Nepal (nepalcha नेपाल [neˈpaːl]), rasmiy nomi — Nepal Federativ Demokratik Respublikasi (nepalcha संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल; Sanghiya Loktantrik Ganatantra Nepal; NFDR) — Janubiy Osiyoning markaziy qismida joylashgan Himolay tog‘laridagi davlat. U shimolda Xitoy bilan, sharqda, janubda va g‘arbda esa Hindiston bilan chegaradosh. Poytaxti — Katmandu.
Rasmiy tili — nepal tili — sanskrit tili.
ga qarindosh. Nepal quyidagi tashkilotlarning a’zosi: BMT (1955), XVJ (1961), XTTB (1961), SAARK (1985), JST (2004).
Etimologiyasi
«Nepal» toponimining kelib chiqishi haqida bir qancha qarashlar mavjud.
Ulardan biriga ko‘ra, bu toponim sanskritcha o‘zaklari -nipa («tog‘ etagida») va -alay («turar joy», «yashash maskani») so‘zlaridan kelib chiqqan. Demak, u «tog‘ etagidagi maskan» degan ma’noni bildiradi va mamlakatning geografik sharoitiga mos keladi.
Boshqa talqinga ko‘ra, «Nepal» so‘zi tibetchadagi niampal («muqaddas zamin») so‘zidan kelib chiqqan. Bu Nepalda bundan 2 500 yildan ko‘proq vaqt avval Siddhartha Gautama tug‘ilgani bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. U keyinchalik Budda nomi bilan tanilgan.
Geografiya
Geografik joylashuvi


Respublika Nepal Osiyoda 26° va 30° shimoliy kengliklar hamda 80° va 88° sharqiy uzunliklar oralig‘ida joylashgan. Shimoldan janubga uzunligi taxminan 250 km, sharqdan g‘arbga esa 800 km.
Nepal dunyoning aholisi eng ko‘p ikki mamlakati orasida joylashgan. Bu mamlakatlar — Xitoy va Hindiston.
Uning shimolida Tibet — XXRning muxtor hududi joylashgan. Janubiy chegara bo‘ylab g‘arbdan sharqqa Nepal quyidagi Hindiston shtatlari bilan chegaradosh: Uttarakxand, Uttar-Pradesh, Bihar, G‘arbiy Bengaliya va Sikkim.
Nepalning shimolini Buyuk Himolay tizmasi o‘rab turadi. Bu tizma 8000 m dan baland bir necha cho‘qqisi bilan mashhur. Ulardan biri — Everest (8848 m) — Yerdagi eng baland tog‘.
Nepalning eng past nuqtasining balandligi 70 m — bu qiymat dengiz sathidan hisoblanadi. Nepal hududining 40 % dan ortig‘i 3000 m dan yuqorida joylashgan, shuning uchun Nepal dunyodagi eng baland tog‘li mamlakat hisoblanadi.
Nepal relyefi



Mamlakat hududining yettidan olti qismini Himolay tog‘ tizimining tizmalari egallaydi.
Janubiy chegara bo‘ylab eni 20—40 km bo‘lgan tor tasma shaklida, dengiz sathidan 200—250 m balandlikda Teray tekisliklari cho‘zilgan.
Shimol tomondan Teray hududini Sivalik deb ataladigan yotiq tepaliklar tizmasi chegaralaydi. Bu Himolay etaklari (dengiz sathidan 500—700 m), ya’ni Himolay tog‘ tizimining quyi pog‘onasidir.
Undan shimolroqda Himolayning o‘rta pog‘onasi — balandligi 3000 m gacha, kengligi 16 km gacha bo‘lgan Mahabharat yoki Kichik Himolay o‘rta tog‘ tizmasi joylashgan.
Mahabharat bilan Asosiy Himolay tizmasi orasida pastqam ichki markaziy hudud — Midlend yoki Pahar-Kxanda joylashgan. Uning kengligi taxminan 25 km, balandligi 600 dan 2000 m gacha.
Mamlakat hududida 1300 dan ortiq tog‘ cho‘qqisi qor bilan qoplangan. Nepalda dunyoning 14 ta 8000 m dan yuqori cho‘qqisidan sakkiztasi joylashgan. Ular orasida Nepal va dunyoning eng baland nuqtasi — Everest (Sagarmatha) tog‘i ham bor. U Xitoy.
bilan chegarada joylashgan. Nepalda tez-tez zilzilalar sodir bo‘ladi. So‘nggi kuchli vayronkor zilzilalar ketma-ketligi 2015-yilda yuz berib, minglab kishilarning halok bo‘lishiga olib kelgan.
Nepalning sharqiy qismida Asosiy Himolay tizmasining qirrasi Xitoy.
Tabiiy zonalar
Nepal hududi tabiiy-geografik xususiyatlariga ko‘ra balandlik mintaqalariga bo‘linadi; ular Himolay tog‘ tizimi bo‘ylab g‘arbdan sharqqa cho‘ziladi.
- Dengiz sathidan 1900 m balandlikkacha bo‘lgan janubiy tropik mintaqa dengiz sathidan hisoblaganda (Teray, Sivalik va Mahabharat yonbag‘irlarining quyi qismlari). Iyulning o‘rtacha harorati +27…+30 °C, yanvarniki +15…+17 °C. Yozda tez-tez suv toshqinlari, qishda esa qurg‘oqchilik sodir bo‘ladi. Ilgari Teray tropik changalzorlar bilan qoplangan edi, ammo hozirga kelib ko‘plab o‘rmonlar yo‘q qilinib, ularning o‘rnini ekin maydonlari egallagan. Changalzorlar Sivalik etaklari va yonbag‘irlarida, ayniqsa uning sharqiy qismida saqlanib qolgan.
- Subtropik tog‘ mintaqasi (1200—1900 m). Keng bargli o‘rmonlar bilan qoplangan (eman, kashtan, zarang, grab, qayrag‘och, shuningdek, magnoliya, rododendron, kamfora va dafna daraxtlari, banyan, tog‘ bambugi, orxideyalar).
- Tog‘li mo‘tadil mintaqa (1900—2800 m). Bargli o‘rmonlar.
- Mo‘tadil sovuq mintaqa (3000—4000 m). Bargli daraxtlar o‘rnini asta-sekin ignabarglilar (kumushrang qoraqarag‘ay, moviy qarag‘ay, tilag‘och, daraxtsimon archa, Himolay kedri, undan balandroqda esa pixta).
- Alp o‘tloqlari (4000—5200 m).
- Muzlik mintaqasi (5200 m dan yuqori).
Milliy bog‘lar
- Sagarmatha milliy bog‘i — poytaxt Katmandudan shimoli-sharqda joylashgan. 1976-yil iyulda milliy bog‘ maqomini olgan. Hududi Himolay ekologik zonasining 1148 km² qismini qamrab oladi. Bog‘ YUNESKO Jahon merosi ro‘yxatining 120-raqamli obyekti hisoblanadi. Sagarmatha — Everestning mahalliy nomi bo‘lib, tog‘ milliy bog‘ning shimoliy chegarasida joylashgan. Bog‘ga borishning eng oson yo‘li — Katmandu dan Luklaga samolyotda uchish. Bog‘da bo‘lish uchun 10 $ miqdorida yig‘im to‘lanadi. Kalapatar cho‘qqisidan Everest manzarasi ochiladi.
