Yer aholisi

Yer aholisi ( noyabr 2026 -yil holatiga ko‘ra) 8,32 milliard kishini tashkil etadi.

Aholining yosh-jins piramidasi dunyoning qit’a guruhlari bo‘yicha, BMTning 2023-yilgi ma’lumotlari

1970-yillargacha dunyo aholisi soni giperbolik qonun bo‘yicha o‘sib bordi; 1988-yildan buyon esa o‘sish sur’atlarining sekinlashuvikuzatilmoqda. 1990-yilda aholi soni 87,4 million kishiga ko‘paygan. Shunga qaramay, aholining mutlaq soni tez o‘sishda davom etmoqda (2002-yilda 74 millionga, 2014-yilda 87 millionga), biroq 2000-yillarda nisbiy o‘sish sur’ati 1963-yildagi eng yuqori ko‘rsatkich (yiliga 2,2 %) bilan solishtirganda qariyb ikki baravar kamaygan.

Ma’lumot manbasi — BMT: 1994—2014-yillarda 60 yoshdan oshganlar soni ikki baravar ko‘paygan; 2014-yilda esa dunyodagi keksa kishilar soni besh yoshgacha bo‘lgan bolalar sonidan ortgan. Markaziy razvedka boshqarmasining Jahon faktlar kitobi ma’lumotiga ko‘ra, Yer aholisining 65 yoshdan oshgan qismi 2024-yil holatiga ko‘ra 10,3 % (erkaklar 370 253 736 kishi, ayollar 459 044 344 kishi), 14 yoshgacha bo‘lgan bolalar ulushi esa 24,5 % (o‘g‘il bolalar 1 018 005 046 kishi, qiz bolalar 958 406 907 kishi) edi. Shu bilan birga, mehnatga layoqatli, 15 yoshdan 64 yoshgacha bo‘lganlar ulushi 65,2 % (erkaklar 2 658 595 672 kishi, ayollar 2 592 930 538 kishi) ni tashkil etgan.

2024-yil holatiga ko‘ra, Markaziy razvedka boshqarmasining Jahon faktlar kitobi, 65 yoshdan oshgan aholining eng katta ulushiga ega mamlakat Yaponiyadir (mikrodavlatdan tashqari) Monako, bu yerda bu ko'rsatkich aholining rekord darajadagi 37,1% ni tashkil etgan, bu esa o'z navbatida dunyoda 14 yoshgacha bo'lgan aholining eng kichik ulushiga ega - mamlakat aholisining 9,1% ni tashkil qiladi): o'sha yili Yaponiya aholisining 29,5% 65 yoshdan oshgan. O'sha yilgi ma'lumotlarga ko'ra, 14 yoshgacha bo'lgan aholining eng katta ulushiga ega mamlakat Niger (mamlakat aholisining 49,5%), shu bilan birga, dunyoda mehnatga layoqatli aholining (15 yoshdan 64 yoshgacha) eng kam ulushiga ega - mamlakat aholisining 47,8%. Xuddi shu yilgi ma'lumotlarga ko'ra, mehnatga layoqatli aholining (15 yoshdan 64 yoshgacha) eng katta ulushiga ega mamlakat Qatar — mamlakat aholisining 85,4 % i; bu mamlakatda 65 yoshdan oshganlar ulushi ham dunyodagi eng past ko‘rsatkich — 1,5 % ni tashkil etadi (sababi Qatar Arabiston yarimorolining ayrim boshqa mamlakatlari kabi chet eldan ko‘plab mehnat migrantlarini jalb qiladi). Markaziy razvedka boshqarmasining Jahon faktlar kitobiga ko‘ra, 2024-yilda Yaponiya aholisining o‘rtacha yoshi dunyodagi mamlakatlar orasida eng yuqori — 49,9 yosh bo‘lgan. Yaponiya dunyodagi aholisi eng keksa va eng tez qarib borayotgan davlatlardan biridir (Monakoda keksa, badavlat immigrantlar ko‘pligi sababli bu ko‘rsatkichlar yanada yuqori).

2009-yilda ilk bor insoniyat tarixida aholi soni jihatidan shahar aholisi qishloq aholisi bilan tenglashib, har biri 3,4 milliard kishini tashkil etdi. Keyinchalik dunyo aholisining tobora katta qismi shaharlarda istiqomat qilishi kutilmoqda (ya’ni shahar aholisi jami dunyo aholisiga nisbatan tezroq o‘sadi). 2023-yilda Yer aholisining 57,5 % i shaharlarda yashagan; BMT prognozining o‘rtacha variantiga ko‘ra, 2050-yilda bu ko‘rsatkich 68,6 % ga yetadi.

2020-yilda dunyo aholisining 59,5 % i Osiyoda, 17,2 % i Afrikada, 9,6 % i Yevropada, 8,4 % i Lotin Amerikasida, 4,7 % i Shimoliy Amerikada, 0,5 % i Okeaniyadayashagan. BMT prognozining o‘rtacha variantiga ko‘ra, 2050-yilda dunyo aholisining 55,8 % i Osiyoda, 26,3 % i Afrikada, 8,0 % i Lotin Amerikasida, 7,5 % i Yevropada, 4,5 % i Shimoliy Amerikada va 0,6 % i Okeaniyada yashaydi.

BMT va Vashington universiteti olimlari 2014-yilda 2100-yilga borib Yer aholisi 11 milliard kishini tashkil etadi, deb hisoblagan. Vashington universiteti olimlarining keyingi, 2020-yilgi bahosiga ko‘ra, 2100-yilda bu ko‘rsatkich 8,8 milliard kishiga teng bo‘ladi.

Aholi soni bo‘yicha dunyodagi eng yirik davlat — Hindiston. U 2023-yilning birinchi yarmida Xitoydan o‘zib ketgan; ikkinchi o‘rinda esa Xitoyturadi. 1991-yilgacha uchinchi o‘rinni SSSRegallagan, u parchalangach uchinchi o‘ringa AQShchiqdi. Uning aholisi 2006-yildan keyin 300 million kishidan oshdi (bu postsovet hududidagi davlatlar aholisining jami sonidan ham ko‘p); Indoneziya va Pokiston aholi soni bo‘yicha to‘rtinchi va beshinchi o‘rinlarni egallaydi; Nigeriya, Braziliya, Bangladesh va Rossiya esa mos ravishda oltinchi, yettinchi, sakkizinchi va to‘qqizinchi o‘rinlarni egallaydi..

Tarix

Uzoq vaqt davomida Yer aholisi juda sekin ko‘paygan. Taxminlarga ko‘ra, miloddan avvalgi 10 ming yilda dunyo aholisi 5 million kishidan kam bo‘lgan. Milodiy era boshlarida dunyoda qariyb 200 million kishi yashagan. XVIII asr boshida Yer aholisi 610 millionga yetgan, XIX asr boshida esa 1 milliarddan oshgan.

1950-yildan beri dunyo mintaqalari bo'yicha aholining o'sishi

XIX asrning o‘rtalaridan aholi sonining o‘sish sur’atlari sezilarli oshdi, chunki odamlarning umr ko‘rish davomiyligi ancha uzaydi. Bunga oziqlanish, sanitariya va tibbiyot sohasidagi yaxshilanishlar sabab bo‘ldi. Dastlab tug‘ilish darajasi yuqoriligicha qoldi. Shu tariqa demografik o‘tish.

1851—1870-yillarda dunyo aholisining o‘rtacha yillik o‘sish sur’ati 0,1 % dan 0,5 % dan ortiq darajagacha ko‘tarildi va 1900-yilda 1 % dan oshdi. 1925-yilda Yer aholisi 2 milliard kishidan oshgan. 1950-yillarning o‘rtalarida o‘rtacha yillik o‘sish 1,8 % ga yetdi. Yer aholisi 3 milliard kishilik marraga 1955-yilda, 4 milliardlik marraga esa 1974-yilda yetgan.

Shunday qilib, 10 000 yil davomida sayyoramiz aholisi 5 milliondan 1 milliardgacha ko‘paygan (1800-yil). Aholi 2 milliardga yetib, ikki baravar ko‘payishi uchun yana 125 yil (1925-yilgacha), yana 50 yil davomida esa 4 milliardga (1975-yilga) yetishi kifoya qilgan. Bu holat demografik portlash. Dunyo aholisi bir necha o‘n yil davomida nihoyatda tez ko‘paygach, bu jarayon nazoratdan chiqayotgani va o‘sish to‘xtamasligi haqida xavotirlar paydo bo‘ldi. 1950-yildan boshlab 15 yoshgacha bo‘lgan bolalarning umumiy soni 0,87 milliarddan 1,96 milliardgacha (2018-yilda) tez o‘sdi. Bu jahon tarixida o‘ziga xos davr edi. O‘tmishda bolalar o‘limi nihoyatda yuqori bo‘lgan va har bir ayol dunyoga keltirgan bolalardan atigi ikkitasi voyaga yetgan. Agar ko‘proq bolalar omon qolganida, dunyo aholisi soni barqaror bo‘lib qolmagan bo‘lardi. Demak, o‘tmishga xos deb tasavvur qilinadigan ko‘p bolali katta oila ham bolalar o‘limi yuqoriligi sababli oilalar hayotida qisqa davom etgan davr bo‘lgan.

1971-yilda Yer aholisining o‘rtacha yillik o‘sish sur’ati eng yuqori darajaga (2,1 %) yetdi, so‘ng 1,6 % gacha pasayib, 1982-yilda shu ko‘rsatkichni tashkil etdi. 1983-yilda u 1,9 % gacha ko‘tarildi, ammo shundan beri uzluksiz kamayib bormoqda.

