
Turbulentlik, eskirgan atama: turbulensiya (lotincha turbulentus — jo‘shqin, tartibsiz), turbulent oqim — hodisa bo‘lib, bunda suyuqlik oqimining tezligi (yoki gaz oqimining tezligi) oshganda nochiziqli fraktal to‘lqinlar hosil bo‘ladi. To‘lqinlar tashqi kuchlar bo‘lmaganida va/yoki muhitni g‘alayonlantiruvchi kuchlar ta’sirida turli o‘lchamdagi odatiy, chiziqli shakllarda hosil bo‘ladi. Ular tasodifiy paydo bo‘ladi va amplitudasi ma’lum oraliqda tartibsiz o‘zgaradi. Ko‘pincha muhit chegarasida, devor yaqinida va/yoki to‘lqin buzilganda yoxud ag‘darilganda yuzaga keladi. Ular quyidagi joylarda ham hosil bo‘lishi mumkin: oqimlarda (tajribada turbulentlikni elektr choynakdan chiqayotgan bug‘ oqimining uchida kuzatish mumkin).
Turbulentlikka o‘tishning miqdoriy shartlarini ingliz fizigi va muhandisi O. Reynolds 1883-yilda quvurlardagi suv oqimini o‘rganish jarayonida tajriba yo‘li bilan aniqlagan. Bunday oqimlarni hisoblash uchun turli turbulentlik modellari ishlab chiqilgan.
Tavsif

Muayyan parametrlar qiymatlarida turbulentlik quyidagi oqimlarda kuzatiladi: suyuqliklar va gazlar oqimlarida, ko‘p fazali oqimlarda, suyuq kristallarda, kvant boze-suyuqliklar va fermi-suyuqliklarda, magnit suyuqliklarda, plazmada va har qanday tutash muhitlarda (masalan, qumda, tuproqda, metallarda). Turbulentlik yulduzlar portlashida ham, o‘ta oquvchan geliyda, neytron yulduzlarida, inson o‘pkasida, yurakdagi qon harakatida hamda turbulent (ya’ni, tebranishli) yonishda ham kuzatiladi.
Turbulentlik odatdagi ma’noda qovushoqligi past suyuqliklar yoki gazlarning devor yaqinidagi qatlamlarida yoxud oqimga qarshiligi katta jismlarning orqa tomonida, ma’lum masofada yuzaga keladi.
Turbulentlik muhitning qo‘shni sohalari yonma-yon harakatlanganda yoki bir-biriga kirib borganda, bosim farqi mavjud bo‘lganda yoki og‘irlik kuchi ta’sirida, shuningdek muhit sohalari o‘tkazmaydigan sirtlarni aylanib o‘tganda o‘z-o‘zidan paydo bo‘ladi.
U majbur qiluvchi tasodifiy kuch mavjud bo‘lganda ham yuzaga kelishi mumkin. Odatda tashqi tasodifiy kuch va og‘irlik kuchi bir vaqtda ta’sir qiladi. Masalan, zilzila yoki kuchli shamol ta’sirida tog‘dan qor ko‘chkisi tushadi; uning ichidagi qor oqimi turbulent bo‘ladi.
Bunda oqimning oniy parametrlari (tezlik, harorat, bosim, aralashmalar konsentratsiyasi) tartibsiz ravishda o‘rtacha qiymatlar atrofida tebranadi. Amplituda kvadratining tebranish chastotasiga bog‘liqligi (yoki Furye spektri) uzluksiz funksiya hisoblanadi.
Odatda turbulentlik biror parametr, masalan, Reynolds soni yoki Reley soni kritik qiymatdan oshganda yuzaga keladi (xususiy holatda, muhitning tashqi chegarasidagi harorat va/yoki oqim tezligi, zichlik hamda quvur diametri bilan bog‘liq holda).
Masalan, turbulentlikni quyidagi yo‘llar bilan hosil qilish mumkin:
- oshirish orqali Reynolds sonini (oqimning chiziqli tezligini yoki burchak tezligini, oqim aylanib o‘tayotgan jism o‘lchamini oshirish, birinchi yoki ikkinchi molekulyar qovushoqlik koeffitsiyentini kamaytirish, muhitning zichligini oshirish);
- oshirish orqali Reley sonini (muhitni qizdirish);
- oshirish orqali Prandtl sonini (qovushoqlikni kamaytirish);
- aylanishning burchak tezligini yoki haroratning radial gradientini oshirish orqali (indeks sikli (цикл индекса));
- tashqi kuchga juda murakkab shakl berish orqali (masalan, xaotik kuch yoki zarba). Bunda oqim fraktal xususiyatlarga ega bo‘lmasligi mumkin.