- Annapurna milliy bog‘i — Nepalning markaziy qismida, Katmandudan 180 km g‘arbda joylashgan. Bog‘ hududida eng baland cho‘qqilar — Annapurna va Dxaulagiri joylashgan bo‘lib, ularni sayyoramizning eng chuqur vodiysi — Kali-Gandaki ajratib turadi. Vodiyning geologik yoshi Himolaydan ham katta. Uning tubida toshqotgan qoldiqlar — mollyuskalar qoldiqlarini topish mumkin. Kali-Gandaki vodiysida Jomsom navli, mazasi bilan yuqori baholanadigan olmalar yetishtiriladi. Bu olmalar Angliyaga qirollik saroyi uchun eksport qilinadi.
- Chitvan qirollik milliy bog‘i (Chitwan) — poytaxt Katmandudan 200 km uzoqlikda joylashgan. Bog‘ YUNESKO Jahon merosi ro‘yxatidagi 284-raqamli obyekt bo‘lib, 1970-yillargacha qirollarning ov hududi bo‘lgan va qattiq qo‘riqlangani tufayli hayvonot dunyosi brakonyerlar tomonidan qirib tashlanishidan saqlangan. Bog‘da Osiyo karkidonlari (qo‘shni Hindistonda deyarli butunlay qirib yuborilgan), Bengal yo‘lbarslari, timsohlar (mashmaga — timsohning mahalliy nomi), kaymanlar va boshqa qiziqarli hayvonlar yashaydi. Chitvanda fillarda safari uyushtiriladi (hozir Nepalda bu so‘z ovni emas, sayohatni anglatadi). Bu o‘tish qiyin bo‘lgan changalzorlarga kirish va karkidonlarga 10 m dan ham yaqin borish imkonini beradi.
Tarixi
Qadimgi davr
Bir vaqtlar Katmandu vodiysi ulkan tog‘ ko‘lining tubida bo‘lgan. Zilziladan keyin ko‘l suvi oqib ketgan (afsonaga ko‘ra, bodhisattva Manjushri suv yo‘lini sehrli qilich bilan ochgan; boshqa rivoyatga ko‘ra, bu ishni Krishna qilib, tayog‘i yordamida Chobar darasini hosil qilgan va suv shu yerdan oqib ketgan). Keyin vodiyga atrofdagi hududlardan ko‘plab odamlar ko‘chib kelgan va nevarlar xalqini shakllantirgan. Vodiy serhosilligi, aholisi esa san’at va hunarmandchilikdagi yuksak mahorati bilan ajralib turgan. Shu tariqa u butun Sharqiy Osiyoda mashhur bo‘lgan.
Nepal yuksalish va tanazzul davrlarini boshdan kechirgan. Miloddan avval ham Nepalga buddaviylik kirib kelgan. Nepal butun Himolay mintaqasida buddaviylik tayanchi, shuningdek, Hindiston, Tibet va Xitoy o‘rtasidagi savdo yo‘llarining muhim oraliq nuqtasi bo‘lgan.
Nepal qirolligi
Nepalning gullab-yashnash davri nevarlarning Malla sulolasi hukmronlik qilgan XIII—XVII asrlarga to‘g‘ri keladi. Bu sulola Nepal tarixida eng yaqqol iz qoldirgan: uning davridan hozirgacha yetib kelgan ko‘plab muhtasham me’moriy obidalar boshqa mamlakatlar tasavvuridagi Nepal qiyofasini ko‘p jihatdan shakllantirgan. Malla hukmronligi davrini bejiz «Oltin davr» deyishmaydi.
1768-yilda Gorkxa, qirolligi qiroli Pritxvi Narayan Shoh Katmandu vodiysini zabt etib, poytaxtini Katmandu shahriga ko‘chirdi. Shu tariqa Nepalda Shoh sulolasi hukmronligi boshlandi. Nepal hukmdorlarining unvoni rus tiliga an’anaviy ravishda «qirol» deb tarjima qilinsa-da, aslida Eron va boshqa Sharq mamlakatlaridagi kabi «shohanshoh» («shohlar shohi») tarzida atalgan.
1814—1816-yillarda Angliya–Nepal urushi yuz berdi. Tinchlik shartnomasi Nepalning hozirgi chegaralarini asosan belgilab berdi va mamlakatni Britaniya tojiga qaram holatga keltirdi.
15-sentabr 1846-yilda Nepal g‘arbidagi chxetri kastasidan chiqqan yosh, shuhratparast va shafqatsiz zodagon Jang Bahodur boshchiligidagi fitnachilar «Kot qirg‘ini» deb atalgan qonli saroy to‘ntarishini amalga oshirdilar.
Bir asrdan ortiq vaqt davomida mamlakatni Rana sulolasidan chiqqan bosh vazirlar boshqardi. Bu davr Nepalning yakkalanib qolishi va hayotning deyarli barcha sohalarida turg‘unlik bilan tavsiflansa-da, mamlakat Britaniya imperiyasining yarim mustamlakasiga aylangan holda o‘z mustaqilligini saqlab qola oldi. 1-yanvar 1923-yilda Buyuk Britaniya bilan «do‘stlik» shartnomasi tuzildi va mamlakat rasmiy mustaqillikka erishdi.
1950-yil oxirida qirol Tribxuvan saroyini tark etib, Hindiston elchixonasidan boshpana oldi va keyin Hindistonga qochib ketdi. Bu paytda yaqinda tashkil etilgan Nepal milliy kongressi (NMK) siyosiy partiyasi tarafdorlari Terayning katta qismida hokimiyatni egallab, Hindiston bilan chegaradagi Birganj shahrida Muvaqqat hukumat tuzdilar. Nepalda NMK tarafdorlari va Rana sulolasi o‘rtasida to‘qnashuvlar boshlandi, biroq hech bir tomon hal qiluvchi ustunlikka erisha olmadi. Shunda Hindiston aralashdi va uning taklif etgan kelishuv rejasini har ikki tomon qabul qildi. Rejaga muvofiq, qirol Tribxuvan 1951-yilda poytaxtga qaytdi hamda Rana tarafdorlari bilan NMK vakillaridan iborat yangi hukumat tuzdi. Mamlakatning bir asrlik yakkalanish davri tugadi: Nepal dunyoning ko‘plab davlatlari bilan munosabat o‘rnatdi.
1955-yilda qirol Tribxuvan vafot etdi (jumladan, poytaxt aeroporti uning nomi bilan atalgan) va taxtga uning o‘g‘li Mahendra chiqdi. U yangi konstitutsiyani e’lon qildi va unga muvofiq, 1959-yilda Nepalda parlament tizimi o‘rnatildi. Ammo oradan 3 yil o‘tib, 1962-yilda qirol Mahendra bu «tajriba»ni muvaffaqiyatsiz deb topib, parlamentni tarqatib yubordi. 16-may 1962-yilda yangi konstitutsiya qabul qilindi va Nepal yana mutlaq monarxiyaga qaytdi. Natijada bosh vazir hamda parlament a’zolari hibsga olinib, ta’qib qilindi. Nepalda keyingi 18 yil davomida mutlaq monarxiya saqlanib qoldi.
1972-yilda qirol Mahendra vafot etdi va taxtga uning o‘g‘li Birendra chiqdi. U Iton va Garvardda mukammal ta’lim olgan edi. Talabalar orasidagi demokratiya tarafdori harakatlar yangi qirolni referendum o‘tkazishga undadi. 1980-yil maydagi referendumda Nepalning kelajakdagi boshqaruv shakli muhokama qilindi. Nepal aholisiga 2 ta variant taklif qilindi: demokratik islohotlar o‘tkazgan holda mutlaq monarxiyani saqlab qolish yoki ko‘ppartiyaviy tizimga o‘tish. O‘sha referendumda monarxiya tizimi ozgina ustunlik bilan g‘alaba qozondi.