Aholi o‘sish sur’atlarining pasayishi tug‘ilish darajasining kamayishi bilan bog‘liq: 1950–1960-yillarda dunyo bo‘yicha umumiy tug‘ilish koeffitsiyenti har bir ayolga 5 nafar bolani tashkil qilgan bo‘lsa, 2022-yilda 2,4 nafargacha pasaygan. Tug‘ilish, avvalo, boy mamlakatlarda ayollarning ta’lim olish, haq to‘lanadigan ish bilan shug‘ullanish va kontratsepsiya vositalaridan foydalanish imkoniyati kengaygani sabab kamaygan. Kambag‘al mamlakatlarda esa aholi o‘sish sur’ati hanuz yuqori.

Dunyo aholisining ikki asr ichida 7 baravar ko‘payishi insoniyatning atrof-muhitga ta’sirini kuchaytirdi. Uzoq kelajakda ham barqarorlikni ta’minlagan holda ko‘p sonli aholini turar joy, oziq-ovqat va resurslar bilan ta’minlash hozirgi avlod oldidagi jiddiy muammolardan biridir. Aholining ko‘payishi hanuz yuqori: har yili 140 million kishi tug‘iladi, 58 million kishi vafot etadi va shu tariqa aholi soni yiliga 82 million kishiga ortadi.

Dunyo bo‘yicha umumiy tug‘ilish koeffitsiyenti har bir ayolga 5 nafar bola bo‘lgan 1960-yillarning oxiridan buyon ikki baravar pasaydi. 1950-yilgacha «ko‘proq rivojlangan mintaqalar»da tug‘ilish darajasi bir ayolga 3 nafardan kam bolagacha tushgan edi. Keyinchalik, 1960-yillarda «kamroq rivojlangan mintaqalar»da ham tug‘ilish pasaya boshladi, oradan o‘n yil o‘tib «eng kam rivojlangan mintaqalar»da ham shunday jarayon kuzatildi. Dunyo bo‘ylab sog‘liqni saqlash jadal yaxshilanayotgani tufayli kutilayotgan umr davomiyligi ham tez ortmoqda. Ilgari o‘lim darajasi shu qadar yuqori bo‘lganki, u aholi ko‘payishini cheklab turgan. XXI asrda vaziyat o‘zgardi. XXI asrda aholi aynan bolalar o‘limi yuqori bo‘lgan joylarda tez o‘smoqda. Paradoks shundaki, bolalar o‘limi aholi o‘sishi bilan to‘g‘ri bog‘langan: bolalar o‘limi yuqori joylarda tug‘ilish ham yuqori bo‘ladi va aholi tez o‘sadi. Umumiy tug‘ilish koeffitsiyenti baland bo‘lgan joylarda aholi o‘sishi ham tez. Tug‘ilish darajasi pasayganida aholi sonining o‘sishi to‘xtaydi.

XXI asr oxirida, dunyo aholisining yillik o‘sishi 0,1 % gacha pasayganda, BMTprognoziga ko‘ra, dunyo demografik o‘tish jarayonining nihoyasiga juda yaqinlashadi. 2100-yildan keyin aholi soni qanday o‘zgarishini oldindan aytish qiyin; bu tug‘ilish darajasiga bog‘liq. Muhim savol: tug‘ilish koeffitsiyenti aholi avlodlarining o‘rnini qoplash darajasidan (har bir ayolga 2,1 tug‘ilishdan) yuqori bo‘ladimi? Dunyo demografik o‘tishning so‘nggi bosqichiga kirmoqda. XX asrda Yer aholisi to‘rt baravar oshgan, ammo XXI asrda yana ikki baravar ko‘paymaydi. Ikki asrdan ko‘proq vaqt oldin boshlangan ulkan global demografik o‘tish nihoyasiga yetmoqda. Ilgari aholi sonining o‘sishini juda yuqori o‘lim ko‘rsatkichi cheklagan bo‘lsa, yangi muvozanatda buni tug‘ilishning past darajasi ta’minlaydi. Yer aholisi sonining o‘zgarishlari kichik bo‘lib qolishi mumkin. Demografik kelajak o‘tmishni eslatadi, ammo bolalar endi avvalgidek ko‘p vafot etmaydi va avvalgidek ko‘p tug‘ilmaydi.

Qit'a va yil bo'yicha aholi soni, ming kishi
Yil Jami Afrika Osiyo Yevropa Markaziy va
Janubiy Amerika
Shimoliy
Amerika
Avstraliya
va Okeaniya
Miloddan avvalgi 8000-yil5000 700 2000 2000 100 100 100
Miloddan avvalgi 4000-yil50 000 5000 26 000 12 000 - - -
Miloddan avvalgi 1000-yil100 000 11 000 56 000 23 000 - - -
Miloddan avvalgi 500-yil150 000 17 000 84 000 40 000 - - --
Milodiy 1-yil300 00035 000170 00065 00020 00050005000
1000400 000 70 000 240 000 60 000 20 000 5000 5000
1750800 000105 000483 000184 00016 00020005000
18001 000 000108 000656 000200 00024 00070005000
18501 262 000111 000806 000276 00038 00026 0005000
19001 656 000133 000961 000400 00074 00082 0006000
19502 518 629221 2141 390 488555 403167 097171 61612 812
19552 755 823246 7461 546 947570 184190 797186 88414 265
19603 021 475277 3981 711 336594 401218 300204 15215 888
19653 334 874313 7441 914 424619 026250 452219 57017 657
19703 692 492357 2832 163 118635 855284 856231 93719 443
19754 068 109408 1602 417 512650 542321 906243 42521 564
19804 434 682469 6182 662 335655 431361 401256 06822 828
19854 830 979541 8142 922 552660 009401 469269 45624 678
19905 263 593622 4433 207 807665 582441 525283 54926 687
19955 674 380707 4623 475 052670 405481 099299 43828 924
20006 070 581795 6713 729 737675 000520 229315 91531 043
20056 343 628896 9643 832 508670 722558 281332 15632 998
2013 7 162 119 1 136 635 4 352 723 662 452 616 644 355 361 38 304
2030 (prognoz) 8 511 000 1 750 000 4 970 000 640 000 711 000 395 000 45 000
2050 (prognoz) 9 450 000 2 420 000 5 230 000 600 000 750 000 400 000 50 000
2080 (prognoz) 9 741 000 - - - - - -
2100 (prognoz) 9 551 000 - - - - - -
  • Izoh: aholi soni prognozlarini tuzuvchilar (AQSh aholini ro'yxatga olish byurosi) turli mamlakatlarning demografik vaziyati o‘zgarishiga qarab o‘z prognozlarini muntazam yangilab turadilar. Shu bois jadvaldagi prognoz ko‘rsatkichlari manbadagi joriy ma’lumotlardan biroz farq qilishi mumkin.

Milliardlar

Hisob-kitoblarga ko‘ra, BMT Aholishunoslik jamg‘armasima’lumotiga binoan, Yer aholisi quyidagi marralarga yetgan:

  • 1 milliard — 1804-yil;
  • 2 milliard — 1927-yil;
  • 3 milliard — 1960-yil;
  • 4 milliard — 1974-yil;
  • 5 milliard — 11-iyul 1987-yil;
  • 6 milliard — 12-oktabr 1999-yil, «Olti milliard kuni»;
  • 7 milliard — 31-oktabr 2011-yil, «Yetti milliard kuni»;
  • 8 milliard — 15-noyabr 2022-yil, «Sakkiz milliard kuni»;
  • Agar aholi o‘sish sur’ati keskin o‘zgarmasa, 9 milliardlik marraga taxminan 2035-yilda, 10 milliardlik marraga esa 2058-yilda yetiladi.

Jamg‘arma ramziy tadbirlar o‘tkazadi[ingliz tilida]va ayrim chaqaloqlarni shartli ravishda Yerning navbatdagi milliardinchi aholisi deb e’lon qiladi.

2011-yil oktabrida bir necha mamlakatda dunyoning yetti milliardinchi fuqarosi tug‘ilgani e’lon qilingan. Biroq Xalqaro amaliy tizimli tahlil instituti mutaxassislari Laksenburg (Avstriya) mutaxassislari 7 milliardlik marra 2012-yil iyulidan 2013-yil apreligacha bo‘lgan davrda bosib o‘tilishini aytgan. BMT ham «yubiley chaqaloq» qayerda tug‘ilganini aniq bilish imkonsizligini ta’kidlagan. Shu bois muayyan chaqaloqni shunday e’lon qilish amaliyoti to‘xtatilgan.

Niderlandiyaning Matematika va informatika markazi statistik mutaxassisi Peter Gryunvaldning taxminiy hisobiga ko‘ra, 162 ming yil avval boshlangan insoniyat tarixi davomida Yer yuzida 107 milliarddan ortiq inson tug‘ilgan.

BMT ma’lumotlariga ko‘ra, qit’alar bo‘yicha aholi

1-iyul holatidagi aholi soni va tegishli yilda dunyo aholisidagi ulushi (foizda)
Mintaqa2024 (foiz)2050 (foiz)2100 (foiz)
Sahroyi Kabirdan janubdagi Afrika1 243 010 000 (15,23 %)2 093 622 000 (21,66 %)3 351 459 000 (32,92 %)
Markaziy Osiyo Va Janubiy Osiyo2 146 282 000 (26,3 %)2 619 450 000 (27,1 %)2 639 257 000 (25,93 %)
Sharqiy Osiyo Va Janubi-Sharqiy Osiyo2 351 265 000 (28,81 %)2 241 608 000 (23,19 %)1 448 797 000 (14,23 %)
Yevropa, Shimoliy Amerika, Avstraliya Va Yangi Zelandiya1 162 306 000 (12,08 %)1 167 870 000 (13,26 %)1 116 173 000 (10,96 %)
Shimoliy Afrika Va G'arbiy Osiyo581 482 000 (7,12 %)792 346 000 (8,12 %)987 038 000 (9,7 %)
Lotin Amerikasi Va Karib havzasi663 466 000 (8,13 %)730 057 000 (7,55 %)613 447 000 (6,03 %)
Okeaniya46 089 000 (0,56 %)57 688 000 (0,6 %)72 946 000 (0,72 %)
Dunyo8 161 973 0009 664 379 00010 180 161 000

Aholisi 30 million kishidan oshishi taxmin qilinayotgan mamlakatlarning 2100-yilga mo‘ljallangan ro‘yxati. Ular 1-iyul 2024-yildan 1-iyul 2100-yilgacha bo‘lgan davrdagi aholi o‘sishining prognoz foiziga qarab tartiblangan. Prognozning o‘rtacha varianti keltirilgan: BMTning Iqtisodiy va ijtimoiy masalalar departamenti BMTtomonidan 11-iyul 2024-yilda e’lon qilingan prognozning o‘rtacha varianti keltirilgan.