- murakkab chegaraviy yoki boshlang‘ich shartlarni yaratish, chegaralar shakli funksiyasini belgilash orqali. Masalan, ularni tasodifiy funksiya sifatida ifodalash mumkin. Masalan, gazli idish portlagandagi oqim. Muhitga gaz puflashni tashkil etish yoki g‘adir-budur sirt yaratish mumkin. Soploning kengaygan qismidan (разгар сопла) foydalanish, oqim ichiga to‘r o‘rnatish mumkin. Bunda oqim fraktal xususiyatlarga ega bo‘lmasligi mumkin.
- kvant holatini hosil qilish orqali. Bu shart faqat geliyning 3 va 4 izotoplariga taalluqli. Boshqa barcha moddalar muzlaydi va odatiy, kvant bo‘lmagan holatda qoladi.
- muhitni yuqori intensivlikdagi tovush bilan nurlantirish orqali.
- kimyoviy reaksiyalar, masalan, yonish yordamida. Alanganing shakli, xuddi sharshara ko‘rinishi kabi, tartibsiz bo‘lishi mumkin.
Ehtimol, turbulentlik Boltsman tenglamasi bilan tavsiflanadi, chunki ushbu tenglamaga xos xarakterli masshtablar turbulentlik masshtablaridan ancha kichik. Biroq bu masala hanuz ochiq: hozirgi vaqtda turbulentlikning paydo bo‘lish jarayonini modellashtirishda ushbu tenglamani qo‘llash mumkinligi tadqiq etilmoqda. Muammo shundaki, suyuqlik harakati tenglamalari (Navyer–Stoks tenglamalari) masshtabsiz, ya’ni o‘z-o‘zidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri kaskad chegaralarini (quyida qarang) belgilamaydi va shu sababli turbulent uyurmalarning xarakterli o‘lchamini (masshtabini) aniqlamaydi. Shunga qaramay, ular asosida juda ko‘p matematik turbulentlik modellari (RANS, LES, DES va DNS modellari) ishlab chiqilgan. DNS modelidan tashqari, bu modellar muhandislik hisob-kitoblarida keng qo‘llanadi. Biroq hozirgacha turbulent oqim sohasi uchun ushbu tenglamalar tizimining birorta ham aniq analitik yechimi olinmagan.
Turbulentlik turlari

- Ikki o‘lchamli turbulentlik yupqa plyonkalarda yoki suyuqlik yoxud gaz qatlamlarida kuzatiladi. Chunki Yer atmosferasi qalinligi Yer radiusidan ancha kichik, Yer atmosferasi ikki o‘lchamli tizim hisoblanadi va ob-havo hodisalarining aksariyati (siklonlar, bo‘ronlar va hokazo) ikki o‘lchamli turbulent uyurmalar sifatida qaralishi mumkin.
- Ikki o‘lchamli turbulentlikning uch o‘lchamli turbulentlikdan asosiy farqi energiyaning spektr bo‘ylab uzatilish yo‘nalishidadir: uch o‘lchamli muhitda yirik turbulent uyurmalar kichikroqlariga parchalanadi, ular esa o‘z navbatida yanada mayda uyurmalarga bo‘linadi. Keyinchalik bu uyurmalar konservativ bo‘lmagan kuchlar ta’sirida energiyasini yo‘qotadi (sekinlashadi). Ikki o‘lchamli muhitda esa aksincha, kichik uyurmalar bir-birini kuchaytirib, qo‘shiladi va tobora yirik uyurmalarni hosil qiladi. Tajribada ikki o‘lchamli turbulentlikni qalinligi 4 dan 5 mikrongacha bo‘lgan sun’iy sovunli suv plyonkasida kuzatish mumkin.
- Optik turbulentlik.
- Tartibsiz yulduzlarning miltillashi tungi osmonda havo zichligining tasodifiy o‘zgarishi bilan bog‘liq. Bu ham atmosferadagi mayda masshtabli turbulentlikning namoyon bo‘lishidir.
- Daryo turbulentligi. Suv oqimi daryoda turbulent bo‘ladi. Reynolds soni va suv sarfi o‘zgarganda, daryo tubining g‘adir-budurligi ham o‘zgaradi.
- suyuq kristallarda (nematiklarda), muhit tezligi nolga teng bo‘lganda, «sekin» turbulentlik deb ataladigan hodisa kuzatiladi.
- Kimyoviy turbulentlik. Ayrim hollarda uni V. N. Nikolayevskiy tenglamasi bilan tavsiflash mumkin.
- Kvark-glyuon plazmasi, u Koinotning dastlabki bosqichida mavjud bo‘lgan va ideal suyuqlik modeli bilan tavsiflanadi (ya’ni qovushoqlik qiymati nolga teng bo‘lgan Navyer–Stoks tenglamasi bilan). Bu plazmaning turbulent holatiga misoldir.