Shu bilan birga, demokratiya joriy etilishi hayotni darhol yaxshilaydi deb kutgan aholining aksariyati tez orada hukmron partiyadan hafsalasi pir bo‘ldi. Mamlakatda yana ommaviy tartibsizliklar boshlandi va hukumat 1994-yilda muddatidan oldin saylov o‘tkazishga majbur bo‘ldi. Saylovda Birlashgan kommunistik partiya (marksistik-leninchi) — Man Moxan Adxikari boshchiligidagi partiya g‘alaba qozondi. O‘ziga xos siyosiy vaziyat yuzaga keldi: teokratik monarxiya sharoitida kommunistlar hukumat tuzdilar (Nepal hinduizm davlat dini deb e’lon qilingan kam sonli davlatlardan biri edi). Ammo bu holat uzoq davom etmadi: 1995-yil sentabrdayoq kommunistlar hukumati ishonchsizlik votumini olib, iste’foga chiqishga majbur bo‘ldi. Hokimiyat tepasiga NMK, o‘ng qanot Rastriya Prajatantra partiyasi va Hindiston tarafdori Nepal Sadbxavana partiyasidan iborat uch partiyali koalitsiya keldi.
Monarxiyaning qulashi
13-fevral 1996-yilda Nepal kommunistik partiyasining qurolli qanoti — «Nepal xalq armiyasi» (aslida soni juda kam va yomon qurollangan partizanlar)maoistlardeb atalgan guruh «uzoq davom etadigan xalq urushi»ni (maoizmga xos atama) boshladi. Biroq maoistlarni mahalliy dehqonlar qo‘llab-quvvatlay boshladi va yuzlab kishilar partizan otryadlariga qo‘shildi. Qo‘zg‘olonchilar harakati tobora kengayib, yangi hududlarni egalladi.
Mamlakatdagi siyosiy beqarorlik ayniqsa 2001-yil iyunida valiahd shahzoda Dipendra butun oilasini otib o‘ldirib, so‘ng o‘z joniga qasd qilganida kuchaydi. Bu fojia oqibatida qirol Birendra va qirollik oilasining deyarli barcha a’zolari halok bo‘ldi. Fojiaga sabab sifatida Dipendra 1990-yildan beri Londonda o‘qib yurgan vaqtida tanishgan Devyani Rana bilan ishqiy munosabatda bo‘lgani ko‘rsatiladi. Nepal zodagonlarining Rana sulolasi 1951-yilgacha mamlakatga merosiy bosh vazirlarni yetkazib bergan va Nepal hokimiyati uchun qirollik sulolasiga raqib bo‘lgan. Qirollik oilasi bu nikohga mutlaqo qarshi edi. Taxtga o‘ldirilgan qirolning mamlakatda juda ommabop bo‘lmagan ukasi Gyanendra chiqdi. Mamlakat bo‘ylab u fojia bilan go‘yoki bog‘liq degan mish-mishlar tarqaldi. Hokimiyat almashgach, mamlakatda darhol ommaviy tartibsizliklar boshlanib, avvaldan murakkab vaziyatni yanada keskinlashtirdi.
Vaziyatni barqarorlashtirish uchun Gyanendra siyosiy partiyalarni taqiqlash va hukumatni tarqatib yuborishgacha bo‘lgan bir qator norozilik tug‘diruvchi choralarni qo‘lladi. U maoistlar ga qarshi faol harbiy harakatlarni muzokaralar bilan navbatlashtirdi. Ayni paytda maoistlar Nepal hududining katta qismini nazoratga olgan, hukumat qo‘shinlari esa Katmandu vodiysi, Pokxara atrofi, Terayning aholisi eng zich qismi hamda asosiy sayyohlik yo‘nalishlari joylashgan Everest va Annapurna atrofidagi hududlarni nazoratida ushlab turgan edi..
2005-yilda qirol parlamentni amalda tarqatib yubordi.
Jangovar harakatlar kuchayishi bilan sayyohlar oqimi kamaydi va 2005-yilga kelib besh baravarga qisqardi. Bu Nepal iqtisodiyotiga zarba berdi. Shu bilan birga, maoistlar sayyohlarga qarshi urush olib bormayotganlarini ta’kidladilar. Urush davomida birorta ham chet ellik sayyoh halok bo‘lmadi. Bundan tashqari, maoistlar o‘z nazoratidagi hududlarga xorijiy sayyohlarning kelishini rag‘batlantirdi. Kirishda sayyohlar har bir kishi uchun kuniga taxminan ikki dollarlik «inqilobiy soliq» to‘lashar va ularga kvitansiya berilardi. Agar sayohat belgilangan muddatdan cho‘zilsa, chiqishda kvitansiyada ko‘rsatilgan muddatdan ortiq kunlar uchun farqni to‘lashardi.
Qirolning avtoritar choralariga qarshi chiqib, yetakchi siyosiy partiyalar Nepal maoistlari bilan ittifoq tuzdilar.
2006-yil aprelida mamlakatda umumiy ish tashlash.
boshlandi. 11-iyul 2006-yilda Nepal parlamenti qirol Gyanendraning qonunlar va qonun loyihalariga veto qo‘yish huquqini bekor qildi. Bir oy avval deputatlar bir ovozdan qirolning armiya oliy bosh qo‘mondoni lavozimini olib qo‘ygan, uning daxlsizligini bekor qilgan (endi uni sudga tortish mumkin edi), shuningdek, soliq to‘lashga majbur etgan edi. Shu tariqa parlament qirolni mamlakat siyosiy tizimidan butunlay chetlashtirdi. Bundan tashqari, deputatlar Nepalni shu vaqtdan boshlab dunyoviy davlat deb hisoblashga qaror qildilar va Gyanendrani «xudo Vishnuning mujassamlanishi» unvonidan mahrum etdilar. Koalitsion hukumat tuzildi.
21-noyabr 2006-yilda yetti partiyadan iborat hukumat maoistlar bilan tinchlik bitimini tuzib, fuqarolar urushi tugaganini e’lon qildi. Kelishuv shartlariga muvofiq, maoistlar muntazam armiya hamda davlat boshqaruviga qo‘shilish evaziga qurolni topshirishga rozi bo‘ldilar. Buning evaziga bosh vazir Girija Prasad Koirala2006-yil mayida mamlakatning asosiy siyosiy arbobiga aylanganidan so‘ng yangi parlamentdagi 73 ta deputatlik o‘rnini jami 330 o‘rindan maoistlarga berishga va’da qildi.
Respublika davri
14-yanvar 2007-yilda parlament muvaqqat konstitutsiyani qabul qildi. Unga binoan qirol davlat rahbari maqomidan mahrum bo‘ldi va hokimiyat vakolatlari bosh vazirga o‘tdi. Shu bilan birga, maoistlar parlamentdagi o‘rinlarini 83 taga yetkazib, eng yirik muxolif partiyaga aylandilar va vazirlar mahkamasidan o‘rin oldilar. Bosh vazir boshchiligidagi Nepal milliy kongressi 85 o‘ringa ega bo‘ldi.