Mamlakat20242100O‘sish (%)
 Angola37 886 000150 046 000296
 Kongo Demokratik Respublikasi109 276 000430 709 000294
 Tanzaniya68 560 000262 835 000283
 Somali19 009 00067 364 000254
 Chad20 299 00069 547 000243
 Niger27 032 00090 819 000236
 Kot-d'Ivuar31 934 000104 043 000226
 Mali24 479 00079 354 000224
 Afg'oniston42 647 000130 217 000205
 Kamerun29 124 00088 876 000205
 Zambiya21 315 00064 474 000202
 Mozambik34 632 000104 347 000201
 Efiopiya132 060 000367 290 000178
 Benin14 463 00039 588 000174
 Malavi21 655 00059 141 000173
 Yaman40 583 000110 036 000171
 Sudan50 449 000136 891 000171
 Burundi14 048 00037 874 000170
 Madagaskar31 965 00085 341 000167
 Senegal18 502 00047 014 000154
 Uganda50 015 000120 835 000142
 Ruanda14 257 00032 779 000130
 Zimbabve16 634 00037 167 000123
 Iroq46 042 000100 649 000119
 Gvineya14 755 00032 007 000117
 Burkina-Faso23 549 00049 854 000112
 Saudiya Arabistoni33 963 00071 007 000109
 Nigeriya232 679 000476 748 000105
 Keniya56 433 000104 196 000105
 O'zbekiston36 362 00074 350 000104
 Pokiston251 269 000511 001 000103
 Gana34 427 00067 548 00096
 Suriya24 673 00043 687 00077
 Misr116 538 000201 895 00073
 Qozog'iston20 593 00033 672 00064
 Avstraliya26 713 00043 144 00062
 Janubiy Afrika64 007 00094 314 00047
 Jazoir46 814 00064 488 00038
 Kanada39 742 00053 612 00035
 Malayziya35 558 00044 026 00024
 AQSh345 427 000421 279 00022
 Bangladesh173 562 000208 597 00020
 Peru34 218 00038 163 00012
 Birlashgan Qirollik69 138 00074 305 0007
 Nepal29 651 00031 831 0007
 Hindiston1 450 936 0001 505 252 0004
 Indoneziya283 488 000295 511 0004
 Fransiya66 549 00068 485 0003
 Meksika130 861 000130 249 000−1
 Filippinlar115 844 000114 222 000−1
 Marokash38 081 00037 884 000−1
 Vetnam100 988 00091 705 000−9
 Myanma54 500 00049 659 000−9
 Kolumbiya52 886 00047 081 000−11
 Rossiya144 820 000126 387 000−13
 Eron91 568 00080 045 000−13
 Germaniya84 552 00070 900 000−16
 Argentina45 696 00038 256 000−16
 Braziliya211 999 000163 364 000−23
 Turkiya87 474 00065 338 000−25
 Ispaniya47 911 00033 127 000−31
 Tailand71 668 00045 555 000−36
 Yaponiya123 753 00076 846 000−38
 Italiya59 343 00035 377 000−40
 Xitoy1 419 321 000633 368 000−55

Dunyo aholisi, milodiy 1 – 1998 (minglab)

Manba: Meddison va boshqalar (Groningen universiteti).

Yil 1 1000 1500 1600 1700 1820 1870 1913 1950 1973 1998
G'arbiy Yevropa 24 700 25 413 57 268 73 778 81 460 132 888 187 532 261 007 305 060 358 390 388 399
Sharqiy Yevropa
(SSSR mamlakatlaridan tashqari)
4750 6500 13 500 16 950 18 800 36 415 52 182 79 604 87 289 110 490 121 006
Sobiq SSSR 3900 7100 16 950 20 700 26 550 54 765 88 672 156 192 180 050 249 748 290 866
Butun Yevropa
(SSSR mamlakatlari ham shu jumladan)
33 350 39 013 87 718 111 428 126 810 224 068 328 386 496 803 572 399 718 628 800 271
AQSh 680 1300 2000 1500 1000 9981 40 241 97 606 152 271 212 909 279 040
G‘arb dunyosining boshqa hududlari 490 660 800 800 750 1249 5892 13 795 23 823 39 036 52 859
G‘arb dunyosi hududlari jami 1170 1960 2800 2300 1750 11 230 46 133 111 401 176 094 250 945 323 420
Meksika 2200 4500 7500 2500 4500 6 587 9 219 14 970 28 485 57 643 98 553
Lotin Amerikasining boshqa mamlakatlari 3400 6 900 10 000 6 100 7 550 14 633 30 754 65 545 137 352 250 807 409 070
Lotin Amerikasi — jami 5600 11 400 17 500 8 600 12 050 21 220 39 973 80 515 165 837 308 450 507 623
Yaponiya 3000 7500 15 400 18 500 27 000 31 000 34 437 51 672 83 563 108 660 126 469
Xitoy 59 600 59 000 103 000 160 000 138 000 381 000 358 000 437 140 546 815 881 940 1 242 700
Hindiston 75 000 77 000 113 000 145 000 201 000 209 000 239 000 319 000 362 000 549 000 1 029 000
Boshqa Osiyo mamlakatlari 36 600 41 400 55 400 65 000 71 800 89 366 119 619 185 092 392 481 677 214 1 172 243
Jami Osiyo (Yaponiyadan tashqari) 171 200 175 400 268 400 360 000 374 800 679 366 730 619 925 932 1 298 296 2 139 154 3 389 943
Afrika 16 500 33 000 46 000 55 000 61 000 74 208 90 466 124 697 228 342 387 645 759 954
Dunyo (jami) 230 820 268 273 437 818 555 828 603 410 1 041 092 1 270 014 1 791 020 2 524 531 3 913 482 5 907 680

Dunyo aholisining ulushi, milodiy 1 – 1998 (dunyo aholisining foizi)

Manba: Meddison va boshqalar (Groningen universiteti).

Yil 1 1000 1500 1600 1700 1820 1870 1913 1950 1973 1998
G'arbiy Yevropa 10,7 9,5 13,1 13,3 13,5 12,8 14,8 14,6 12,1 9,2 6,6
G'arbiy Yevropa
(SSSR mamlakatlaridan tashqari)
2,1 2,4 3,1 3,0 3,1 3,5 4,1 4,4 3,5 2,8 2,0
Sobiq SSSR 1,7 2,6 3,9 3,7 4,4 5,3 7,0 8,7 7,1 6,4 4,9
Butun Yevropa
(SSSR mamlakatlari ham shu jumladan)
14,5 14,5 20,1 20,0 21,0 21,6 25,9 27,7 22,7 18,4 13,5
AQSh 0,3 0,5 0,5 0,3 0,2 1,0 3,2 5,4 6,0 5,4 4,6
G‘arb dunyosining boshqa hududlari 0,2 0,2 0,2 0,1 0,1 0,1 0,5 0,8 0,9 1,0 0,9
G‘arb dunyosi hududlari jami 0,5 0,7 0,6 0,4 0,3 1,1 3,6 6,2 7,0 6,4 5,5
Meksika 1,0 1,7 1,7 0,4 0,7 0,6 0,7 0,8 1,1 1,5 1,7
Lotin Amerikasining boshqa mamlakatlari 1,5 2,6 2,3 1,1 1,3 1,4 2,4 3,7 5,4 6,4 6,9
Lotin Amerikasi — jami 2,4 4,2 4,0 1,5 2,0 2,0 3,1 4,5 6,6 7,9 8,6
Yaponiya 1,3 2,8 3,5 3,3 4,5 3,0 2,7 2,9 3,3 2,8 2,1
Xitoy 25,8 22,0 23,5 28,8 22,9 36,6 28,2 24,4 21,7 22,5 21,0
Hindiston 32,5 28,0 25,1 24,3 27,3 20,1 19,9 17,0 14,2 14,8 16,5
Boshqa Osiyo mamlakatlari 15,9 15,4 12,7 11,7 11,9 8,6 9,4 10,3 15,5 17,3 19,8
Jami Osiyo (Yaponiyadan tashqari) 74,2 65,4 61,3 64,8 62,1 65,3 57,5 51,7 51,4 54,7 57,4
Afrika 7,1 12,3 10,5 9,9 10,1 7,1 7,1 7,0 9,0 9,9 12,9
Dunyo 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0

Aholisi eng ko‘p bo‘lgan dunyo davlatlari

Kartogramma— Yer aholisi taqsimotini ko‘rsatuvchi tasvir

Aholisi 100 million kishiga yetgan birinchi mamlakat 1470-yillar atrofida Xitoy bo'lgan. Taxminan shu davrda, taxminan 1500-yilda Hindiston ham bu ko'rsatkichga erishdi. Shundan so'ng qariyb to'rt asr davomida bu ikki mamlakat aholisi 100 milliondan oshgan yagona davlatlar bo'lib qoldi. 1870-yillarning oxirlarida, Rossiya imperiyasi aholisi 100 milliondan oshgan davlatlar qatoriga qo‘shilib, uzoq tanaffusdan keyin ilk yangi davlat bo‘ldi. 1915-yilda yana bir uzoq tanaffusdan so‘ng AQSh aholisi 100 million kishiga yetgan. 1930-yilda 100 million kishilik marraga Rossiya ham, Sovet Ittifoqi tarkibidagi davlat sifatida erishgan (o‘sha yilda butun SSSR aholisi taxminan 154 million kishi bo‘lgan).

