashtiradi. Global miqyosda prognoz qilinmoqda Rossiya Tergov qo'mitasi 2,37 dan (2017-yilda) 1,66 gacha (2100-yilda) uzluksiz pasayishi taxmin qilinmoqda; bu aholi sonini barqaror saqlash uchun zarur bo‘lgan avlodlar o‘rnini qoplash darajasidan (har bir ayolga 2,1 tug‘ilish) ancha pastdir. Umumiy tug‘ilish koeffitsiyentidagi juda kichik o‘zgarishlar ham mamlakatlar aholi soni o‘rtasida katta farqlar keltirib chiqaradi: dunyo bo‘yicha koeffitsiyent atigi 0,1 tug‘ilishga oshsa, Yer aholisi 500 million kishiga ko‘payishi mumkin (2100-yilga kelib). Tug‘ilish darajasi 2100-yilgacha keskin kamayishi kutilayotgan mamlakatlarning ko‘pi hozir tug‘ilish yuqori bo‘lgan, asosan Sahroyi Kabirdan janubdagi Afrika davlatlaridir. U yerda koeffitsiyent 4,6 dan (2017-yilda) 1,7 gacha (2100-yilda) kamayib, ilk bor avlodlar o‘rnini qoplash darajasidan pastga tushadi. 2017-yilda dunyodagi eng yuqori tug‘ilish koeffitsiyenti Nigerda qayd etilgan — har bir ayol o‘rtacha 7 bola tug‘gan. Prognozga ko‘ra, 2100-yilda bu ko‘rsatkich 1,8 gacha kamayadi.
Prognozlarga ko‘ra, 2050-yilda 151 mamlakatda, 2100-yilda esa dunyodagi 183 ta davlatda (jami 195 davlatdan) tug‘ilish aholi sonini saqlash uchun kerakli darajadan (har bir ayolga 2,1 tug‘ilish) pastga tushadi. Bu davlatlarda past tug‘ilish immigratsiya hisobiga qoplanmasa, aholi kamayadi. Aholisi eng tez qisqarishi mumkin bo‘lgan mamlakatlarning ko‘pi Osiyo hamda Markaziy va Sharqiy Yevropada joylashgan. 2100-yilga borib kamida ikki baravar qisqarish 23 mamlakatda kutilmoqda, jumladan, Yaponiyada (128 million kishidan 2017-yilda 60 milliongacha 2100-yilda), Tailandda (71 milliondan 35 milliongacha), Ispaniyada (46 milliondan 23 milliongacha), Italiyada (61 milliondan 31 milliongacha), Portugaliyada (11 milliondan 5 milliongacha), Janubiy Koreyada (53 milliondan 27 milliongacha). Yana 34 davlatda aholi 25–50 % ga kamayishi kutilmoqda, jumladan Xitoyda. Xitoy aholisi 1,4 milliarddan (2017-yil) 732 milliongacha (2100-yil) qisqaradi. Shu bilan birga, Sahroyi Kabirdan janubdagi Afrika aholisi o‘lim darajasi pasayib, reproduktiv yoshga yetayotgan ayollar soni ortgani sabab 1,03 milliarddan (2017-yil) 3,07 milliardgacha (2100-yil) ko‘payadi. Faqat Nigeriyaning o‘zi 791 million aholiga yetadi (2100-yilda) va Hindistondan keyingi ikkinchi yirik davlat bo‘ladi; Hindistonda o‘sha payt 1,09 milliard kishi yashaydi. Shimoliy Afrika va Yaqin Sharq aholisi 600 milliondan (2017-yilda) 978 milliongacha (2100-yilda) oshadi. Prognozlar oziq-ovqat ishlab chiqarish tizimlariga bosim va uglerod chiqindilari kamayishi hisobiga ekologik sharoit yaxshilanishini, shuningdek, Sahroyi Kabirdan janubdagi Afrikaning ayrim qismlarida iqtisodiy faol aholi sezilarli ortishini ko‘rsatmoqda. Biroq Afrikadan tashqaridagi dunyoning aksariyat mamlakatlarida ishchi kuchi kamayadi va aholi piramidasi teskari shaklga o‘tadi; buning iqtisodiyot uchun uzoq muddatli salbiy oqibatlari bo‘ladi. Tadqiqot xulosasiga ko‘ra, daromadi yuqori, tug‘ilish darajasi past mamlakatlarda aholi soni va iqtisodiy o‘sishni saqlashning eng ma’qul yo‘llari moslashuvchan immigratsiya siyosati hamda farzand ko‘rishni istagan oilalarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashdir. Shunga qaramay, aholi kamayishi ayrim hukumatlarni reproduktiv salomatlik xizmatlariga kirishni cheklash siyosatiga undashi mumkin; bu jiddiy zararli oqibatlarga olib keladi. Ayollarning huquq va erkinliklari har bir hukumatning rivojlanish siyosatida ustuvor bo‘lishi zarur. Ijtimoiy xizmatlar va sog‘liqni saqlash tizimlari keksalar soni ancha ko‘p bo‘lgan jamiyat ehtiyojlariga moslab qayta tashkil etilishi kerak.