Mamlakatda 20-iyun 2007-yilga Ta’sis majlisi saylovlari belgilandi. Bosh vazir Koirala tarafdorlaridan iborat «Nepal kongressi» partiyasi Nepal konstitutsiyaviy monarxiya bo‘lib qolishi, qirol esa xalq namoyishlarini bostirgani uchun muddatsiz uy qamog‘i ga olinishi kerak deb hisoblardi. Ayni vaqtda Nepal shimolida maoistlarning qurolli otryadlari o‘z qurollarini xalqaro kuzatuvchilar nazoratidagi maxsus omborlarga topshirdi. Qurollarni qabul qilishni BMT xodimlari va Britaniya maxsus kuchlari tarkibidagi gurkxalar.
veteranlaridan tuzilgan maxsus komissiya amalga oshirdi. Saylovlar 22-noyabr 2007-yilga ko‘chirildi. Ta’sis majlisi deputatlari birinchi yig‘ilishdayoq Nepal monarxiyasi taqdirini hal qilishi kerak edi. Holbuki, 2007-yil aprelida muvaqqat konstitutsiyaga kiritilgan tuzatish qirol Ta’sis majlisi saylovlariga to‘sqinlik qilsa, bu masalani saylovlardan oldin parlamentning o‘zi hal qilishiga imkon berardi. Shundan keyin Ta’sis majlisi deputatlari mamlakatning yangi asosiy qonuni matnini ishlab chiqishi lozim edi. Maoistlar Nepalni batamom parlament respublikasi ga aylantirishni talab qildilar. Sentabrda maoistlar respublika e’lon qilish va aralash ovoz berish tizimi ni mutanosib tizim ga almashtirish talabini 11-oktabr 2007-yilda o‘tgan muvaqqat parlamentning navbatdan tashqari sessiyasida ilgari surdilar. 5-oktabrda Ta’sis majlisi saylovlari yana noma’lum muddatga qoldirildi. Monarxiya tarafdori kuchlar (Nepal kongressi, Nepal birlashgan marksistik-leninchi kommunistik partiyasi) aralashuvi sababli respublika e’lon qilish va saylov tizimini o‘zgartirish bo‘yicha ovoz berish uch marta: avval 14-oktabrga, keyin 16-oktabrga, so‘ng 29-oktabr 2007-yilga ko‘chirildi. 4-noyabrda navbatdan tashqari sessiya tugadi. Ko‘pchilik ovoz bilan hukumatga Nepalni respublika deb e’lon qilish imkonini beruvchi konstitutsiyaviy tuzatishlar loyihasini tayyorlash, shuningdek, saylov tizimini aralash (50 % + 50 %) shakldan mutanosib shaklga o‘tkazish masalalarini 19-noyabr 2007-yilda ochilgan navbatdagi parlament sessiyasida ko‘rib chiqish uchun topshirish qaror qilindi. Biroq sessiya ochilganidan 11 daqiqa o‘tib, navbatdagi majlis 29-noyabrga qoldirildi.
«Nepal kongressi» partiyasi 22—23-sentabr 2007-yildagi qurultoyida Ta’sis majlisida respublika tuzumini o‘rnatishni qo‘llab ovoz berishga qaror qilgan bo‘lsa-da, bosh vazir Girija Koirala boshchiligidagi bu partiya mamlakatda respublika barpo etilishiga to‘sqinlik qildi. Partiyaning ayrim a’zolari 4-noyabr 2007-yilda parlamentning navbatdan tashqari sessiyasida amaldagi sessiyaning o‘zida respublika e’lon qilishga imkon beruvchi qonunchilikni ishlab chiqish haqidagi qarorni ochiqdan-ochiq e’tiborsiz qoldirishlarini bildirdilar. Maoistlar esa respublika va mutanosib saylov tizimi masalalarini ustuvor deb bildi: «Nepal kongressi» respublika e’lon qilinishi va saylov tizimi o‘zgarishiga to‘sqinlik qilar ekan, maoistlar ham Ta’sis majlisi saylovlari sanasini belgilash masalasining hal etilishiga to‘sqinlik qilishlarini aytdilar.
28-dekabr 2007-yilda muvaqqat parlament Nepalni demokratik federativ respublika deb e’lon qildi. Bu qaror Ta’sis majlisi tomonidan tasdiqlanishi kerak edi. O‘sha paytgacha haqiqiy hokimiyatdan mahrum bo‘lgan Nepal qiroli Gyanendra Bir Bikram Shoh Dev qirollik saroyida yashashda davom etdi.
10-aprel 2008-yilda Ta’sis majlisi saylovlari bo‘lib o‘tdi. Muvaqqat hokimiyat organi (parlament) sifatidagi ushbu majlis ikki yil ichida konstitutsiyani tayyorlashi, keyingi saylovlar esa shu konstitutsiya asosida o‘tkazilishi rejalashtirilgan edi. Nepal kommunistik partiyasi (maoistlar) 220 o‘rinni (jami 601 o‘rindan) qo‘lga kiritdi va uning rahbari Pushpa Kamal Daxal («o‘rtoq Prachanda» nomi bilan ko‘proq tanilgan) maoist kommunistlar, Birlashgan marksistik-leninchi kommunistik partiya va «Madhesi Jana Adhikar Forum» deputatlaridan iborat hukumatga rahbarlik qildi.
28-may 2008-yilda mahalliy vaqt bilan soat 23:26 da Nepal Ta’sis majlisi 560 ta yoqlovchi va 4 ta qarshi ovoz bilan (monarxist Rastriya Prajatantra partiyasi a’zolari) Nepalni federativ demokratik respublika deb e’lon qildi. Ijro hokimiyati boshlig‘i bosh vazir bo‘lishi belgilandi. Sobiq qirollik saroyida hozir muzey joylashgan.
Ko‘p o‘tmay Pushpa Kamal Daxal iste’foga chiqdi. Bunga Nepal qurolli kuchlari bosh qo‘mondoni general Rukmangud Katavalning tinchlik kelishuvlarini buzib, sobiq maoist partizanlarni armiya safiga qo‘shishdan bosh tortgani sabab bo‘ldi.
Yangi koalitsion hukumatni parlamentdagi uchinchi yirik fraksiyaga (103 mandat, jami 601 o‘rindan) ega Nepal kommunistik partiyasi (birlashgan marksistik-leninchi) tuzdi. Bu hukumat ham 2010-yil iyunda iste’foga chiqdi. Shunga qaramay, parlament uzoq vaqt yangi bosh vazirni saylay olmadi va hukumat «vazifasini bajaruvchi» maqomida ishlashda davom etdi. 10-fevral 2014-yilda yangi bosh vazir etib Sushil Koirala.
2010-yil mayida 2 yillik muddat tugadi. Shu muddat ichida Konstitutsiya ishlab chiqilishi kerak edi, ammo u tayyor bo‘lmadi. Shu sababli Ta’sis majlisining vakolat muddati uzaytirildi. 2015-yil iyunida siyosiy yetakchilar Nepalning yangi konstitutsiyasi bo‘yicha kelishuvga erishdilar.
2013-yil holatiga ko‘ra parlament (Ta’sis majlisi / Konstitutsiyaviy majlis) o‘rinlarining taqsimlanishi.
| Partiya | O‘rinlar |
|---|---|
| «Nepal kongressi» | 196 |
| Nepal kommunistik partiyasi (birlashgan marksistik-leninchi) | 175 |
| Nepal kommunistik partiyasi (maoistlar) | 80 |
| Nepal milliy-demokratik partiyasi | 24 |
| Boshqalar | 126 |
2015-yilda mamlakatda zilzila sodir bo‘lib, katta vayronagarchiliklarga sabab bo‘ldi.