Keyingi uzoq tanaffus 1967-yilda tugadi: Yaponiya va Indoneziya ro‘yxatga qo‘shildi. Shu tariqa insoniyat tarixida ilk bor aholisi 100 milliondan oshgan mamlakatlar soni oltitaga yetdi. 1972-yilda ularga Braziliya qo‘shildi. Yana bir muddatdan so‘ng birdaniga to‘rt mamlakat 100 millionlik marraga yetdi: 1987—1998-yillarda Bangladesh, Pokiston, Nigeriya va Meksika. Navbatdagi tanaffusdan so‘ng 2015-yilda Filippin va Efiopiya ro‘yxatga qo‘shildi. 2019-yilda Kongo Demokratik Respublikasi (KDR), 2020-yilda esa Misr ushbu ko‘rsatkichga yetgan o‘n beshinchi davlat bo‘ldi.

Mamlakatlar va ularning aholisi
№MamlakatAholi soniAholi sonining
100 millionga yetgan sanasi
Ma’lumot sanasiYer
aholisidagi
ulushi (%)
Manba
1 Hindiston1 497 602 000~ 1503-yil 18-noyabr 2026-yil17.98%Hisoblagich
2 Xitoy1 411 778 724~ 1478-yil 1-noyabr 2020-yil16.95%aholini ro'yxatga olish
3 AQSh331 449 2811915-yil 1-aprel 2020-yil3.98%aholini ro'yxatga olish
4 Indoneziya287 551 9001967-yil 1-iyul 2022-yil3.45%Baho
5 Pokiston252 802 5541988-yil 18-noyabr 2026-yil3.03%Hisoblagich
6 Nigeriya245 219 8561992-yil 18-noyabr 2026-yil2.94%Hisoblagich
7 Braziliya227 153 9341972-yil 18-noyabr 2026-yil2.65%Hisoblagich
8 Bangladesh183 564 2431987-yil 18-noyabr 2026-yil2.2%Hisoblagich
9 Rossiya147 190 0001930-yil 1-oktabr 2021-yil1.76%Dastlabki aholini ro'yxatga olish
10 Meksika127 792 2861998-yil 1-iyul 2020-yil1.53%Baho
11 Yaponiya125 950 0001967-yil 1-mart 2020-yil1.51%Baho
12 Efiopiya124 079 000~ 2014 yil 1-iyul 2022-yil1.49%Baho
13 Filippinlar118 350 0302015-yil 18-noyabr 2026-yil1.42%Hisoblagich
14 Misr117 103 0002022-yil 18-noyabr 2026-yil1.41%Hisoblagich
15 Kongo Demokratik Respublikasi101 780 2632019-yil 28-avgust 2020-yil1.22%Baho

Aholi soni prognozlari

Dunyo aholisi keyingi bir necha o'n yilliklar davomida o'sishda davom etishi kutilmoqda; uning qachon kamayishni boshlashi haqida hali aniq ma'lumot yo'q. Prognoz BMT dunyo aholisining 2100-yilga kelib erisha oladigan maksimal soni 12,4 milliard kishini tashkil etishi va bu o'sishga eng katta hissa qo'shishi taxmin qilinmoqda. Sahroi Kabirdan Janubdagi AfrikaSog'liqni saqlashni o'lchash va baholash ilmiy-tadqiqot instituti xodimlari tomonidan 2020-yilda tuzilgan prognozga ko'ra Vashington universiteti Dunyo aholisi 2064-yilgacha o'sishda davom etadi va 9,7 milliardga yetadi, shundan so'ng u kamaya boshlaydi va 2100-yilga kelib 8,8 milliardga tushadi. Ushbu tadqiqot mualliflari aholining o'sishini to'xtatuvchi asosiy omil, ayniqsa Afrikada ayollar ta'limining keng qo'llanilishi va kontratseptiv vositalardan foydalanish imkoniyati bo'ladi, deb hisoblashadi. Ikkala ssenariy ham XXI-asr dunyo aholisi uzoq vaqt davomida o'sadigan so'nggi asr bo'lishini ko'rsatadi.

Dunyo mamlakatlari xaritasi umumiy tug'ilish darajasi 2020-yil holatiga ko'ra, Yer yuzida tug'ilishning eng yuqori darajasi asosan mamlakatlarda kuzatilgan Sahroi Kabirdan Janubdagi Afrika
Umumiy tug'ilish darajasi 1950–2100 yillarda, BMTning 2022 yilga mo'ljallangan prognozi

XXI-asr oxiridagi global aholining soni va tuzilishi Afrikada hozir va kelgusi o'n yilliklarda nima bo'lishini belgilaydi. BMTning bashoratlariga ko'ra, Afrika aholisi XXI-asr oxiriga kelib 4,5 milliardga yetadi. Dunyo aholisi 10 milliarddan oshadimi yoki yo'qmi, bu Afrikaning rivojlanish tezligiga, xususan, ayollar qanchalik tez yaxshiroq ta'lim olish imkoniyatiga ega bo'lishlariga, mehnat bozorida ayollar imkoniyatlariga va bolalar salomatligi qanchalik tez yaxshilanishlariga bog'liq bo'ladi.

Bu ayrim mamlakatlar uchun ayniqsa muhim. Masalan, Nigeriya aholisi 2020-yilda 206 million kishi bo‘lgan; BMT XXI asr oxirida u 794 millionga yetishini taxmin qilmoqda. BMT ma’lumotlariga ko‘ra, Afrikada umumiy tug‘ilish koeffitsiyenti hanuz bir ayolga 4,4 bolani tashkil etadi. Dunyo bo‘yicha tug‘ilish koeffitsiyenti pasayishi uchun 42 yil (1972-yildan 2014-yilgacha) kerak bo‘lgan: u 4,5 boladan 2,5 bolaga tushgan. BMTning taxminicha, Afrikada bunga 56 yil (2016-yildan 2072-yilgacha) ketadi. Afrika BMT taxmin qilganidan tezroq rivojlanishi mumkin, degan umid uchun asoslar mavjud.

O'limning kamayishi tug'ilish darajasining pasayishi bilan bog'liq. Afrikada sog'liqni saqlash tez sur'atlar bilan yaxshilanmoqda:

2020-yil holatiga ko'ra:

  • Afrikada bolalar o'limi darajasi so'nggi yigirma yil ichida ikki baravar kamaydi.
  • OIV/OITS hanuz jiddiy xavf tug‘diradi, biroq epidemiya eng yuqori nuqtasidan o‘tgan va Sahroyi Kabirdan janubdagi Afrika mamlakatlarida kasallanish darajasi so‘nggi 2 o‘n yillikda uchdan ikki qismga kamaygan.
  • Bezgak ham keskin kamayib bormoqda, faqat so'nggi 15 yil ichida yillik o'lim soni deyarli ikki baravar kamaydi.
  • Ta'lim ham Afrika bo'ylab sezilarli darajada o'zgardi: yosh avlod katta avlodga qaraganda ancha yaxshi ma'lumotga ega va maktabdan tashqaridagi bolalar ulushi tez kamayib bormoqda.
  • Afrikaning ko'p qismlarida o'nlab yillar davom etgan turg'unlikdan so'ng, qit'a bo'ylab iqtisodiyotlar o'sib bormoqda va o'ta qashshoqlikda yashovchi aholi ulushi kamayib bormoqda.

Biroq, Afrika qit'asining aksariyat qismida yashash sharoiti juda yomon va hozirda amalga oshirilayotgan o'zgarishlar tug'ilish darajasining tezroq pasayishiga olib keladigan yaxshilanishlarni oldindan aytib beradimi yoki yo'qmi, aytishga hali erta. Ba'zi aniqliklar faqat kelgusi yillarda paydo bo'ladi va ta'lim miqdori va sifati juda muhim bo'ladi. Dunyo bo'ylab aholining o'sishi qanchalik tez sekinlashishi qizlarning maktabga borishiga va keyinchalik hayotda qanday imkoniyatlarga ega bo'lishiga bog'liq bo'ladi.

1950 va 2018 yillar oralig'ida yosh-jinsiy piramida Yer aholisi piramidaga o'xshardi, poydevori tobora kengayib borardi, bu esa dunyo aholisining ko'payishiga sabab bo'lgan edi. Bundan buyon dunyo aholisining ko'payishi uchun mas'uliyat piramida poydevorining kengayishida emas, balki piramidaning o'rtasi va yuqori qismining kengayishida yotadi. Yer aholisining asosiy kohortasiga bolalar emas, balki mehnatga layoqatli va keksa yoshdagi odamlar aylanadi. Mamlakat darajasida, ularning aholisidagi bolalar ulushi eng yuqori bo'lganda, bu mamlakatlar "demografik dividend"Mamlakatlarning demografik tuzilishi shunday o'zgarganki, mehnatga layoqatli yoshdagi odamlar ulushi ortib bormoqda, qaramog'idagilar va bolalar ulushi esa ular yoshi ulg'aygan sari kamayib bormoqda. Agar mamlakatlar tomonidan to'g'ri foydalanilsa, demografik dividend ularning iqtisodiyotining tez o'sishiga olib kelishi mumkin. XX asrda urushdan keyingi dunyoning demografik dividendidan foydalangan mamlakatlar..." chaqaloq bumi (Yosh va hali ham kambag'al aholiga ta'lim berish, ishchilarning manfaatlari va huquqlarini himoya qilish bilan birga iqtisodiy rivojlanishni ta'minlaydigan samarali qonunlarni yaratish, ish o'rinlarini yaratish orqali ushbu aholini iqtisodiyotga samarali integratsiyalashgan mamlakatlar uzoq vaqt davomida yuqori real iqtisodiy o'sish sur'atlarini saqlab qolishga muvaffaq bo'lishdi va oxir-oqibat o'z iqtisodiyotlarini rivojlangan iqtisodiyotlar darajasiga ko'tarishdi (yuqori qo'shimcha qiymat, yuqori turmush darajasi va boshqalar). Afrika mamlakatlari kelajakda ham shunday qila oladilar (to'g'ri boshqaruv bilan). Dunyo bir asrdan ko'proq vaqt oldin kirgan global demografik o'tish davri yakunlanmoqda: global aholining o'sishi 1968-yilda eng yuqori cho'qqiga chiqdi, dunyodagi bolalar soni eng yuqori cho'qqisiga yaqinlashmoqda va tug'ish yoshidagi ayollar qarib bormoqda, bu esa global aholining o'sishining sekinlashishiga olib kelmoqda. Bu hali ham o'sib borayotgan global aholini boqish va qo'llab-quvvatlash oson bo'ladi degani emas, lekin dunyo, albatta, yangi muvozanat yo'lida, bu yerda yuqori o'lim emas, balki past tug'ilish darajasi aholining o'sishini cheklaydi.