Prognozga ko‘ra, butun dunyoda tug‘ilish pasayib, umr davomiyligi uzaygani sari 5 yoshgacha bo‘lgan bolalar soni 41 % ga kamayadi: 681 milliondan (2017-yil) 401 milliongacha (2100-yil). O‘sha vaqtga kelib 2,37 milliard kishi — ya’ni dunyo aholisining to‘rtdan biridan ko‘prog‘i — 65 yoshdan oshgan, 1,70 milliard kishi esa 20 yoshga to‘lmagan bo‘ladi. 80 yoshdan oshganlar soni olti baravar ortib, hozirgi taxminan 140 milliondan XXI asr oxirida 866 millionga yetadi. Xuddi shuningdek, 80 yoshdan oshganlar sonining 15 yoshgacha bo‘lgan har bir kishiga nisbati 0,16 dan (2017-yilda) 1,50 gacha (2100-yilda) ko‘tarilishi taxmin qilinmoqda. Ishlamaydigan katta yoshdagilarning ishlayotganlarga nisbati esa 0,8 atrofida bo‘lgan (2017-yilda), biroq yosh va jins bo‘yicha ishchi kuchi ishtiroki o‘zgarmasa, 1,16 gacha yetishi kutilmoqda (2100-yilda). Mehnatga layoqatli aholi soni va ulushining keskin qisqarishi ko‘plab davlatlar oldiga murakkab vazifalarni qo‘yadi. Ishchilar va soliq to‘lovchilar kamayganda iqtisodiyotni o‘stirish, boylik yaratish, keksalarga ijtimoiy yordam va tibbiy xizmatlar xarajatlarini ko‘paytirish qiyinlashadi. Masalan, Xitoyda mehnatga layoqatli aholi 950 milliondan (2017-yilda) 357 milliongacha (2100-yilda) kamayadi — bu 62 % lik qisqarishdir. Hindistonda pasayish nisbatan sekinroq bo‘lib, 762 milliondan 578 milliongacha tushadi. Aksincha, Sahroyi Kabirdan janubdagi Afrika davlatlari Yer yuzidagi eng yosh va iqtisodiy jihatdan faol ishchi kuchiga ega bo‘lishi mumkin. Masalan, Nigeriyada iqtisodiy faol ishchi kuchi 86 milliondan (2017-yilda) 458 milliongacha (2100-yilda) oshadi. Bu to‘g‘ri boshqaruv sharoitida Nigeriya iqtisodiyotining tez o‘sishiga va aholi turmush darajasining yaxshilanishiga xizmat qiladi.