2015-yil kuzida prezident va bosh vazir kabi asosiy lavozimlarni Nepal kommunistik partiyasi (birlashgan marksistik-leninchi) vakillari egalladi. 2016-yil avgustda hukumatga Nepal kommunistik partiyasi (Maoistlar markazi) raisi Pushpa Kamal Daxal.
rahbarlik qila boshladi. 2017-yil noyabr–dekabr oylarida Vakillar palatasiga va 2018-yil fevralda Milliy assambleyaga o‘tkazilgan saylovlarda Nepal kommunistik partiyasi (birlashgan marksistik-leninchi) g‘olib bo‘ldi. Saylovlardan so‘ng 15-fevralda Nepal kommunistik partiyasi (birlashgan marksistik-leninchi) raisi Xadga Prasad Sharma Oli hukumatga rahbarlik qila boshladi.
14-iyul 2021-yilda Nepal kongressi raisi Sher Bahodur Deuba hukumatga rahbarlik qila boshladi..
Aholi
| 1911 | 1920 | 1930 | 1941 | 1952 | 1952 | 1960 | 1961 | 1961 | 1962 | 1963 | 1964 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 5 638 479 | ↘5 573 588 | ↘5 532 574 | ↗6 238 649 | ↗8 325 079 | ↘8 256 625 | ↗9 544 938 | ↗9 710 150 | ↘9 412 996 | ↗9 881 783 | ↗10 060 686 | ↗10 247 834 |
| 1965 | 1966 | 1967 | 1968 | 1969 | 1970 | 1971 | 1971 | 1972 | 1973 | 1974 | 1975 |
| ↗10 443 932 | ↗10 649 467 | ↗10 864 396 | ↗11 088 215 | ↗11 320 100 | ↗11 559 455 | ↗11 806 296 | ↘11 556 983 | ↗12 060 891 | ↗12 323 203 | ↗12 593 223 | ↗12 871 016 |
| 1976 | 1977 | 1978 | 1979 | 1980 | 1981 | 1981 | 1982 | 1983 | 1984 | 1985 | 1986 |
| ↗13 156 441 | ↗13 449 680 | ↗13 751 522 | ↗14 063 010 | ↗14 384 864 | ↗14 718 228 | ↗15 022 839 | ↗15 062 998 | ↗15 417 207 | ↗15 778 051 | ↗16 143 975 | ↗16 513 244 |
| 1987 | 1988 | 1989 | 1990 | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 1996 | 1997 | 1998 |
| ↗16 887 696 | ↗17 273 606 | ↗17 679 536 | ↗18 111 200 | ↗18 569 445 | ↗19 050 879 | ↗19 551 500 | ↗20 065 413 | ↗20 587 157 | ↗21 115 271 | ↗21 647 305 | ↗22 175 431 |
| 1999 | 2000 | 2001 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 |
| ↗22 690 158 | ↗23 184 177 | ↗23 655 119 | ↘23 151 423 | ↗24 102 862 | ↗24 525 527 | ↗24 921 910 | ↗25 292 058 | ↗25 634 043 | ↗25 950 022 | ↗26 249 412 | ↗26 544 943 |
| 2010 | 2011 | 2011 | 2012 | 2013 | 2020 | 2021 | |||||
| ↗26 846 016 | ↗27 156 367 | ↘26 494 504 | ↗27 474 377 | ↗27 797 457 | ↗30 327 877 | ↘29 164 578 |


- Aholi soni — 30 430 267 kishi (2014-yilgi baho)
- Yillik o‘sish — 1,4 % (tug‘ilish koeffitsiyenti — bir ayolga 2,5 ta tug‘ilish)
- O‘rtacha umr davomiyligi — erkaklarda 64,6 yil, ayollarda 67 yil
- Infeksiyalanish OIV — 0,5 % (2007-yilgi baho)
- Shahar aholisi — 17 %
- Savodxonlik — erkaklarda 62,7 %, ayollarda 34,9 % (2001-yilgi aholi ro‘yxati)
Madaniy va etnik jihatdan Nepal yuzga yaqin xalq va kastalar aralashmasidan iborat. Kasta chegaralari odatda qat’iy emas, u yoki bu kastaga mansublik esa kuzatuvchining an’analariga ham bog‘liq. Nepal aholisi yetmishga yaqin turli tillar va shevalar.
da so‘zlashadi. «Nepalliklar, nepallar» —
- Nepalning barcha fuqarolarining nomi;
- Nepal xalqlari orasida tarqalgan o‘zini atash shaklidir.
Etnografiya

Nepal xalqlari asosan quyidagi til oilalariga mansub tillarda so‘zlashadi: xitoy-tibet (tibet-birma guruhi) va hind-yevropa til oilalariga mansub.
Ko‘plab etnik guruhlar qochqinlar, bosqinchilar yoki ko‘chib kelganlardan iborat. Masalan, baxunlar[inglizcha] taxminan 1300-yillarda janubdan musulmonlar bosqinidan qochib Nepalga kelgan, sherpalar esa taxminan 500 yil avval shimoldan mo‘g‘ullardan qochib kelgan.
Ayrim etnik guruhlarning kelib chiqishi noma’lum. Masalan, nevarlar yoki txarular.
Nepalning eng yirik etnik guruhlari haqidagi ma’lumotlar quyidagi jadvalda keltirilgan:
| Etnik guruh | Aholidagi ulushi, foizda | Asosiy yashash hududi | Til guruhi |
|---|---|---|---|
| Nepalliklar | 46 % | mamlakat bo‘ylab | hind-yevropaliklar |
| Chxetrilar[inglizcha] | 12,8 % | mamlakat bo‘ylab | hind-yevropaliklar, tibet-birmaliklar |
| Tog‘lik baxunlar | 12,7 % | mamlakat bo‘ylab | hind-yevropaliklar |
| Magarlar | 7,1 % | markaziy-g‘arbiy tog‘lar | tibet-birmaliklar |
| Txarular | 6,8 % | g‘arbiy Teray | hind-yevropaliklar |
| Tamanglar | 5,6 % | vodiy Katmandu va markaziy tog‘lar | tibet-birmaliklar |
| Nevarlar | 5,5 % | vodiy Katmandu | tibet-birmaliklar |
Bundan tashqari, quyidagi etnik guruhlar ham bor: gurunglar, sherpalar, limbular va raylar.
Til
Aholining 49 % i uchun (2001-yilgi aholi ro‘yxatiga ko‘ra) ona tili — nepal tilidir. Boshqa keng tarqalgan tillar: maytxili (12,4 %), bxojpuri (7,6 %), txaru (5,9 %), tamang (5,2 %), nevar tili (3,6 %) va magar tili[inglizcha] (3,4 %).
Din

Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, aholining 80,6 % i hinduizm diniga e’tiqod qiladi. Mustaqil baholashlarga ko‘ra,[qaysi?]hinduizm tarafdorlari atigi 70 % yoki undan ham kamroq. Bu tafovutning sababi shundaki, ayrim etnik guruhlar rasman o‘zlarini hinduiylikka mansub deb e’lon qilsalar-da, amalda animizm yoki buddaviylik an’analariga amal qiladilar. Ular o‘rtasida aniq chegara chizish qiyin, shu sababli baholarni mutlaqo aniq deb bo‘lmaydi. Shunga qaramay, Nepalda hinduizm ustun dindir.
Aholining taxminan 10,7 % i o‘zini buddaviylar qatoriga kiritadi, ayniqsa Mustang qirolligida. Shuningdek, islom, kirant (mandxam — kirat xalqining qadimiy e’tiqodi) va jaynizm dinlariga, shuningdek, alohida animistik e’tiqodlarga amal qiluvchi ozchiliklar ham mavjud.