Eng aniq populyatsiya prognozlaridan biri ingliz biologi tomonidan berilgan Julian Huxley1964-yilda, o'zining hisob-kitoblariga asoslanib, u 2000-yilga kelib sayyoramiz aholisi 6 milliard kishiga yetadi degan xulosaga keldi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Aholishunoslik Jamg'armasi 12-oktabr 1999-yilda Yer aholisi 6 milliard kishiga yetganini e’lon qilgan. 31-oktabr 2011-yilda esa BMT 7 milliard kuni.

BMT prognoziga ko‘ra, 2050-yilgacha aholining eng katta qisqarishi Germaniya, Xitoy, Polsha, Rossiya, Ruminiya, Serbiya, Tailand, Yaponiya, Ukraina, shuningdek, (2014-yilgi prognoz bo‘yicha) yangi sanoatlashgan mamlakatlar Sharqiy, Janubi-sharqiy Va G'arbiy OsiyoSotsiologiya kafedrasi dotsentining prognoziga ko'ra Moskva davlat universiteti A. B. Sinelnikovning fikriga ko‘ra, Rossiya tub aholisining kamayishi va chet ellik mehnat migrantlarining cheklanmagan oqimi aholisi zich mamlakatlardan, xususan, Kavkazorti, O‘rta Osiyo va Xitoydan kelishi natijasida XXI asrning ikkinchi yarmida immigrantlar va ularning avlodlari Rossiya aholisining ko‘pchiligini tashkil etishi mumkin. G‘arbiy Yevropaning ayrim davlatlarida ham shunga o‘xshash vaziyat yuzaga kelmoqda.

Demografiya instituti direktori Milliy tadqiqot universiteti oliy iqtisodiyot maktabi, Anatoliy Vishnevskiy tabiiy aholining kamayishi global miqyosda ijobiy tendentsiya deb hisoblaydi. Kelajakda barqaror aholini saqlab qolishning eng maqbul yo'li turmush darajasi o'sish sharoitida sayyoramizning butun aholisi ijtimoiy tengsizlik, atrof-muhitga antropogen bosimning ortishi, shuningdek, qayta tiklanmaydigan resurslarning yaqinlashib kelayotgan kamayishi - bu XX-asrning o'rtalarida (taxminan 2,5 milliard kishi) Yer aholisining asta-sekin qaytishi: "Bu shuni anglatadiki, ancha uzoq vaqt davomida butun insoniyat oddiy avlod almashinuvi darajasidan past bo'lgan tug'ilish darajasiga o'tishi kerak.".

Yer aholisining o'sishining matematik modelini ishlab chiquvchining hisob-kitoblariga ko'ra, S. P. KapitsaTaxminan 2135-yilda dunyo aholisi jami 12-14 milliard kishiga teng bo'ladi. BMT hisob-kitoblariga ko'ra, barqarorlashuv 2100-yil atrofida sodir bo'ladi va aholi soni 11 milliardga yetadi. Anatoliy Vishnevskiyning so'zlariga ko'ra, agar tabiiy resurslarni iste'mol qilishning hozirgi sur'ati davom etsa, bu aholi soni qayta tiklanmaydigan resurslarning kamayib ketishiga olib kelishi mumkin. Natijada, insoniyat 2100-yilga kelib omon qolish yoqasiga kelib qolishi mumkin., sonlarning keskin kamayishi bilan 2-3 milliardgacha.

Vashington universiteti olimlari tomonidan 2020-yil iyul oyida e'lon qilingan hisob-kitoblarga ko'ra, 2100-yilda Yer aholisi 8,8 milliard kishini tashkil qiladi.

BMT prognozlari

BMTning 2024-yilgi, 11-iyulda e’lon qilingan prognozi 2022-yilgi prognoz bilan solishtirganda Yer aholisi 2100-yilga kelib 10 349 323 038 kishidan 10 180 161 000 kishigacha kamayib baholanishini ko‘rsatgan. Unda quyidagi xulosalar keltirilgan:

  • 1-iyul 2024-yil holatiga ko‘ra, Yer aholisi 8 161 973 000 kishi bo‘lgan. Jumladan, Osiyoda 4 806 898 000, Afrikada 1 515 141 000, Lotin Amerikasi va Karib havzasida 663 466 000, Yevropada 745 084 000, Shimoliy Amerika — 385 295 000 kishi, Avstraliya va Okeaniya — 46 089 000 kishi.
  • Yer aholisi 9 milliardlik marraga 2037-yilda, 10 milliardlik marraga esa 2061-yilda yetishi kutilmoqda. Keyinchalik o‘sish sur’ati ancha pasayadi. 1963-yilda Yer aholisi 2,28 % ga ko‘paygan bo‘lsa, 2024-yilga kelib o‘sish 0,86 % gacha tushgan. 2065-yilda bu ko‘rsatkich 0,2 %, 2074-yilda esa 0,1 % bo‘lishi kutilmoqda.
  • Dunyo aholisi 2084-yilga kelib 10 289 315 000 kishiga yetishi prognoz qilinmoqda, bu o'sish asosan quyidagilardan kelib chiqadi Sahroi Kabirdan janubdagi Afrika mamlakatlari. Bu mamlakatlarning aholisi 1 243 010 000 kishidan (2024-yil) 2 093 622 000 kishigacha (2050-yil) va 3 351 459 000 kishigacha (2100-yil) ko‘payadi.
  • Prognozga ko'ra, 2100-yilda dunyo aholisi 10 180 161 000 kishini tashkil qiladi, jumladan, Osiyoda 4 612 668 000 kishi, Afrikada 3 813 884 000 kishi, Lotin Amerikasi va Karib dengizida 613 447 000 kishi, Yevropada 592 251 000 kishi. Shimoliy Amerika — 474 966 000 kishi, Avstraliya va Okeaniyada esa 72 946 000 kishi. Demak, BMTning 2024-yilgi prognozi (2022-yilgi prognozdan keyin) Yer aholisi XXI asrda kamayishni boshlashini aytgan ikkinchi prognozdir. Bundan oldinroq, 2015 va 2019-yillardagi prognozlarda Yer aholisi butun XXI asr davomida o‘sadi, deb taxmin qilingan.
  • Yer aholisi o‘sishining sekinlashishi va keyinchalik qisqarishiga urbanizatsiya, aholining qarishi hamda tug‘ilish darajasining pasayishi sabab bo‘lmoqda. 1-iyul 1950-yilda Yer aholisining median yoshi (aholini ushbu yoshdan kichik va katta bo‘lgan teng ikki guruhga ajratadigan ko‘rsatkich) 22,2 yosh bo‘lgan. 1-iyul 2024-yilda u 30,6 yoshgacha ko‘tarilgan, 1-iyul 2100-yilda esa 42,1 yoshga yetishi kutilmoqda. 1-iyul 2100-yilda aholisi eng keksa bo‘ladigan mamlakatlar quyidagilardir: Albaniya (o'rtacha yoshi 57,6 yosh), Janubiy Koreya (59,9 yosh), Xitoy (60,7 yosh); eng yosh aholi esa Nigeriya (34,3 yil) va Chad (31,7 yosh). Rossiyada median yosh 39,9 yoshdan 1-iyul 2024-yilda 45 yoshgacha 1-iyul 2100-yilda ko‘tarilishi kutilmoqda. Dunyo aholisidagi 65 yoshdan oshganlar ulushi 9,8 % (2022-yilda) dan 16,5 % (2050-yilda) ga, so‘ng 24 % (2100-yilda) ga oshishi prognoz qilinmoqda. Ayni paytda 15 yoshgacha bo‘lgan bolalar ulushi 25 % (2022-yil) dan 16,5 % (2100-yil) gacha kamayadi.
  • Jahon o'rtacha ko'rsatkichi umumiy tug'ilish darajasi dunyo bo‘yicha XXI asr davomida asta-sekin kamayadi: 1963-yilda bir ayolga 5,31 bola to‘g‘ri kelgan bo‘lsa, 2,25 bola darajasigacha 2024-yilda pasaygan; prognozga ko‘ra, kelajakda har bir ayolga 2,10 bola 2050-yilda va 1,84 bola 2100-yilda to‘g‘ri keladi. XXI asr oxirida tug‘ilish darajasi aholining oddiy takror ishlab chiqarilish darajasidan yuqori bo‘lib qoladigan joylar faqat Vanuatu Polineziya va Sahroi Kabirdan janubdagi Afrikaning 7 mamlakatida - Niger, Benin, Kot-d'Ivuar, Togo, Mayot, Senegal Va Chad. 2100-yilda Afrikada dunyo bo‘yicha tug‘ilgan barcha bolalarning 48,02 % i (52 837 000 nafar bola, jami 110 028 000 nafardan) dunyoga keladi.
  • Prognozda ta'kidlanishicha, 2024-yilga kelib, dunyo aholisining uchdan ikki qismi ... mamlakatlarda yashaydi umumiy tug'ilish darajasi har bir ayolga 2,1 tug'ilishdan past (ya'ni aholi o'rnini bosish darajasidan past). Yevropada, Shimoliy Amerika, Osiyo, Lotin Amerikasi va Karib dengizi tug'ilish darajasi Har bir ayolga to'g'ri keladigan tug'ilish darajasi 2 dan pastga tushdi (bu mintaqalarning har biri uchun o'rtacha). Biroq, Osiyo, Lotin Amerikasi va Karib dengizi aholisi, o'rtacha hisobda hali nisbatan yosh bo'lgani sababli, inersiya tufayli bir muncha vaqt o'sishda davom etadi.
  • Prognozga ko'ra, Osiyo aholisi 2054-yilda maksimal ko'rsatkichdan (5 288 308 000 kishi), Lotin Amerikasi va Karib dengizi aholisi esa 2056-yilda (730 775 000 kishi) o'tadi. Eng yuqori ko'rsatkichlardan o'tgandan so'ng, ushbu mintaqalar aholisi kamaya boshlaydi. Osiyo, Lotin Amerikasi va Karib dengizi hamda Afrika uchun XXI asrda katta salbiy tendentsiya prognoz qilinmoqda. migratsiya balansi (Osiyoda −124 699 000 kishi, Afrikada −67 810 000 kishi, Lotin Amerikasi va Karib havzasida −19 262 000 kishi, ushbu mintaqalarda jami −211 771 000 kishi — 2024—2100-yillar davrida).
  • Prognozlarga ko‘ra, Shimoliy Amerika, shuningdek, Avstraliya va Okeaniya aholisi XXI asr davomida, shu jumladan ijobiy migratsiya balansi tufayli o'sadi (2024-2100 yillarda migratsiya balansi Qo'shma Shtatlar uchun 98 359 000 kishi, Kanada uchun 20 917 000 kishi va Avstraliya, Yangi Zelandiya va Okeaniya uchun 13 852 000 kishini tashkil qiladi). Shimoliy Amerikada migratsiya aholining o'sishining asosiy omili bo'lishi prognoz qilinmoqda va bu mintaqada tabiiy o'sish 2040 yildan boshlab salbiy hududga o'tadi.
  • Prognozlarga ko‘ra, Yevropa aholisi qisqarishda davom etib, XXI asr oxiriga kelib 592 251 000 kishini tashkil etadi. Qarish va tug‘ilishning kamayishi oqibatida mintaqa aholisi sonidagi pasayish ijobiy migratsiya balansi (78 708 000 kishi, 2024—2100-yillar davomida). Xususan, Rossiyada prognoz qilinayotgan migratsiya saldosi 2024—2100-yillarda 22 505 000 kishi bo‘ladi. 2024—2100-yillar ichida migratsiya saldosi faqat 2024-yilda −178 000 va 2025-yilda −252 000 kishi miqdorida manfiy bo‘lishi kutilmoqda.
  • 2024—2050-yillarda 61 ta mamlakat aholisi 1 % yoki undan ko‘proqqa kamayishi kutilmoqda. Aholisi kamida yarim million bo‘lgan davlatlar orasida eng katta qisqarish (20 % dan ortiq, 2050-yilgacha) Yevropadagi ayrim postsotsialistik mamlakatlarda, jumladan, Litva, Latviya, Ukraina, Bolgariya, Serbiya va boshqalar.
  • 2050-yilga kelib dunyo aholisining o'sishi prognoz qilinayotganining yarmidan ko'pi atigi sakkizta mamlakatda to'planadi: Kongo Demokratik Respublikasi, Misr, Efiopiya, Hindiston, Nigeriya, Pokiston, Angola Va Tanzaniya.
  • XXI asr davomida aholisi eng ko‘p bo‘lgan mamlakatlar sifatida Hindiston Va Xitoy. Hindiston va Xitoy aholisi 1-iyul 2024-yil holatiga ko‘ra mos ravishda 1 450 936 000 va 1 419 321 000 kishini tashkil etgan. Xitoy aholisi kamayishda davom etib, XXI asr oxirida 633 368 000 kishiga tushishi kutilmoqda. Hindiston aholisi esa 2061-yilgacha o‘sib, 1 701 284 000 kishiga yetadi, keyin pasaya boshlaydi (1 505 252 000 kishigacha, 2100-yilga kelib). 2100-yilda Hindiston va Xitoydan tashqari aholi soni bo‘yicha birinchi o‘ntalikka quyidagi davlatlar ham kirishi kutilmoqda: Pokiston (511 001 000 kishi), Nigeriya (476 748 000 kishi), Kongo Demokratik Respublikasi (430 709 000 kishi), AQSh (421 279 000 kishi), Efiopiya (367 290 000 kishi), Indoneziya (295 511 000 kishi), Tanzaniya (262 835 000 kishi) va Bangladesh (208 597 000 kishi). Prognozlarga ko‘ra, Rossiya 144 820 000 kishidan (1-iyul 2024-yil holatiga ko‘ra) 126 387 000 kishigacha (2100-yilda) kamayadi (13 % dan ortiq pasayish). U Yevropada aholisi eng ko‘p mamlakat bo‘lib qolsa-da, jahon reytingida atigi 17-o‘rinni egallaydi.

Vashington universiteti prognozi

Tibbiyot jurnali «The Lancet»da 14-iyul 2020-yilda e’lon qilingan Vashington universiteti prognoziga ko‘ra, dunyo aholisi 2064-yilda qariyb 9,73 milliard kishiga yetib, eng yuqori darajani qayd etadi. Keyin u 8,79 milliardgacha — 2100-yilga borib kamayadi. Bu BMTning tegishli prognozidan 2 milliard kishiga kam (2019-yilgi prognoz). BMT va Vashington universiteti prognozlari o‘rtasidagi farq asosan tug‘ilish ko‘rsatkichiga bog‘liq. Aholi sonini bir xil darajada ushlab turish uchun har bir ayolga o‘rtacha 2,1 tug‘ilish to‘g‘ri kelishi talab etiladi. BMT prognoziga ko‘ra, hozir tug‘ilish darajasi past mamlakatlarda umumiy tug'ilish darajasi oxir-oqibat har bir ayolga 1,8 bola to'g'ri keladi. Biroq, Vashington universitetining prognozlariga ko'ra, ayollar ma'lumotliroq bo'lib, reproduktiv salomatlik xizmatlaridan foydalanish imkoniyatiga ega bo'lgan sari, ular o'rtacha 1,5 dan kam bola tug'ishni afzal ko'rishadi, bu esa tug'ilishning pasayishini tezlashtiradi va aholining o'sishini sekinlashtiradi, keyin esa uning pasayishini tezlashtiradi. Global miqyosda prognoz qilinmoqda Rossiya Tergov qo'mitasi 2,37 dan (2017-yilda) 1,66 gacha (2100-yilda) uzluksiz pasayishi taxmin qilinmoqda; bu aholi sonini barqaror saqlash uchun zarur bo‘lgan avlodlar o‘rnini qoplash darajasidan (har bir ayolga 2,1 tug‘ilish) ancha pastdir. Umumiy tug‘ilish koeffitsiyentidagi juda kichik o‘zgarishlar ham mamlakatlar aholi soni o‘rtasida katta farqlar keltirib chiqaradi: dunyo bo‘yicha koeffitsiyent atigi 0,1 tug‘ilishga oshsa, Yer aholisi 500 million kishiga ko‘payishi mumkin (2100-yilga kelib). Tug‘ilish darajasi 2100-yilgacha keskin kamayishi kutilayotgan mamlakatlarning ko‘pi hozir tug‘ilish yuqori bo‘lgan, asosan Sahroyi Kabirdan janubdagi Afrika davlatlaridir. U yerda koeffitsiyent 4,6 dan (2017-yilda) 1,7 gacha (2100-yilda) kamayib, ilk bor avlodlar o‘rnini qoplash darajasidan pastga tushadi. 2017-yilda dunyodagi eng yuqori tug‘ilish koeffitsiyenti Nigerda qayd etilgan — har bir ayol o‘rtacha 7 bola tug‘gan. Prognozga ko‘ra, 2100-yilda bu ko‘rsatkich 1,8 gacha kamayadi.

Prognozlarga ko‘ra, 2050-yilda 151 mamlakatda, 2100-yilda esa dunyodagi 183 ta davlatda (jami 195 davlatdan) tug‘ilish aholi sonini saqlash uchun kerakli darajadan (har bir ayolga 2,1 tug‘ilish) pastga tushadi. Bu davlatlarda past tug‘ilish immigratsiya hisobiga qoplanmasa, aholi kamayadi. Aholisi eng tez qisqarishi mumkin bo‘lgan mamlakatlarning ko‘pi Osiyo hamda Markaziy va Sharqiy Yevropada joylashgan. 2100-yilga borib kamida ikki baravar qisqarish 23 mamlakatda kutilmoqda, jumladan, Yaponiyada (128 million kishidan 2017-yilda 60 milliongacha 2100-yilda), Tailandda (71 milliondan 35 milliongacha), Ispaniyada (46 milliondan 23 milliongacha), Italiyada (61 milliondan 31 milliongacha), Portugaliyada (11 milliondan 5 milliongacha), Janubiy Koreyada (53 milliondan 27 milliongacha). Yana 34 davlatda aholi 25–50 % ga kamayishi kutilmoqda, jumladan Xitoyda. Xitoy aholisi 1,4 milliarddan (2017-yil) 732 milliongacha (2100-yil) qisqaradi. Shu bilan birga, Sahroyi Kabirdan janubdagi Afrika aholisi o‘lim darajasi pasayib, reproduktiv yoshga yetayotgan ayollar soni ortgani sabab 1,03 milliarddan (2017-yil) 3,07 milliardgacha (2100-yil) ko‘payadi. Faqat Nigeriyaning o‘zi 791 million aholiga yetadi (2100-yilda) va Hindistondan keyingi ikkinchi yirik davlat bo‘ladi; Hindistonda o‘sha payt 1,09 milliard kishi yashaydi. Shimoliy Afrika va Yaqin Sharq aholisi 600 milliondan (2017-yilda) 978 milliongacha (2100-yilda) oshadi. Prognozlar oziq-ovqat ishlab chiqarish tizimlariga bosim va uglerod chiqindilari kamayishi hisobiga ekologik sharoit yaxshilanishini, shuningdek, Sahroyi Kabirdan janubdagi Afrikaning ayrim qismlarida iqtisodiy faol aholi sezilarli ortishini ko‘rsatmoqda. Biroq Afrikadan tashqaridagi dunyoning aksariyat mamlakatlarida ishchi kuchi kamayadi va aholi piramidasi teskari shaklga o‘tadi; buning iqtisodiyot uchun uzoq muddatli salbiy oqibatlari bo‘ladi. Tadqiqot xulosasiga ko‘ra, daromadi yuqori, tug‘ilish darajasi past mamlakatlarda aholi soni va iqtisodiy o‘sishni saqlashning eng ma’qul yo‘llari moslashuvchan immigratsiya siyosati hamda farzand ko‘rishni istagan oilalarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashdir. Shunga qaramay, aholi kamayishi ayrim hukumatlarni reproduktiv salomatlik xizmatlariga kirishni cheklash siyosatiga undashi mumkin; bu jiddiy zararli oqibatlarga olib keladi. Ayollarning huquq va erkinliklari har bir hukumatning rivojlanish siyosatida ustuvor bo‘lishi zarur. Ijtimoiy xizmatlar va sog‘liqni saqlash tizimlari keksalar soni ancha ko‘p bo‘lgan jamiyat ehtiyojlariga moslab qayta tashkil etilishi kerak.