Ushbu «tektonik» o‘zgarishlar iqtisodiy ta’sir bo‘yicha mamlakatlar tartibini ham o‘zgartiradi. Prognozga ko‘ra, 2050-yilda Xitoy YaIMi AQSh YaIMidan oshadi, biroq 2100-yilga kelib ikkinchi o‘ringa tushadi: immigratsiya AQSh ishchi kuchining o‘sishini qo‘llab-quvvatlasa, 2098-yilda AQSh yana birinchi o‘rinni egallaydi. Hindiston YaIMi oshib, uchinchi o‘ringa chiqadi; Fransiya, Germaniya, Yaponiya va Buyuk Britaniya dunyoning eng yirik 10 iqtisodiyoti orasida qoladi. Braziliya 8-o‘rindan 13-o‘ringa, Rossiya esa 10-o‘rindan 14-o‘ringa tushishi prognoz qilinmoqda. Italiya va Ispaniya mos ravishda 15-o‘rindan 25-o‘ringa va 28-o‘ringa tushadi. Indoneziya dunyoning 12-yirik iqtisodiyotiga aylanishi mumkin; hozir 28-o‘rinni egallagan Nigeriya esa YaIM bo‘yicha dunyoning birinchi o‘ntaligiga kirishi kutilmoqda.
Prognozga ko‘ra, aholi sonining qisqarishini immigratsiya bilan qoplash mumkin. Nisbatan erkin immigratsiya siyosatini yuritadigan mamlakatlar tug‘ilish pasayganida ham aholi sonini yaxshiroq saqlashi va iqtisodiy o‘sishni davom ettirishi mumkin. Masalan, AQSh, Avstraliya va Kanada kabi tug‘ilish darajasi avlodlar almashinuvi uchun zarur darajadan past bo‘lgan davlatlar sof immigratsiya hisobiga mehnatga layoqatli, iqtisodiy faol aholisini saqlab qolishi ehtimol. Biroq bu kelajakdagi tendensiyalar bo‘yicha jiddiy noaniqlik mavjud. Prognoz mualliflari tadqiqotda eng yaxshi mavjud ma’lumotlar ishlatilgan bo‘lsa-da, hisob-kitoblar o‘tgan davrlardagi ma’lumotlarning hajmi va sifati bilan cheklanganini qayd etishgan. Ular o‘tmishdagi tendensiyalar har doim ham kelajakni ko‘rsatmasligini va modelga kiritilmagan ayrim omillar tug‘ilish, o‘lim yoki migratsiya sur’atlarini o‘zgartirishi mumkinligini ham ta’kidlashgan. Masalan, Covid-19 pandemiyasi butun dunyo bo‘ylab mahalliy va milliy sog‘liqni saqlash tizimlariga ta’sir ko‘rsatdi va ko‘plab o‘limlarga sabab bo‘ldi. Shunga qaramay, prognoz mualliflari pandemiya tufayli o‘limlar ko‘payishi dunyo aholisining uzoq muddatli rivojlanish tendensiyalariga jiddiy ta’sir qilmasligi mumkin, deb hisoblaydi. Agar prognoz hatto qisman to‘g‘ri chiqsa ham, vaqt o‘tishi bilan migratsiya barcha davlatlar uchun tanlov emas, zaruratga aylanishi mumkin. Mehnatga layoqatli aholining mamlakatlar o‘rtasida qanday taqsimlanishi insoniyatning ravnaq topishi yoki tanazzulga yuz tutishida hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ladi.
Dunyo mintaqalari bo'yicha aholining o'sishi


BMT prognoziga ko‘ra, XXI asrda dunyo aholisining o‘sishi ancha sekinlashib, eng yuqori daraja — 10,9 milliardga (2100-yilgacha) yaqinlashadi. 2018-yilda Afrika aholisi taxminan 1,3 milliard kishi (dunyo aholisining 17 % idan sal ko‘proq) edi. 2100-yilda uning aholisi uch baravardan ko‘proq ko‘payib, 4,3 milliardga, ya’ni dunyo aholisining 40 % iga yetishi kutilmoqda. So‘nggi 50 yil davomida Osiyo aholisi tez o‘sgan. 2018-yilda Osiyoda qariyb 4,6 milliard kishi (dunyo aholisining deyarli 60 % i) yashagan; 2050-yilda 5,3 milliardga yetishi, keyin esa kamayib, 2100-yilda 2018-yilgi darajaga yaqinlashishi (dunyo aholisining 40 % idan sal ortig‘i) kutilmoqda. 2100-yilda dunyo aholisining 8/10 qismi Osiyo yoki Afrikada yashashi prognoz qilinmoqda. Shimoliy, Markaziy va Janubiy Amerika hamda Okeaniya aholisining soni ham XXI asrda ortadi, ammo bu o‘sish Afrikadagiga nisbatan ancha sust bo‘ladi. Yevropa aholisi kamayishi kutilayotgan yagona mintaqadir: 2018-yilda unda taxminan 747 million kishi yashagan, 2100-yilda esa 630 millionga tushishi prognoz qilinmoqda. Bu o‘zgarishlar yangi imkoniyatlar bilan birga muammolarni ham keltiradi. Masalan, keyingi o‘n yilliklarda o‘ta qashshoqlik tobora ko‘proq Afrikada to‘planishi kutilmoqda.