- Bir jinsli va izotrop
- Izotrop — statistik parametrlari yo‘nalishga bog‘liq bo‘lmagan holat. Bunday turbulentlik metall to‘r yoki panjaradan ma’lum masofada sun’iy ravishda hosil qilinadi.
- Bir jinsli — parametrlari tanlangan o‘q bo‘ylab o‘zgaradigan, biroq muayyan kesimda (masalan, quvur kesimida) bir xil bo‘ladigan holat.
- Ko‘p fazali suyuqlik sirtida (qarang: Ko‘p fazali tizim) tebranishlar ta’sirida turbulentlik yuzaga keladi. Masalan, makkajo‘xori kraxmali siropi ichidagi shisha sharchalar qatlamida, chastota 120 Hz va tebranish tezlanishi 25 g.
Nazariya
Turbulentlikni nazariy tavsiflash uchun turli yondashuvlar qo‘llanadi.
statistik yondashuvda turbulentlik turli o‘lchamdagi uyurma elementlarining tasodifiy o‘zgarib turadigan majmuasi tufayli yuzaga keladi, deb hisoblanadi.
Yana bir yondashuv — spektral tahlil usuli bo‘lib, u statistik yondashuvni to‘ldiradi.
Katta Reynolds sonlarida, oqim tezligi chegaradagi kichik o‘zgarishlarga uncha bog‘liq bo‘lmaydi. Shu sababli, kema turli boshlang‘ich tezliklarda harakatlanganida ham, u kruiz tezligida suzayotgan paytda uning tumshug‘i oldida bir xil to‘lqin hosil bo‘ladi. Raketaning burun qismi kuyadi va boshlang‘ich tezlik turlicha bo‘lishiga qaramay, bir xil kuyish manzarasi yuzaga keladi.
Fraktal — o‘z-o‘ziga o‘xshash degan ma’noni anglatadi. To‘g‘ri chiziqning fraktal o‘lchami birga teng. Tekislikniki ikkiga, sharniki esa uchga teng. Daryo o‘zani sun’iy yo‘ldosh balandligidan qaralganda, uning fraktal o‘lchami 1 dan katta, lekin 2 dan kichik bo‘ladi. O‘simliklarda fraktal o‘lcham noldan ikkitadan katta qiymatgacha ortadi. Geometrik shakllarning fraktal o‘lcham deb ataladigan xususiyati mavjud. Bizning dunyomizni chiziqlar, uchburchaklar, kvadratlar, sharlar va boshqa eng sodda shakllar to‘plami ko‘rinishida tasavvur qilib bo‘lmaydi. Fraktal o‘lcham murakkab shakldagi geometrik jismlarni tez tavsiflash imkonini beradi. Masalan, daraxt bargining shaklini.
Nochiziqli to‘lqin — nochiziqli xususiyatlarga ega bo‘lgan to‘lqin. To‘qnashganda ularning amplitudalarini qo‘shib bo‘lmaydi. Parametrlar ozgina o‘zgarganda ularning xususiyatlari keskin o‘zgaradi. Nochiziqli to‘lqinlar dissipativ tuzilmalar (dissipative structures) deb ataladi. Ularda difraksiya, interferensiya va qutblanish kabi chiziqli jarayonlar bo‘lmaydi. Biroq o‘z-o‘zini fokuslash kabi nochiziqli jarayonlar mavjud. Bunda muhitning diffuziya koeffitsiyenti, energiya va impuls uzatilishi, sirtga ta’sir qiluvchi ishqalanish kuchi bir necha barobar keskin ortadi.
Ya’ni, xususiy holatda, devorlari mutlaqo silliq quvurda tezlik muayyan kritik qiymatdan yuqori bo‘lsa, harorati doimiy bo‘lgan har qanday tutash muhit oqimida faqat og‘irlik kuchi ta’sirida nochiziqli, o‘z-o‘ziga o‘xshash to‘lqinlar va undan keyin turbulentlik doimo o‘z-o‘zidan paydo bo‘ladi. Bunda tashqi g‘alayonlantiruvchi kuchlar bo‘lmaydi. Agar qo‘shimcha ravishda tasodifiy g‘alayonlantiruvchi kuch yoki quvurning ichki sirtida chuqurchalar hosil qilinsa, turbulentlik baribir yuzaga keladi.
Ayrim hollarda nochiziqli to‘lqinlar — uyurmalar, tornadolar, solitonlar va boshqa nochiziqli hodisalar (masalan, plazmadagi to‘lqinlar — oddiy va sharsimon chaqmoqlar) chiziqli jarayonlar (masalan, akustik to‘lqinlar) bilan bir vaqtda sodir bo‘ladi.