Prognozga ko‘ra, butun dunyoda tug‘ilish pasayib, umr davomiyligi uzaygani sari 5 yoshgacha bo‘lgan bolalar soni 41 % ga kamayadi: 681 milliondan (2017-yil) 401 milliongacha (2100-yil). O‘sha vaqtga kelib 2,37 milliard kishi — ya’ni dunyo aholisining to‘rtdan biridan ko‘prog‘i — 65 yoshdan oshgan, 1,70 milliard kishi esa 20 yoshga to‘lmagan bo‘ladi. 80 yoshdan oshganlar soni olti baravar ortib, hozirgi taxminan 140 milliondan XXI asr oxirida 866 millionga yetadi. Xuddi shuningdek, 80 yoshdan oshganlar sonining 15 yoshgacha bo‘lgan har bir kishiga nisbati 0,16 dan (2017-yilda) 1,50 gacha (2100-yilda) ko‘tarilishi taxmin qilinmoqda. Ishlamaydigan katta yoshdagilarning ishlayotganlarga nisbati esa 0,8 atrofida bo‘lgan (2017-yilda), biroq yosh va jins bo‘yicha ishchi kuchi ishtiroki o‘zgarmasa, 1,16 gacha yetishi kutilmoqda (2100-yilda). Mehnatga layoqatli aholi soni va ulushining keskin qisqarishi ko‘plab davlatlar oldiga murakkab vazifalarni qo‘yadi. Ishchilar va soliq to‘lovchilar kamayganda iqtisodiyotni o‘stirish, boylik yaratish, keksalarga ijtimoiy yordam va tibbiy xizmatlar xarajatlarini ko‘paytirish qiyinlashadi. Masalan, Xitoyda mehnatga layoqatli aholi 950 milliondan (2017-yilda) 357 milliongacha (2100-yilda) kamayadi — bu 62 % lik qisqarishdir. Hindistonda pasayish nisbatan sekinroq bo‘lib, 762 milliondan 578 milliongacha tushadi. Aksincha, Sahroyi Kabirdan janubdagi Afrika davlatlari Yer yuzidagi eng yosh va iqtisodiy jihatdan faol ishchi kuchiga ega bo‘lishi mumkin. Masalan, Nigeriyada iqtisodiy faol ishchi kuchi 86 milliondan (2017-yilda) 458 milliongacha (2100-yilda) oshadi. Bu to‘g‘ri boshqaruv sharoitida Nigeriya iqtisodiyotining tez o‘sishiga va aholi turmush darajasining yaxshilanishiga xizmat qiladi.

Ushbu «tektonik» o‘zgarishlar iqtisodiy ta’sir bo‘yicha mamlakatlar tartibini ham o‘zgartiradi. Prognozga ko‘ra, 2050-yilda Xitoy YaIMi AQSh YaIMidan oshadi, biroq 2100-yilga kelib ikkinchi o‘ringa tushadi: immigratsiya AQSh ishchi kuchining o‘sishini qo‘llab-quvvatlasa, 2098-yilda AQSh yana birinchi o‘rinni egallaydi. Hindiston YaIMi oshib, uchinchi o‘ringa chiqadi; Fransiya, Germaniya, Yaponiya va Buyuk Britaniya dunyoning eng yirik 10 iqtisodiyoti orasida qoladi. Braziliya 8-o‘rindan 13-o‘ringa, Rossiya esa 10-o‘rindan 14-o‘ringa tushishi prognoz qilinmoqda. Italiya va Ispaniya mos ravishda 15-o‘rindan 25-o‘ringa va 28-o‘ringa tushadi. Indoneziya dunyoning 12-yirik iqtisodiyotiga aylanishi mumkin; hozir 28-o‘rinni egallagan Nigeriya esa YaIM bo‘yicha dunyoning birinchi o‘ntaligiga kirishi kutilmoqda.

Prognozga ko‘ra, aholi sonining qisqarishini immigratsiya bilan qoplash mumkin. Nisbatan erkin immigratsiya siyosatini yuritadigan mamlakatlar tug‘ilish pasayganida ham aholi sonini yaxshiroq saqlashi va iqtisodiy o‘sishni davom ettirishi mumkin. Masalan, AQSh, Avstraliya va Kanada kabi tug‘ilish darajasi avlodlar almashinuvi uchun zarur darajadan past bo‘lgan davlatlar sof immigratsiya hisobiga mehnatga layoqatli, iqtisodiy faol aholisini saqlab qolishi ehtimol. Biroq bu kelajakdagi tendensiyalar bo‘yicha jiddiy noaniqlik mavjud. Prognoz mualliflari tadqiqotda eng yaxshi mavjud ma’lumotlar ishlatilgan bo‘lsa-da, hisob-kitoblar o‘tgan davrlardagi ma’lumotlarning hajmi va sifati bilan cheklanganini qayd etishgan. Ular o‘tmishdagi tendensiyalar har doim ham kelajakni ko‘rsatmasligini va modelga kiritilmagan ayrim omillar tug‘ilish, o‘lim yoki migratsiya sur’atlarini o‘zgartirishi mumkinligini ham ta’kidlashgan. Masalan, Covid-19 pandemiyasi butun dunyo bo‘ylab mahalliy va milliy sog‘liqni saqlash tizimlariga ta’sir ko‘rsatdi va ko‘plab o‘limlarga sabab bo‘ldi. Shunga qaramay, prognoz mualliflari pandemiya tufayli o‘limlar ko‘payishi dunyo aholisining uzoq muddatli rivojlanish tendensiyalariga jiddiy ta’sir qilmasligi mumkin, deb hisoblaydi. Agar prognoz hatto qisman to‘g‘ri chiqsa ham, vaqt o‘tishi bilan migratsiya barcha davlatlar uchun tanlov emas, zaruratga aylanishi mumkin. Mehnatga layoqatli aholining mamlakatlar o‘rtasida qanday taqsimlanishi insoniyatning ravnaq topishi yoki tanazzulga yuz tutishida hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ladi.

Dunyo mintaqalari bo'yicha aholining o'sishi

2018-yilda tug‘ilish, o‘lim, immigratsiya va emigratsiya hisobga olingan holda mamlakatlar aholisining o‘sish sur’ati (foizda) ko‘rsatilgan dunyo xaritasi. Aholining eng yuqori o‘sish sur’atlari, asosan, Sahroi Kabirdan Janubdagi Afrika
1950—2100-yillarda dunyo aholisidagi mintaqalar ulushining o‘zgarishi, BMTning 2022-yilgi prognozi

BMT prognoziga ko‘ra, XXI asrda dunyo aholisining o‘sishi ancha sekinlashib, eng yuqori daraja — 10,9 milliardga (2100-yilgacha) yaqinlashadi. 2018-yilda Afrika aholisi taxminan 1,3 milliard kishi (dunyo aholisining 17 % idan sal ko‘proq) edi. 2100-yilda uning aholisi uch baravardan ko‘proq ko‘payib, 4,3 milliardga, ya’ni dunyo aholisining 40 % iga yetishi kutilmoqda. So‘nggi 50 yil davomida Osiyo aholisi tez o‘sgan. 2018-yilda Osiyoda qariyb 4,6 milliard kishi (dunyo aholisining deyarli 60 % i) yashagan; 2050-yilda 5,3 milliardga yetishi, keyin esa kamayib, 2100-yilda 2018-yilgi darajaga yaqinlashishi (dunyo aholisining 40 % idan sal ortig‘i) kutilmoqda. 2100-yilda dunyo aholisining 8/10 qismi Osiyo yoki Afrikada yashashi prognoz qilinmoqda. Shimoliy, Markaziy va Janubiy Amerika hamda Okeaniya aholisining soni ham XXI asrda ortadi, ammo bu o‘sish Afrikadagiga nisbatan ancha sust bo‘ladi. Yevropa aholisi kamayishi kutilayotgan yagona mintaqadir: 2018-yilda unda taxminan 747 million kishi yashagan, 2100-yilda esa 630 millionga tushishi prognoz qilinmoqda. Bu o‘zgarishlar yangi imkoniyatlar bilan birga muammolarni ham keltiradi. Masalan, keyingi o‘n yilliklarda o‘ta qashshoqlik tobora ko‘proq Afrikada to‘planishi kutilmoqda.