Mamlakatlar bo'yicha kelajakdagi aholi soni

Uzoq vaqt davomida Xitoy dunyodagi eng ko‘p aholiga ega mamlakat bo‘lgan: 1750-yilda uning aholisi 225 million kishini, ya’ni jahon aholisining qariyb 28 foizini tashkil etgan. 2016-yilga kelib Xitoy aholisi 1,4 milliard kishidan oshgan. Biroq BMTning Aholishunoslik bo‘limi bashorat qilganidek, 2023-yilning birinchi yarmida Hindiston aholi soni bo‘yicha Xitoydan o‘tib, dunyodagi eng ko‘p aholiga ega davlatga aylandi. Hindistonda har bir ayolga to‘g‘ri keladigan tug‘ilishlar soni o‘rtacha 6 tadan 2,4 tagacha tez kamaygani sababli so‘nggi bir necha o‘n yillikda aholi o‘sishi sezilarli sekinlashdi. Mamlakat aholisi 2050-yillarning oxirida qariyb 1,7 milliard kishilik cho‘qqiga yetishi, undan keyin esa asta-sekin kamaya boshlashi kutilmoqda.
Tug'ilish va o'lim
Dunyo aholisi, ayniqsa, so‘nggi asrda jadal o‘sgan: 1900-yilda Yer yuzida 2 milliarddan kam, 2019-yilda esa 7,7 milliard kishi yashagan. Aholi sonining o‘zgarishini ikki omil — tug‘ilganlar va vafot etganlar soni — belgilaydi. 2015-yilda qariyb 141 million bola tug‘ilgan, bu 44 millionga ko‘p (1950-yilga nisbatan). 2015-yilda qariyb 57 million kishi vafot etgan. Shunday qilib, dunyo aholisi 84 million kishiga ko‘paygan (2015-yilda, 1,14 birlikka). Vafot etganlar soni tug‘ilganlar soniga yaqinlashgan sari aholi o‘sishi sekinlashib, to‘xtaydi. Demografik prognozlarga ko‘ra, keyingi o‘n yilliklarda yiliga taxminan 140 million bola tug‘ilishi kutilmoqda. So‘ng asrning ikkinchi yarmida tug‘ilish asta-sekin kamayadi. Dunyo aholisi qarigani sari har yili vafot etuvchilar soni ko‘payib, XXI asr oxirida tug‘iluvchilar soniga tenglashishi taxmin qilinmoqda. Tug‘ilishlar sekin kamayib, o‘limlar soni ortgani bois, dunyo aholisining o‘sish sur’ati pasayishda davom etadi.
Dunyo aholisi qarib borishi bilan o‘lim darajasi ham asta-sekin oshmoqda. Dunyoning rivojlangan mamlakatlaridaham, rivojlanayotgan mamlakatlarida, ya’ni demografik o‘tish allaqachon yakunlangan joylarda ham, o‘lim darajasi ko‘pincha past bo‘lsa-da, asta-sekin ortadi. Bunga aholida keksa kishilar ulushining yuqoriligi va tobora oshib borishi, aksariyat hollarda umr ko‘rish davomiyligining uzunligi, tabiiy o‘sishning past yoki manfiy bo‘lishi hamda ushbu jarayonlarni sekinlashtiradigan yetarli, uzluksiz va o‘sib boruvchi immigratsiyaning yo‘qligi sabab bo‘ladi.