Kastalar
Nepaldagi kasta tizimi Hindistondagiga parallel ravishda rivojlangan. Tarixiy Budda Gautama Siddhartha (miloddan avvalgi 563-yilda tug‘ilgan) kshatriylar — — jangchilar varnasiga mansub bo‘lgan. Nepalga Hindiston ta’siri ayniqsa Guptalar sulolasi davrida (320—500) kuchaydi; o‘shanda Nepal «qo‘shni qirollik» maqomiga ega bo‘lsa-da, Samudraguptaga bo‘ysungan.
Keyinchalik, X asrdan boshlab, ko‘plab hinduizm tarafdorlari (shu jumladan, braxmanlar) Hindiston dan Nepalga ko‘chib o‘tdi. Ular, asosan, arablar bosqini va islom dinining tarqalishidan, ayniqsa shimoli-sharqiy Hindistondan qochgan edilar. Qochqinlar o‘zlarining dastlabki madaniyati va marosimlarini saqlashga intildilar.
Hinduizm kastalar iyerarxiyasining klassik modeli

Baxunlar va chxetrilar nuqtayi nazaridan Nepaldagi kasta tizimi

Daxlsizlar kastasi Nepal aholisining taxminan 7 foizini tashkil etadi.
Nevarlar nuqtayi nazaridan kasta tizimi
Hinduizmga e’tiqod qiluvchi nevarlar, faqat Katmandu vodiysida yashaydigan bo‘lib, nevar buddaviylaridan qisman o‘zlashtirilgan quyidagi kasta tizimidan foydalanadilar.

Yuqoridagi diagrammada hinduizmga e’tiqod qiluvchi nevarlar, pastdagisida esa buddaviy nevarlar qarashlariga ko‘ra kastalar ko‘rsatilgan.
Ma’muriy bo‘linishi
2018-yildan Nepal 7 ta provinsiya va 77 ta tumandan iborat.

| № | Provinsiyalar | Ma’muriy markazlar | Maydoni (km2) | Aholisi |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Koshi | Biratnagar | 25 905 | 4 534 943 |
| 2 | Madhesh | Janakpur | 9 661 | 5 404 145 |
| 3 | Bagmati-Pradesh | Xetauda | 20 300 | 5 529 452 |
| 4 | Gandaki-Pradesh | Pokxara | 21 504 | 2 413 907 |
| 5 | Lumbini-Pradesh | Butaval | 22 288 | 4 891 025 |
| 6 | Karnali-Pradesh | Birendranagar | 27 984 | 1 168 515 |
| 7 | Sudurpashchim-Pradesh | Dhangadxi | 19 539 | 2 552 517 |
Shaharlar
Nepal aholisining katta qismini dehqonlar tashkil qiladi; ular tog‘larda va qishloq joylarida yashaydilar. Nepal shahar aholisi atigi 14 % ni tashkil etadi, urbanizatsiya darajasi dunyodagi eng past ko‘rsatkichlardan biridir. Ammo so‘nggi yillarda shaharliklar soni yiliga taxminan 3,5 % ga o‘smoqda.
1990-yillarning boshigacha Nepal faqat markazdan boshqarilgan. demokratiya va markazsizlashtirish rivojlanishi bilan kommunalar o‘zini o‘zi boshqarish huquqini oldi.
Katmandudan tashqari barcha shaharlarda resurslar yetishmaydi. Shu sababli mahalliy boshqaruvni faollashtirish foydadan ko‘ra ko‘proq muammo keltirib chiqaradi. Yer boshqaruvi tizimlari esa amalda yanada markazlashgan bo‘lib, bu kommunal o‘zini o‘zi boshqarish tamoyiliga zid.
Iqtisodiy holatga qarab kommunal o‘zini o‘zi boshqarishning uch darajasi mavjud. Eng yuqori daraja — mahanagarpalika; bu toifaga faqat Katmandu kiradi. Keyingi daraja — upamahanagarpalika; unga Lalitpur (Patan) yoki Pokxarakabi shaharlar kiradi. Quyi daraja esa nagarpalikadir.
Uchta eng yirik shahar tog‘li hududlarda joylashgan, lekin kommunalarning aksariyati Terayda joylashgan. Tog‘dagi boshqa kommunalar kichik tog‘ shaharlari atrofida shakllangan bo‘lib, yaqin qishloqlarning ularga qo‘shilishi natijasida aholisi 20 000 kishiga yetgan.
Nepal aholisining katta qismi janubdagi pasttekislikda, Hindiston chegarasi yaqinidagi Terayda to‘plangan. Bu hududda tekis yerlar ko‘p bo‘lgani sababli yangi shahar va qishloqlar aynan shu yerda paydo bo‘lmoqda.
Katmandu vodiysida Katmandu-va Lalitpur aglomeratsiyasi joylashgan. Yaqinda kichikroq Bxaktapur shahri va atrofida an’anaviy nevar madaniyatini saqlagan kichik shaharlar — Tximi, Kirtipur, biroz nariroqda esa Banepa, Dhulikxel va Panauti joylashgan. Umuman, vodiy aholisi tartibsiz va zich joylashgan, unda bir yarim milliondan ortiq kishi istiqomat qiladi.
Aholisi doimiy o‘sib borayotgan ikkinchi yirik tog‘li shaharlar majmuasi — Pokxara vodiysi. Unda Pokxara va Leknat shaharlari joylashgan bo‘lib, ularning umumiy aholisi allaqachon ikki yuz ming kishidan oshgan.
Bu ikki vodiydan tashqari, tog‘larda yana ko‘plab kichik shaharlar bor. Ularning ro‘yxati (sharqdan g‘arbga):
Ilam, Dhankuta, Bximeshvar, Tansen, Putalibazar, Gxoraxi, Tulsipur, Birendranagar va Dipayal-Silgadhi.
Teray hududidagi yirikroq shaharlar (sharqdan g‘arbga): Mechinagar, Biratnagar, Dharan, Itaxari, Rajbiraj, Triyuga, Janakpur, Birganj, Xetauda, Bharatpur, Ramgar, Butaval, Siddharthanagar, Nepalganj, Gulariya, Tikapur, Dhangadxi va Mahendranagar.
Shuni yodda tutish kerakki, so‘nggi paytda ko‘plab shaharlarning nomi o‘zgargan. Masalan, mashhur Gorkxa shahri rasman Pritxvinarayan deb ataladi, qadimgi qirollik shahri Patan esa rasmiy ravishda Lalitpur deb nomlangan. Shunga qaramay, eski nomlardan ham faol foydalaniladi.
Davlat tuzumi
Ushbu 2007-yilgi muvaqqat konstitutsiyaga ko‘ra, Nepal parlament respublikasidir..
2015-yilgi konstitutsiyaga ko‘ra, Nepal sotsializm qurishga yo‘naltirilgan davlat.
Xususan, Economist Intelligence Unit ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakat 2018-yilda demokratiya indeksi bo‘yicha gibrid rejim sifatida tasniflangan..
Qonun chiqaruvchi hokimiyat
Vakillar palatasi
- Nepal kongressi (88)
- Marksistlar-leninchilar (79)
- Maoistlar (30)
- Milliy mustaqil partiya (21)
- Milliy-demokratik partiya (14)
- Xalq sotsialistik partiyasi (12)
- Birlashgan sotsialistlar (10)
- Janamat (6)
- Xalq ozodligi partiyasi (4)
- Demokratik sotsialistik partiya (4)
- Mustaqillar (3)
- Sotsialistik partiya (2)
- Milliy xalq fronti (1)
- Nepal ishchi-dehqon partiyasi (1)
Milliy assambleya
- Maoistlar markazi (18)
- Milliy kongress (16)
- Marksistlar-leninchilar (11)
- Birlashgan sotsialistlar (8)
- Xalq sotsialistlari (3)
- Demokratik sotsialistlar (1)
- Milliy xalq fronti (1)
- Mustaqillar (1)
Ijro hokimiyati (2015-yil holatiga ko‘ra)
Prezident va vitse-prezident


Davlat boshlig‘i — prezident. O‘sha paytdagi prezident, Bidxya Devi Bxandari hukmron Kommunistik partiya raisi o‘rinbosari lavozimida ishlagan bo‘lib, 2015-yil oktabrda Nepal parlamentida 327 ovoz bilan saylangan. Uning raqibi Kul Bahodur Gurung 214 ovoz olgan.