Matematik nuqtayi nazardan turbulentlik shuni anglatadiki, impuls va massa saqlanishini ifodalovchi Navyer–Stoks xususiy hosilali differensial tenglamalari (bu — qovushoqlik va muhit bosimi kuchlari qo‘shilgan Nyuton qonuni hamda uzluksizlik yoki massa saqlanish tenglamasi) va energiya tenglamasining aniq analitik yechimi muayyan kritik Reynolds sonidan oshganda g‘alati attraktor (strange attractor)ni ifodalaydi. Bu yechimlar nochiziqli to‘lqinlarni ifodalaydi hamda fraktal, o‘z-o‘ziga o‘xshash xususiyatlarga ega. Biroq to‘lqinlar chekli hajmni egallagani sababli, oqim sohasining ayrim qismlari laminar bo‘lib qoladi.
Reynolds soni juda kichik bo‘lganda, bu suv yuzasidagi kichik amplitudali hammaga ma’lum chiziqli to‘lqinlardir. Tezlik katta bo‘lganda esa sunami kabi nochiziqli to‘lqinlarni yoki qirg‘oq to‘lqinlarining qulashini kuzatamiz. Masalan, to‘g‘on ortidagi yirik to‘lqinlar kichikroq to‘lqinlarga parchalanadi.
Nochiziqli to‘lqinlar tufayli muhitning istalgan parametri (tezlik, harorat, bosim, zichlik) xaotik tebranishlarga uchrashi, nuqtadan nuqtaga o‘zgarishi va vaqt bo‘yicha davriy bo‘lmagan tarzda o‘zgarishi mumkin. Ular muhit parametrlarining eng kichik o‘zgarishlariga ham juda sezgir. Turbulent oqimda muhitning oniy parametrlari tasodifiy qonun bo‘yicha taqsimlanadi. Turbulent oqimlar shu jihati bilan laminar oqimlardan farq qiladi. Biroq o‘rtacha parametrlarni boshqarish orqali turbulentlikni ham boshqarishimiz mumkin. Masalan, quvur diametrini o‘zgartirib, Reynolds soni, yoqilg‘i sarfi va raketa bakining to‘lish tezligini boshqaramiz.
Navyer–Stoks tenglamalari (odatdagi, ya’ni qandaydir vaqt oralig‘i bo‘yicha o‘rtachalashtirilmagan tenglamalar) oqimlarning barqarorligini ham yumshoq, ham keskin yo‘qotish holatlarini tavsiflaydi. Ularni umumiy saqlanish qonunlaridan uch usulda keltirib chiqarish mumkin: Nyutonning ishqalanish qonunini (umumlashtirilgan shaklda) postulat sifatida qabul qilish, Chepmen–Enskog usuliga yoki Grad usuliga amal qilish orqali.
Qovushoqlik nolga teng bo‘lganda, tenglamalar Eyler tenglamasiga aylanadi. Eyler tenglamasining aniq yechimlari ham xaotikdir.
Turbulent oqimda tezlik vektorining koordinata o‘qiga proyeksiyasi quyidagilardan tashkil topadi, deb qabul qilingan: o‘rtacha yoki ma’lum tanlangan vaqt davomida o‘rtachalashtirilgan qiymat va oniy tashkil etuvchi:
- m/s.
Bu yerda — pulsatsion tashkil etuvchi yoki pulsatsiya. turbulentlik darajasi:
tushunchasini kiritish qulay bo‘ldi. Uchta o‘q uchun:
Reynolds soni katta bo‘lgan turbulent oqim rivojlangan turbulentlik deb ataladi. Turli chegaraviy sharoitlarda u har doim bir xil tezlik profilining hosil bo‘lishiga olib keladi. Parametrlarning Reynolds soniga bog‘liq emasligi xususiyati oqimning avtomodel xususiyati deb ataladi. Bu hodisa tajribada oqim jetlarida (jets) yoki chegaraviy qatlamda kuzatiladi.
Quyidagi holatda izotrop turbulentlik yuzaga keladi: oqimning statistik parametrlari (ehtimollik taqsimoti funksiyasi, dispersiya, momentlar) turli koordinata o‘qlari yo‘nalishlarida bir xil bo‘ladi va vaqtga bog‘liq bo‘lmaydi.
Bir jinsli turbulentlik nazariyasi (ya’ni, statistik parametrlari vaqtga bog‘liq bo‘lmagan va oqim davomida taxminan doimiy, biroq yo‘nalishga bog‘liq bo‘lgan juda katta Reynolds sonlarida) sovet olimlari Obuxov va Kolmogorov tomonidan yaratilgan. Keyinchalik u ko‘plab muhandislik hisob-kitoblarida qo‘llanilgan. Ushbu nazariya oqimning soddalashtirilgan yarim empirik modellarini yaratishga olib keldi: k-ε (ka-epsilon) va boshqa ko‘plab modellar.