2024-yilda umumiy o‘lim koeffitsiyenti eng past bo‘lgan davlatlarda aholi nihoyatda yosh, mehnat migrantlarining ulushi juda yuqori, sog‘liqni saqlash darajasi yuqori, spirtli ichimliklar iste’moli juda kam va aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot nihoyatda yuqori bo‘lgan.
Hisob-kitoblarga ko'ra, umumiy tug'ilish darajasi eng yuqori va eng past bo'lgan o'n beshta mamlakat Markaziy razvedka boshqarmasi Jahon faktlar kitobi 2024-yil uchun quyidagilar:
|
|
Hisob-kitoblarga ko'ra, eng yuqori va eng past o'lim ko'rsatkichlariga ega o'n beshta mamlakat Markaziy razvedka boshqarmasi Jahon faktlar kitobi 2024-yil uchun quyidagilar:
|
|
Aholining yosh tarkibi



1950-yilda Yer yuzida 2,5 milliard kishi yashagan. 2019-yilda aholi soni 7,7 milliardga yetgan. BMT prognoziga ko‘ra, XXI asr oxirida dunyo aholisi 11,2 milliard kishini tashkil etadi. Yosh va jins piramidasi Yer aholisining demografik tuzilishini aks ettiradi. 1950-yildagi yosh-jins piramidasining shakliga ikki omil ta’sir ko‘rsatgan: tug‘ilishlar soni ko‘payishi va aholida bolalar ulushining kattaligi piramida asosini kengaytirgan; butun umr davomida o‘lim xavfining yuqori bo‘lishi esa uning yuqori qismini asta-sekin toraytirgan. Keksalarga nisbatan yangi tug‘ilganlar ko‘p bo‘lgan. Piramida asosidan sal yuqoridagi torayish 1950-yilda 1 nafar bola har 5 nafar boladan besh yoshga yetmay vafot etganini ko‘rsatadi. Keyingi o‘n yilliklar yosh-jins piramidalarida bolalarga nisbatan katta yoshdagilar ulushi oshgani yaqqol ko‘rinadi. 2018-yilgi piramidada asos yaqinidagi torayish 1950-yildagiga nisbatan ancha kamroq: bolalar o‘limi 1 nafar bola har 5 nafardan (1950-yilda) darajasidan 1 nafar bola har 20 nafardan ham kam (2018-yilda) darajagacha tushgan.
1950 va 2018-yillarni solishtirsak, tug‘ilgan bolalar soni 97 milliondan (1950-yilda) 143 milliongacha (2018-yilda) ko‘payganini va shu bilan birga bolalar o‘limi kamayganini ko‘ramiz. 2018-yilgi piramidaning asosini 2100-yil prognozi bilan solishtirish yaqin o‘n yilliklar o‘tmishga o‘xshamasligini ko‘rsatadi: BMT ma’lumotlariga ko‘ra, XXI asr oxirida 1990-yildagiga nisbatan kamroq bola tug‘iladi. BMTning 2100-yilgi prognozida yosh-jins piramidasining asosi 1990-yildagidan torroq. Yer aholisi tarixida burilish davri boshlandi. 1950 va 2018-yillar oralig‘ida dunyo aholisining ko‘payishiga piramida asosining kengayishi — ya’ni bolalar sonining ortishi — sabab bo‘lgan. Endi o‘sish asosning kengayishi emas, balki piramidaning yuqoriroq qismlari kengayishi hisobiga yuz beradi: 2100-yilgacha bolalar soni deyarli oshmaydi va keyin kamayadi, mehnatga layoqatli hamda keksa yoshdagilar soni esa sezilarli ko‘payadi. Dunyo bo‘ylab salomatlik yaxshilanib, o‘lim kamayib borayotgani sababli bugun yashayotgan odamlar avvalgi har qanday avloddan uzoq umr ko‘rishi kutilmoqda.