Konstitutsiyaga kiritilgan beshinchi tuzatishga muvofiq, prezident, vitse-prezident, bosh vazir, Ta’sis majlisi raisi va rais o‘rinbosari «siyosiy o‘zaro kelishuv» asosida saylanadi. 2008-yilgi prezident saylovlarida tomonlar vitse-prezidentlikka nomzodlar bo‘yicha kelisha olmadi, biroq saylovlar o‘tgan deb topildi. Parmanand Jxa «Madhesi Jana Adhikar Forum» partiyasi vakili bo‘lib, vitse-prezident etib saylandi. Uni Nepal kongressi va Nepal kommunistik partiyasi (birlashgan marksistik-leninchi) qo‘llab-quvvatladi.
Hukumat

Hukumat boshlig‘i — bosh vazir. 10-fevral 2014-yilda yangi bosh vazir etib saylangan siyosatchi — Sushil Koirala. Koiralaning saylanishi Nepal kongressi va Nepal kommunistik partiyasi (birlashgan marksistik-leninchi) o‘rtasidagi kelishuv tufayli mumkin bo‘ldi. Bunda partiya markazchilar yetakchisi nomzodini qo‘llab-quvvatlashga rozi bo‘ldi. Koirala shunday degan: «Hozir Nepalning eng muhim vazifasi — konstitutsiyani qabul qilish. Biz uni bir yil ichida bajarishga harakat qilamiz». Koirala nomzodini 405 deputat ma’qulladi; ular 575 nafar a’zodan iborat 2-Ta’sis majlisining vakillari edi. 15-fevral 2018-yildan 9-sentabr 2025-yilgacha bosh vazir bo‘lib ishlagan Xadga Prasad Sharma Oli keyinchalik korrupsiyaga qarshi namoyishlar fonida iste’foga chiqdi. Hukumat tarkibida kommunistlar va sotsialistlar vakillari bor.
Sud hokimiyati
Nepal muvaqqat konstitutsiyasining 101-moddasiga ko‘ra, mamlakatda quyidagi sudlar faoliyat yuritadi:
- Oliy sud[inglizcha];
- apellyatsiya sudlari;
- tuman sudlari.
Bundan tashqari, ayrim toifadagi ishlarni ko‘rish uchun maxsus sudlar, sud organlari yoki tribunallar tashkil etilishi mumkin. Biroq hech bir sud, sud organi yoki tribunal muayyan sud ishlarini ko‘rish uchungina tuzilmasligi lozim.
Nepalning oliy sud organi — bosh sudya boshchiligidagi Oliy sud. Oliy sudning bosh sudyasi prezident tomonidan Konstitutsiyaviy kengash tavsiyasi bilan tayinlanadi. Bosh sudya esa Sudyalar kengashi tavsiyasiga ko‘ra, soni 14 nafardan oshmasligi kerak bo‘lgan boshqa Oliy sud sudyalarini tayinlaydi. Agar bu miqdor yetarli bo‘lmasa, ma’lum muddatga ad hoc (muvaqqat) sudyalar tayinlanishi mumkin.
Tashqi siyosat
Nepal dengizga chiqish imkoniyatiga ega emas va ikki yirik qo‘shnisi — Xitoy Xalq Respublikasi va Hindiston o‘rtasida joylashgan. Mamlakat shimolida Himolay tog‘lari Xitoy bilan tabiiy va deyarli o‘tib bo‘lmaydigan chegara hosil qiladi. Janub, sharq va g‘arbda Nepal Hindiston bilan o‘ralgan. Dengizga chiqish yo‘li yo‘qligi sababli Nepal yuklarni Hindiston orqali tranzit qilishga bog‘liq. Britaniya Hindistoni davrida (1858—1947) Nepal yakkalanish siyosatini tutdi. Bunday siyosat mamlakatning mustamlakachilik ekspansiyasidan qisman qutulib, mustaqilligini saqlab qolgani bilan bog‘liq. XIX asrning XIX asr o‘rtalaridan, Britaniya imperiyasi Hindistonni to‘liq zabt etgan, Sin sulolasi (1644—1911) esa Xitoyda tanazzulga yuz tutgan davrda Nepal London bilan o‘zi uchun eng qulay shartlar asosida shartnomaviy munosabatlar o‘rnata oldi. Ichki siyosiy muxtoriyatini saqlab qolgan Nepal tashqi tajovuz yuz bersa, Britaniya imperiyasi uni himoya qilishiga kafolat oldi. Buning evaziga London Nepaldangurkxa askarlari bo‘linmalarini oldi. Ular Britaniya Hindistonida tartibni saqlashda nihoyatda muhim rol o‘ynadi.
Iqtisodiyot
Nepal — dunyoning eng kambag‘al va kam rivojlangan davlatlaridan biri. Aholi jon boshiga YIM 2009-yilda 1,2 ming AQSH dollarini tashkil etgan (dunyoda 159-o‘rin; ma’lumot manbasi — XVJ). Ishsizlik darajasi — 46 % (2008-yilda).
Iqtisodiyotning asosiy tarmog‘i — qishloq xo‘jaligi (bandlarning 76 % i, YIMning 35 % i) — guruch, makkajo‘xori, don ekinlari, shakarqamish, jut, ildizmevalar. Go‘sht-sut chorvachiligi — buyvollar.
Sanoat (bandlarning 6 % i, YIMning 16 % i) — qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash (jut, shakar, tamaki, don), gilam ishlab chiqarish, g‘isht tayyorlash.
Xizmat ko‘rsatish sohasi — bandlarning 18 % i, YIMning 49 % i.
Valyuta tushumlarining asosiy manbai — xorijiy turizm.
Tashqi savdo
Tashqi savdo deyarli butunlay Hindistonga yo‘naltirilgan. Katmanduning Yangi Dehli ga qaramligi 2000-yillarda yanada oshdi: 2005-yilda Hindiston Nepal eksportining 53,7 % i va importining 47,7 % ini tashkil etgan bo‘lsa, 2011-yilga kelib bu ko‘rsatkichlar mos ravishda 66,4 % va 65,2 % ga yetdi.
Eksport — 804 mln dollar (2017-yilda): kiyim-kechakni ham o‘z ichiga oladigan to‘qimachilik va tikuvchilik mahsulotlari — 317 mln dollar; oziq-ovqat, shu jumladan meva sharbatlari — 138 mln dollar; qishloq xo‘jaligi xomashyosi (choy, yong‘oq, ziravorlar va h.k.) — 95 mln dollar; metall buyumlar — taxminan 70 mln dollar. Asosiy xaridorlar — Hindiston (54 %), AQSH (11 %), Turkiya (6,7 %), Germaniya (4,1 %).
Import — 9,56 mlrd dollar (2017-yil): neft mahsulotlari, sanoat tovarlari, mashina va uskunalar, transport vositalari, metall yarim tayyor mahsulotlar, oltin, elektronika, dori-darmonlar. Asosiy yetkazib beruvchilar — Hindiston (63 %), Xitoy (12 %), Germaniya (2 %).