Tabiatdagi suyuqlik va gaz oqimlarining aksariyati (Yer atmosferasidagi havo harakati, daryolar va dengizlardagi suv, Quyosh va yulduzlar atmosferasidagi hamda yulduzlararo tumanliklardagi gaz harakati va hokazo), shuningdek texnik qurilmalardagi oqimlar (quvurlar, kanallar, oqimlar, suyuqlik yoki gaz ichida harakatlanayotgan qattiq jismlar yaqinidagi chegaraviy qatlamlar, bunday jismlarning ortidagi izlar va hokazo) energiya va impuls manbalari, tashqi g‘alayonlantiruvchi kuchlar mavjudligi yoki kvant suyuqliklarida ishqalanish qarshiligi kuchlari yo‘qligi sababli turbulent bo‘ladi.
Yonish jarayonlari yoki kimyoviy reaksiyalar paytida turbulentlik hodisasiga ko‘plab boshqa fizik va kimyoviy jarayonlar ham qo‘shiladi. Masalan, konveksiya, avtotebranishlar va gisterezis (hysteresis) hodisalari. Bunday holatda turbulent konveksiya haqida gapiriladi. Odatda laminar oqimdan turbulent oqimga o‘tish kritik Reynolds soni (Re) ga yetganda sodir bo‘ladi, deb hisoblanadi. Reynolds sonining kritik qiymati oqimning muayyan turiga va uning haroratga bog‘liq bo‘lgan qovushoqlik koeffitsiyentiga bog‘liq; harorat esa bosimga bog‘liq (dumaloq quvurdagi oqim, shar atrofidagi oqim va hokazo). Masalan, dumaloq quvurdagi oqim uchun . So‘nggi vaqtlarda bu faqat bosimli oqimlar uchun to‘g‘ri ekani ko‘rsatildi. Biroq quvurga zarba berish, uni keskin aylantirish yoki tebratish turbulentlikni yuzaga keltirishi mumkin.
Demak, turbulentlik o‘z-o‘zidan ham, bir nechta tashqi kuchlar ta’sirida ham yuzaga kelishi mumkin.
Kichik diametrli naychalardan suyuqlik oqishini o‘rgangan fransuz shifokori va olimi Puazeyl tomonidan 1840–1842-yillarda quvur orqali suv sarfini hisoblash imkonini beruvchi formula keltirib chiqarilgan. Puazeylgacha kichik diametrli quvurlarda qovushoq suyuqlik harakatini Hagen (1797–1884) o‘rgangan. Suv sarfi katta bo‘lganda formula noto‘g‘ri natija berdi. Buning sababi quvur ichida turbulentlik yuzaga kelgan edi.
Stoks, ingliz nazariyotchi olimi, kichik Re sonlari uchun qovushoq suyuqlik harakati tenglamasining yechimlarini topdi (bu bosim va qovushoqlik kuchlari qo‘shilgan Nyutonning ikkinchi qonunidir); u bu tenglamalarni 1845-yilda suyuqlikning dumaloq quvurdagi harakati uchun keltirib chiqargan. Keyinchalik, 1851-yilda cheksiz suyuqlik ichida bir tekis harakatlanayotgan sharga ta’sir qiluvchi qarshilik kuchi formulasini oldi. Ushbu formula dinamik qovushoqlik koeffitsiyentini aniqlashda qo‘llanila boshlandi. Biroq yechimlar tajriba natijalariga faqat suyuqlik harakati tezligi hamda quvur va shar diametrlari kichik bo‘lgandagina mos kelgan.
Bu tafovutning sababi faqat Reynoldsning 1883-yildagi tajribalari orqali tushuntirildi. U suyuqlik harakatining ikki xil rejimi — laminar va turbulent rejimlar — mavjudligini ko‘rsatdi hamda bitta parametr — Reynolds sonini — aniqladi. Bu parametr quvurdagi muayyan oqimda turbulentlik mavjudligini oldindan aytish imkonini berdi.
Bu Reynoldsga 1883-yilda bir xil turdagi oqimlar (quvurlar geometrik jihatdan o‘xshash bo‘lishi kerak) va bir xil Reynolds soniga ega bo‘lsa, o‘zaro o‘xshash bo‘lishi haqidagi qoida kiritish imkonini berdi. Bu qonun o‘xshashlik qonuni deb ataldi. Keyinchalik tajribalar asosida o‘lchamlar va o‘xshashlik nazariyasi rivojlana boshladi.