1950-yilda 15 yoshgacha bo'lgan har bir bolaga mehnatga layoqatli yoshdagi 1,8 kishi (15 yoshdan 64 yoshgacha) to'g'ri kelgan; bugungi kunda bu ko'rsatkich 2,5 tani tashkil etadi; va XXI-asr oxiriga kelib bu ko'rsatkich 3,4 taga yetadi. So'nggi o'n yilliklardagi demografik o'tish davrida boy mamlakatlar demografik dividenddan foyda ko'rishdi va endi mehnat bozoriga hissa qo'shmaydigan nafaqaxo'rlar ulushining ortib borayotgani kabi demografik muammoga duch kelmoqdalar. Kelgusi o'n yilliklarda aholisida bolalar ulushi katta bo'lgan kambag'al mamlakatlar ham oqilona siyosat yuritib, rivojlangan mamlakatlar darajasiga ko'tarilib, demografik dividenddan yuqori iqtisodiy o'sish ko'rinishida foyda ko'rishlari mumkin. 1950-yildan 2018-yilgacha bo'lgan o'zgarish va 2100-yilga mo'ljallangan prognozlar dunyo aholisi sog'lomlashib borayotganini ko'rsatadi. Piramidaning cho'qqisi kengayib borishi bilan u piramidaning cho'qqisiga o'xshamaydi va aksincha, yosh aholi o'lim xavfi juda past bo'lganligi va qarilik yoshiga yetganligi sababli to'rtburchaklar shaklida bo'ladi. Demografik o'tishning oxirgi bosqichidagi sog'lom aholining demografik tuzilishi piyoz shaklidagi yosh-jinsiy piramida bo'lib, BMT 2100-yilga kelib global yosh-jinsiy piramida bo'lishini bashorat qilmoqda.
Aholi zichligi
O'rtacha aholi zichligi 2013-yilda Yer yuzida har km²ga o‘rtacha 52 kishi to‘g‘ri kelgan. Odamlar sayyoraning yarim sharlar joylashgan. Ularning asosiy qismi Shimoliy (90 %) va Sharqiy (85 %) yarimsharlarda istiqomat qiladi. Aholi zichligi qit'alarDunyoning turli mamlakatlari o'rtasida aholi zichligida yanada katta farqlar mavjud.
Adabiyot
- Birlashgan Millatlar Tashkiloti Iqtisodiy va ijtimoiy masalalar departamentining Aholishunoslik bo‘limi. «2300-yilgacha dunyo aholisi».
- Bruk S. I. Dunyo aholisi: Etnodemografik qo'llanma / Bosh muharrir, tarix fanlari doktori, prof. P. I. Puchkov; taqrizchi: SSSR Fanlar akademiyasi muxbir a’zosi V. P. Alekseev; N. N. Mikluxo-Maklay Etnografiya instituti SSSR Fanlar akademiyasi. — 2-nashr, qayta ko'rib chiqilgan va kengaytirilgan. — M.: Fan, 1986. — 832 bet — 78 000 nusxa (muqovali)
- Kapitsa S.P. Insoniyat soni o‘sishining umumiy nazariyasi: Yer yuzida qancha odam yashagan, hozir yashamoqda va kelajakda yashaydi. M.: Nauka, 1999. ISBN 5-02-008299-6
- Korotaev A. V., Malkov A.S., Xalturina D. A. Tarix qonunlari. Jahon tizimi rivojlanishining matematik modellashtirish. Demografiya, iqtisodiyot va madaniyat. — 2-nashr. — M.: URSS, 2007. — ISBN 5-484-00957-X.
Havolalar
- Worldometers - real vaqt rejimida dunyo statistikasi (taxminiy hozirgi dunyo aholisi)
- Sayyora aholisi statistikasi
- 2050-yilga kelib aholisi eng ko'p mamlakatlar // RBK reytingi, 27.07.07
- Markaziy razvedka boshqarmasi ma'lumotlari Arxivlangan nusxa 27-sentabr 2011-yildagi Wayback mashinasi
- BMT ma’lumotlariga ko‘ra dunyo mamlakatlarining aholi o‘sish sur’ati bo‘yicha reytingi
- Biologik xilma-xillik, populyatsiya kabi, giperbolik sur'atlarda o'sib bormoqda.
- Tarixiy jamiyatlarda uzoq muddatli aholining o'zgarishi