Transport

Nepal asosiy jahon transport yo‘nalishlaridan ancha yakkalangan. Shu bilan birga, mamlakat ichida havo transporti yaxshi rivojlangan: 47 ta aeroport mavjud, ulardan 11 tasining uchish-qo‘nish yo‘lagi beton qoplamali, parvozlar chastotasi ehtiyojlarga mos. Mamlakat shimoliy hududining uchdan ikki qismi tog‘li bo‘lgani uchun bu yerda yo‘l qurish va ularni saqlash qiyin hamda qimmatga tushadi. 2007-yilda asfalt yo‘llarning uzunligi 10142 km, qoplamasiz yo‘llarniki 7140 km edi. 2018-yilda mamlakat janubida ikkita temiryo‘l liniyasi mavjud bo‘lib, ularning umumiy uzunligi 34 km edi.
Nepal aholisining uchdan biridan ko‘prog‘i yil davomida yurish mumkin bo‘lgan yo‘lgacha piyoda ikki soatlik masofada yashaydi. Faqat yaqinda barcha ma’muriy markazlar mamlakat poytaxti Katmandu bilan avtomobil yo‘llari orqali bog‘landi. 2009-yilda yo‘llarning qariyb 60 % i tuproq yo‘llar bo‘lib, yomg‘irli mavsumda ulardan o‘tib bo‘lmas edi. Katmanduning dengiz transporti aloqasi Hindistonning Kalkutta porti orqali amalga oshiriladi. Yo‘llarning yomonligi nepalliklarning bozorlar, maktablar va shifoxonalarga borishini qiyinlashtiradi.
Adabiyotlar
- Современный Непал: Справочник / Отв. ред. И. Б. Редько; Институт народов Азии АН СССР. — М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1967. — 280 с. — 8400 экз.
- Кононов Ю. В. Страна субтропиков и заснеженных гор: Путешествие по Непалу. — М.: Мысль, 1985. — 144 с. — 70 000 экз.
- Манвелов В. И. В стране заоблачных вершин / Послесл. И. Б. Редько. — М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1982. — 176, [4] с. — (Рассказы о странах Востока). — 30 000 экз.
- Манвелов В. И. В стране заоблачных вершин / Послесл. И. Б. Редько; Институт востоковедения АН СССР. — 2-е изд., доп. — М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1986. — 240, [16] с. — (Рассказы о странах Востока). — 30 000 экз.
- Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / Отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.
- Shaha, Rishikesh. Ancient and Medieval Nepal. — New Delhi: Manohar Publications, 1992. — ISBN 978-81-85425-69-6.
- Tiwari, Sudarshan Raj. The Brick and the Bull: An account of Handigaun, the Ancient Capital of Nepal (англ.). — Himal Books, 2002. — ISBN 978-99933-43-52-3.
- India Nepal Open Border. Nepal Democracy. Дата обращения: 23 сентября 2005. Архивировано из оригинала 18 октября 2005 года.
- Football at the heart of the Himalaya (англ.). FIFA. Дата обращения: 23 сентября 2005. Архивировано 9 сентября 2005 года.
- Nepal: Information Portal. Explore Nepal. Дата обращения: 1 сентября 2007.
- Haven, Cynthia (24 августа 2010). The Best Memoir You Never Heard Of: "Shadow Over Shangri-La". San Francisco Chronicle.
- Nepal: A state under siege. The South Asian: Featured Articles. Дата обращения: 23 сентября 2005. Архивировано 31 декабря 2004 года.
- Nepal: Basic Fact Sheet. Nepal homepage. Дата обращения: 23 сентября 2005. Архивировано 24 мая 2005 года.
- Sharma, Sushil (29 августа 2005). Jailed ex-PM in Nepal court plea (англ.). BBC News. Архивировано 7 ноября 2005. Дата обращения: 29 сентября 2005.
- Nepal's new emblem. Citizen Journalism Nepal. Дата обращения: 7 февраля 2007. Архивировано 9 февраля 2007 года.
- Hagmuller, Gotz. Patan Museum: The Transformation of a Royal Palace in Nepal (англ.). — London: Serindia, 2003. — ISBN 978-0-906026-58-8.
- Dixit, Kunda. A people war: Images of the Nepal conflict 1996–2006 (англ.). — Kathmandu: nepa-laya, 2006.
- Crossette, Barbara. So Close to Heaven: The Vanishing Buddhist Kingdoms of the Himalayas (англ.). — New York: Vintage, 1995. — ISBN 978-0-679-74363-7.
- Bista, Dor Bahadur. People of Nepal. — Department of Publicity, Ministry of Information and Broadcasting, Government of Nepal, 1967. — ISBN 978-99933-0-418-0.
- Whelpton, John. A History of Nepal. — Cambridge University Press, 2005. — ISBN 978-0-521-80470-7.
- Michael Hutt, ed., Himalayan 'people’s war' : Nepal’s Maoist rebellion, London: C. Hurst, 2004
- Matthiessen, Peter. The Snow Leopard. — Penguin, 1993. — ISBN 978-0-00-272025-0.
- Simpson, Joe. Storms of Silence. — Mountaineers Books, 1997. — ISBN 978-0-89886-512-7.
- Upadhyay, Samrat. Arresting God in Kathmandu. — Mariner Books[англ.], 2001. — ISBN 978-0-618-04371-2.
- Joseph R. Pietri. The King of Nepal. — Indianapolis, IN: Indiana Creative Arts, 2001. — ISBN 978-0-615-11928-1.
- Herzog, Maurice. Annapurna. — The Lyons Press[англ.], 1951. — ISBN 978-1-55821-549-8.
- Murphy, Dervla. The Waiting Land: A Spell in Nepal. — Transatlantic Arts, 1968. — ISBN 978-0-7195-1745-7.
- Rishikesh Shaha[англ.]. Modern Nepal: A Political History. — Manohar Publishers and Distributors, 2001. — ISBN 978-81-7304-403-8.
- Jane Wilson-Howarth[англ.]. A Glimpse of Eternal Snows: a family's journey of love and loss in Nepal (англ.). — Bradt Travel Guides, UK, 2012. — P. 390. — ISBN 978-1-84162-435-8.
- Glacial Lakes and Glacial Lake Outburst Floods in Nepal. — International Centre for Integrated Mountain Development, Kathmandu, March 2011 Архивная копия от 1 сентября 2011 на Wayback Machine
Havolalar
Vikimedia ombori: Atlas: Непал
- nepal.gov.np — Nepal hukumatining rasmiy sayti
- Nepalning eng yangi tarixiga oid materiallar
- Nepaldagi muzlik ko‘llari va muzlik ko‘llari yorilib toshishi (Glacial Lakes and Glacial Lake Outburst Floods in Nepal). — Xalqaro tog‘li hududlarni kompleks rivojlantirish markazi, Katmandu, 2011-yil mart Arxiv nusxasi 1-sentabr 2011-yildagi Wayback Machine
- Nepal turizm kengashining rasmiy sayti Arxiv nusxasi 10-sentabr 2019-yildagi Wayback Machine
- Nepal manba: BBC News
- Nepal manba: UCB Libraries GovPubs
- Nepal havolalar katalogida Curlie (dmoz)
- Nepal Britannika ensiklopediyasi (Encyclopædia Britannica) maqolasi
- Nepalning asosiy rivojlanish prognozlari (Key Development Forecasts for Nepal) — International Futures manbasidan