Rivojlangan turbulentlikning XIX asr matematikasi doirasidagi qisman tavsifini L. Richardson XX asr boshlarida taklif qildi. Stakandagi choyni qoshiq bilan aralashtirganimizda, stakan va qoshiq o‘lchamiga yaqin o‘lchamdagi uyurmalarni hosil qilamiz. Oqimning xarakterli o‘lchami qanchalik kichik bo‘lsa, qovushoqlik oqimga shunchalik kuchli ta’sir qiladi. Xarakterli o‘lcham deganda oqimga kuchli ta’sir ko‘rsatadigan qandaydir geometrik parametr tushuniladi. Masalan, stakanning diametri, balandligi yoki qoshiqning eni. Reynolds soni katta bo‘lganda, molekulyar qovushoqlik bu yirik masshtabli harakatlarga kuchsiz ta’sir qiladi.
Suyuqlik harakati tenglamasi (Navyer–Stoks tenglamasi) nochiziqli, chunki suyuqlik tezligi aynan shu tezlikning o‘zi tomonidan ko‘chiriladi va bu uyurmalar beqaror bo‘ladi. Ular tobora mayda uyurmalarga parchalanadi. Oxir-oqibat kichik o‘lchamlarda molekulyar qovushoqlik ta’sir qila boshlaydi va eng mayda uyurmalar uning ta’sirida so‘nadi. Bu hodisa to‘g‘ri kaskad (yoki yirik masshtablardan kichik masshtablarga o‘tish) deb ataladi.
1924-yilda Lyudvig Prandtl nazariyasi ma’lum bo‘ldi; keyinchalik u I. Nikuradze va boshqa ko‘plab tadqiqotchilarning tajribalari asosida aniqlashtirildi. Ular plastinalar yaqinidagi, g‘adir-budur quvurlardagi va boshqa ko‘plab jismlar atrofidagi turbulent oqimlarni tajribada o‘rgandilar. L. Prandtl turbulent uyurmaning aralashish uzunligi tushunchasini kiritdi — bu impulsni ma’lum masofaga ko‘chiradigan nochiziqli to‘lqinning soddalashtirilgan modeli bo‘lib, molekulalarning Broun harakatiga o‘xshatilgan. Turbulent harakatda impulsni ko‘chiradigan turbulent uyurmaning aralashishini tavsiflovchi juda umumiy modelni birinchi bo‘lib J. Bussinesq taklif qildi. L. Prandtl nazariyasi amaliyotchilar, tajribachilar va olimlar uchun tushunarliroq edi. Keyinchalik u J. I. Teylor va T. Karman tomonidan rivojlantirildi va aniqlashtirildi. Bu nazariya muhandislarga kanallar, quvurlar va qanot profillari yaqinidagi devorbo‘yi oqimlarni hisoblash imkonini berdi. So‘ngra plastinalar va quvurlardagi tekis hamda fazoviy oqimlar tezligining taqsimlanishi uchun universal formulalarni izlash boshlandi. Shundan keyin A. Kolmogorovning k-epsilon yarim empirik turbulentlik nazariyasi paydo bo‘ldi. Bu masalalar bilan dunyoning ko‘plab mamlakatlarida yuzlab muhandis va olimlar shug‘ullandilar. Hozirgi vaqtda turbulentlikning yarim empirik modellari aniqlashtirilmoqda va yangi modellar yaratilmoqda. Superkompyuterlar paydo bo‘lgach, empirik turbulentlik modellaridan, keyinchalik esa qisqartirilgan va to‘liq несткэффициент поионарные Navyer–Stoks tenglamalaridan foydalanib, qanot profillari, qanotlar, vintlar, ventilyatorlar, propellerlar, samolyotlar, raketalar va vertolyotlar atrofidagi turbulent oqimlarni ma’lum xatolik bilan hisoblash imkoni paydo bo‘ldi. Oqimlarni tahlil qilishda tajriba yoki hisob-kitob orqali olingan tezlik va bosim maydonlarini o‘rtachalashtirish, ya’ni tezlik, bosim va tezlanishning oniy uch o‘lchamli taqsimot maydonlaridan vaqtga bog‘liq bo‘lmagan ikki o‘lchamli funksiyalarga o‘tish zarur. Shu tariqa aviadvigatelning tortish kuchi aniqlanadi.
Xizmatlarini e’tirof etib, G. Shlixting laminar-turbulent o‘tishni o‘rganishda qovushoq suyuq (gazsimon) muhitdagi kichik nochiziqli to‘lqinlar uning nomi bilan atalgan (Tollmin–Shlixting to‘lqinlari).