Mamlakatlar bo'yicha kelajakdagi aholi soni

2016-yilda aholining yillik sof o'sishi bo'yicha mamlakatlar xaritasi

Uzoq vaqt davomida Xitoy dunyodagi eng ko‘p aholiga ega mamlakat bo‘lgan: 1750-yilda uning aholisi 225 million kishini, ya’ni jahon aholisining qariyb 28 foizini tashkil etgan. 2016-yilga kelib Xitoy aholisi 1,4 milliard kishidan oshgan. Biroq BMTning Aholishunoslik bo‘limi bashorat qilganidek, 2023-yilning birinchi yarmida Hindiston aholi soni bo‘yicha Xitoydan o‘tib, dunyodagi eng ko‘p aholiga ega davlatga aylandi. Hindistonda har bir ayolga to‘g‘ri keladigan tug‘ilishlar soni o‘rtacha 6 tadan 2,4 tagacha tez kamaygani sababli so‘nggi bir necha o‘n yillikda aholi o‘sishi sezilarli sekinlashdi. Mamlakat aholisi 2050-yillarning oxirida qariyb 1,7 milliard kishilik cho‘qqiga yetishi, undan keyin esa asta-sekin kamaya boshlashi kutilmoqda.

Tug'ilish va o'lim

Dunyo aholisi, ayniqsa, so‘nggi asrda jadal o‘sgan: 1900-yilda Yer yuzida 2 milliarddan kam, 2019-yilda esa 7,7 milliard kishi yashagan. Aholi sonining o‘zgarishini ikki omil — tug‘ilganlar va vafot etganlar soni — belgilaydi. 2015-yilda qariyb 141 million bola tug‘ilgan, bu 44 millionga ko‘p (1950-yilga nisbatan). 2015-yilda qariyb 57 million kishi vafot etgan. Shunday qilib, dunyo aholisi 84 million kishiga ko‘paygan (2015-yilda, 1,14 birlikka). Vafot etganlar soni tug‘ilganlar soniga yaqinlashgan sari aholi o‘sishi sekinlashib, to‘xtaydi. Demografik prognozlarga ko‘ra, keyingi o‘n yilliklarda yiliga taxminan 140 million bola tug‘ilishi kutilmoqda. So‘ng asrning ikkinchi yarmida tug‘ilish asta-sekin kamayadi. Dunyo aholisi qarigani sari har yili vafot etuvchilar soni ko‘payib, XXI asr oxirida tug‘iluvchilar soniga tenglashishi taxmin qilinmoqda. Tug‘ilishlar sekin kamayib, o‘limlar soni ortgani bois, dunyo aholisining o‘sish sur’ati pasayishda davom etadi.

Dunyo aholisi qarib borishi bilan o‘lim darajasi ham asta-sekin oshmoqda. Dunyoning rivojlangan mamlakatlaridaham, rivojlanayotgan mamlakatlarida, ya’ni demografik o‘tish allaqachon yakunlangan joylarda ham, o‘lim darajasi ko‘pincha past bo‘lsa-da, asta-sekin ortadi. Bunga aholida keksa kishilar ulushining yuqoriligi va tobora oshib borishi, aksariyat hollarda umr ko‘rish davomiyligining uzunligi, tabiiy o‘sishning past yoki manfiy bo‘lishi hamda ushbu jarayonlarni sekinlashtiradigan yetarli, uzluksiz va o‘sib boruvchi immigratsiyaning yo‘qligi sabab bo‘ladi.

2024-yilda umumiy o‘lim koeffitsiyenti eng past bo‘lgan davlatlarda aholi nihoyatda yosh, mehnat migrantlarining ulushi juda yuqori, sog‘liqni saqlash darajasi yuqori, spirtli ichimliklar iste’moli juda kam va aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot nihoyatda yuqori bo‘lgan.

Hisob-kitoblarga ko'ra, umumiy tug'ilish darajasi eng yuqori va eng past bo'lgan o'n beshta mamlakat Markaziy razvedka boshqarmasi Jahon faktlar kitobi 2024-yil uchun quyidagilar:

Hisob-kitoblarga ko'ra, eng yuqori va eng past o'lim ko'rsatkichlariga ega o'n beshta mamlakat Markaziy razvedka boshqarmasi Jahon faktlar kitobi 2024-yil uchun quyidagilar:

Aholining yosh tarkibi

Xarita mediana yoshining (eng kichigidan eng kattasigacha) 2018-yil holatidagi dunyo xaritasi. Yer yuzidagi eng yosh aholi, asosan, Sahroi Kabirdan Janubdagi Afrika
Yosh va jins piramidasi Niger aholisi 2020-yilda
Yosh va jins piramidasi — 2019-yildagi Yaponiya aholisi. Yaponiya dunyodagi aholisi eng keksa mamlakatdir.

1950-yilda Yer yuzida 2,5 milliard kishi yashagan. 2019-yilda aholi soni 7,7 milliardga yetgan. BMT prognoziga ko‘ra, XXI asr oxirida dunyo aholisi 11,2 milliard kishini tashkil etadi. Yosh va jins piramidasi Yer aholisining demografik tuzilishini aks ettiradi. 1950-yildagi yosh-jins piramidasining shakliga ikki omil ta’sir ko‘rsatgan: tug‘ilishlar soni ko‘payishi va aholida bolalar ulushining kattaligi piramida asosini kengaytirgan; butun umr davomida o‘lim xavfining yuqori bo‘lishi esa uning yuqori qismini asta-sekin toraytirgan. Keksalarga nisbatan yangi tug‘ilganlar ko‘p bo‘lgan. Piramida asosidan sal yuqoridagi torayish 1950-yilda 1 nafar bola har 5 nafar boladan besh yoshga yetmay vafot etganini ko‘rsatadi. Keyingi o‘n yilliklar yosh-jins piramidalarida bolalarga nisbatan katta yoshdagilar ulushi oshgani yaqqol ko‘rinadi. 2018-yilgi piramidada asos yaqinidagi torayish 1950-yildagiga nisbatan ancha kamroq: bolalar o‘limi 1 nafar bola har 5 nafardan (1950-yilda) darajasidan 1 nafar bola har 20 nafardan ham kam (2018-yilda) darajagacha tushgan.

1950 va 2018-yillarni solishtirsak, tug‘ilgan bolalar soni 97 milliondan (1950-yilda) 143 milliongacha (2018-yilda) ko‘payganini va shu bilan birga bolalar o‘limi kamayganini ko‘ramiz. 2018-yilgi piramidaning asosini 2100-yil prognozi bilan solishtirish yaqin o‘n yilliklar o‘tmishga o‘xshamasligini ko‘rsatadi: BMT ma’lumotlariga ko‘ra, XXI asr oxirida 1990-yildagiga nisbatan kamroq bola tug‘iladi. BMTning 2100-yilgi prognozida yosh-jins piramidasining asosi 1990-yildagidan torroq. Yer aholisi tarixida burilish davri boshlandi. 1950 va 2018-yillar oralig‘ida dunyo aholisining ko‘payishiga piramida asosining kengayishi — ya’ni bolalar sonining ortishi — sabab bo‘lgan. Endi o‘sish asosning kengayishi emas, balki piramidaning yuqoriroq qismlari kengayishi hisobiga yuz beradi: 2100-yilgacha bolalar soni deyarli oshmaydi va keyin kamayadi, mehnatga layoqatli hamda keksa yoshdagilar soni esa sezilarli ko‘payadi. Dunyo bo‘ylab salomatlik yaxshilanib, o‘lim kamayib borayotgani sababli bugun yashayotgan odamlar avvalgi har qanday avloddan uzoq umr ko‘rishi kutilmoqda.

1950-yilda 15 yoshgacha bo'lgan har bir bolaga mehnatga layoqatli yoshdagi 1,8 kishi (15 yoshdan 64 yoshgacha) to'g'ri kelgan; bugungi kunda bu ko'rsatkich 2,5 tani tashkil etadi; va XXI-asr oxiriga kelib bu ko'rsatkich 3,4 taga yetadi. So'nggi o'n yilliklardagi demografik o'tish davrida boy mamlakatlar demografik dividenddan foyda ko'rishdi va endi mehnat bozoriga hissa qo'shmaydigan nafaqaxo'rlar ulushining ortib borayotgani kabi demografik muammoga duch kelmoqdalar. Kelgusi o'n yilliklarda aholisida bolalar ulushi katta bo'lgan kambag'al mamlakatlar ham oqilona siyosat yuritib, rivojlangan mamlakatlar darajasiga ko'tarilib, demografik dividenddan yuqori iqtisodiy o'sish ko'rinishida foyda ko'rishlari mumkin. 1950-yildan 2018-yilgacha bo'lgan o'zgarish va 2100-yilga mo'ljallangan prognozlar dunyo aholisi sog'lomlashib borayotganini ko'rsatadi. Piramidaning cho'qqisi kengayib borishi bilan u piramidaning cho'qqisiga o'xshamaydi va aksincha, yosh aholi o'lim xavfi juda past bo'lganligi va qarilik yoshiga yetganligi sababli to'rtburchaklar shaklida bo'ladi. Demografik o'tishning oxirgi bosqichidagi sog'lom aholining demografik tuzilishi piyoz shaklidagi yosh-jinsiy piramida bo'lib, BMT 2100-yilga kelib global yosh-jinsiy piramida bo'lishini bashorat qilmoqda.

Aholi zichligi

O'rtacha aholi zichligi 2013-yilda Yer yuzida har km²ga o‘rtacha 52 kishi to‘g‘ri kelgan. Odamlar sayyoraning yarim sharlar joylashgan. Ularning asosiy qismi Shimoliy (90 %) va Sharqiy (85 %) yarimsharlarda istiqomat qiladi. Aholi zichligi qit'alarDunyoning turli mamlakatlari o'rtasida aholi zichligida yanada katta farqlar mavjud.

Adabiyot

Havolalar