Turbulentlik va turbulent oqim tushunchalari o‘rtasida farq bor. Turbulent oqim atamasi gidravlikada paydo bo‘lgan. Keyinchalik kvant suyuqliklari kashf etildi. Ularning qovushoqligi har doim nolga teng. Agar ular uchun Reynolds soni hisoblansa, tezlik vektorining proyeksiyasi nolga teng bo‘lmaganida, uning qiymati doimo cheksiz bo‘ladi. Turbulent oqimning o‘zi juda mayda uyurmalar tizimida, muhitning ayrim kichik qismlarida mavjud bo‘lishi mumkin. Shu sababli kvant suyuqligi idishda tinch turganda, oqimning o‘rtacha tezligi nolga teng bo‘ladi. Reynolds soni aniqlanmagan bo‘ladi (kasrning suratida tezlik nol, maxrajida esa qovushoqlik nol).
Tabiatdagi turbulentlik
Yer atmosferasi qalinligi Yer radiusidan ancha kichik bo‘lgani uchun, Yer atmosferasi ikki o‘lchamli tizim hisoblanadi va ob-havo hodisalarining aksariyati (siklonlar, bo‘ronlar va hokazo) ikki o‘lchamli turbulent uyurmalar sifatida qaralishi mumkin.
- Atmosfera turbulentligi (qarang: Atmosfera termodinamikasi)
- Ochiq osmondagi turbulentlik aviatsiyada
- yana qarang: Astronomik refraksiya
Texnikadagi turbulentlik
Texnikadagi turbulentlikni bostirishga yoki sun’iy ravishda hosil qilishga harakat qilinadi.
Samolyotlarga vingletlar (winglets) — qanotning yuqoriga qayrilgan uchlari o‘rnatiladi. Ular yoqilg‘ini 4 % gacha tejaydi, chunki bunda qanot ortida hosil bo‘ladigan va foydali kinetik energiyani olib ketadigan uyurmalarning o‘lchami hamda soni kamayadi (bu to‘lqin yo‘qotishlari deb ataladi).
Laminar oqimdan turbulent oqimga o‘tish rejimi yuzaga keladigan hollarda bosim va ko‘tarish kuchi tebranishlari paydo bo‘lishi mumkin. Shu sababli qanotning butun uzunligi bo‘ylab uyurma hosil qilgichlar (egri qavslar) o‘rnatiladi. Ular oqim parametrlarini barqarorlashtiradi. Ulardan keyingi oqim har doim turbulent bo‘ladi. Shu bois samolyot tezligi oshishi bilan qanotning ko‘tarish kuchi asta-sekin ortadi.
O‘txona mazuti energetik qurilmalarda qovushoqlikni kamaytirish uchun yoqishdan oldin qizdiriladi, so‘ngra o‘txonada qo‘shimcha ravishda yuqori tezlikdagi bug‘ bilan turbulizatsiya qilinadi. Bu mazutning to‘liqroq yonishi va kul qoldiqlarining kamayishi hisobiga qozonning foydali ish koeffitsiyentini oshiradi.
Tadqiqotlar
SSSRda
1917-yilgacha Rossiya ilm-fanida tartibsiz oqim atamasi ishlatilgan. 1938-yilda Kapitsa kvant muhitlarda, jumladan o‘ta oquvchan geliyda turbulent oqimni kashf etdi (suyuq geliyda tovushning ikki turi — birinchi va ikkinchi tovush mavjud; ular uning sirtida to‘lqin turbulentligini hosil qilishi mumkin).
1941-yilda A. N. Kolmogorov va A. M. Obuxov katta Reynolds sonlarida siqilmaydigan oqimlar uchun bir jinsli turbulentlik nazariyasini yaratdilar (Re).
1946-yilda nashr etilgan M. A. Velikanovning «Daryo o‘zani turbulent oqimining kinematik tuzilishi» nomli ishida muallif turbulent oqim tabiatidagi va uning daryo o‘zanining shakllanishiga ta’siridagi bir qator qonuniyatlarni kuzatgan.
Keyinchalik, 1960-yillarda nochiziqli to‘lqinlar, jumladan solitonlar o‘rganila boshlandi.
1970-yillarda SSSRda V. E. Zaxarov suv yuzasidagi to‘lqinlarning kuchsiz yoki «to‘lqinli» turbulentligini o‘rgandi (u degeneratsiyalangan deb ataladi). Muhit ichidagi turbulentlik esa kuchli deb atalgan. M. D. Millionshchikov juda katta Re soniga ega chegaraviy qatlam uchun ayrim formulalarni oldi va 1939-yilda izotrop turbulentlikning so‘nishi masalasini yechdi. Uning qovushoq muhitlar uchun o‘lchamsiz tezlikni devordan o‘lchamsiz masofaga bog‘liq holda hisoblashlari chegaraviy qatlam va quvurdagi tezlik taqsimotini ifodalovchi formulalarning «amaliy jihatdan ekvivalent» ekanini ko‘rsatdi. Bu esa «…quvurdagi tezlik taqsimotini hisoblash uchun chegaraviy qatlamdagi tezlik taqsimotiga mo‘ljallangan soddaroq formuladan foydalanish imkonini beradi».
1975-yilda fraktal atamasini matematik Benua Mandelbrot kiritdi. Feygenbaum konstantasi, deterministik xaos bilan bog‘liq fraktal muhitni tavsiflashda ishlatiladi; u 1978-yilda olingan. O‘sha vaqtda Feygenbaum ssenariysi (yoki subgarmonik kaskad) turbulentlikka o‘tishning alohida turidir.
Fiziklar suyuqlik yoki gazda milliardlab molekulalarning Broun harakatiga o‘xshash xaotik harakatiga qaramay, nega birdaniga halqa shaklida uyushib qolishini tushunmas edilar. 1980-yillarning boshida Yu. L. Klimontovich, Lomonosov nomidagi Moskva davlat universiteti professori, turbulentlik xaotik emas, balki yuqori darajada tashkil topgan, tartibli oqim ekanligi haqidagi gipotezani ilgari surdi. Shuningdek, entropiya laminar oqimdan turbulent oqimga o‘tishda kamayadi, deb ta’kidladi. Shu sababli turli tuzilmalar o‘z-o‘zidan hosil bo‘ladi. U «S-teorema» asosida o‘z mezonini taklif qildi. Bu mezon yordamida entropiya ishlab chiqarilishi qiymatidan foydalanib, tutash muhitning tartiblilik darajasini hisoblash mumkin edi. U Feygenbaum ssenariysi va uning boshqa turlari haqiqiy turbulent muhitlarda uchrashini bilmagan va tutash muhit modeli turbulentlik yuzaga kelishi uchun yetarli emas, Navyer–Stoks tenglamasida esa turbulentlik mavjud emas, deb hisoblagan. Shu sababli, hatto suvning oddiy harakati uchun ham u tenglamalarga sun’iy qo‘shimcha fluktuatsion hadlarni kiritgan, bu esa xato edi.
U impuls saqlanishi yoki harakat tenglamalariga ham xuddi shunday qo‘shimcha hadlarni O. Reynolds tenglamalariga kiritgan. Bunda uning «S-teoremasi» tajribachilar uchun juda noaniq bayon qilingan edi va uni tajribada qanday qo‘llash, shuningdek, uning K-entropiya tushunchasidan nimasi bilan yaxshiroq ekani tushunarsiz bo‘lib qolgan. Bu teorema muhandislarning ko‘p yillik amaliyotiga zid edi. Ular ko‘pincha oqim entropiyasi doimiy bo‘lgan yondashuvdan (izentropik gaz modeli) foydalanganlar. Bunga imkon bor edi, chunki muhandislar turbulent oqim o‘rniga laminar oqimni qo‘llashga intilganlar. Ular oqim tezlashadigan oqimlardan foydalanganlar; bunda oqim qayta laminar holatga kelgan (ya’ni turbulentlik so‘nib, laminar oqimga aylangan).
2015-yilda rus olimlarining quvurlardagi juda katta Re sonlarida suyuqlik oqimi haqidagi ishlari paydo bo‘ldi.
Adabiyotlar
- rus tilida
- Lev Gerasimovich Loytsyanskiy, «Laminar chegaraviy qatlam» (1962)
- P. Bredshou, Turbulentlik va uni o‘lchashga kirish. Ingliz tilidan V. F. Alymov, V. V. Altov, V. S. Voyteshonok, A. M. Duyubinskiy va A. M. Kudin tarjimasi. G. S. Glushko tahriri ostida. «Mir» nashriyoti, Moskva, 1974.
- M. Feygenbaum, «Fizika fanlari yutuqlari» jurnali, 1983, 141-jild, 343-bet [Los Alamos Science, 1980, 1-jild, 4-bet tarjimasi] .
- L. D. Landau, E. M. Lifshits. Gidrodinamika. — Moskva: Nauka, 1986. — 736 bet.
- A. S. Monin, A. M. Yaglom, Statistik gidromexanika. 2 qismda. — Leningrad: Gidrometeoizdat, 1-qism, 1992. — 695 bet; Moskva: Nauka, 2-qism, 1967. — 720 bet.
- A. M. Obuxov. Atmosfera turbulentligi va dinamikasi. Leningrad: Gidrometeoizdat, 1988. — 414 bet. ISBN 5-286-00059-2
- Turbulentlik muammolari. M. A. Velikanov va N. T. Shveykovskiy tahriri ostidagi tarjima maqolalar to‘plami. Moskva–Leningrad: ONTI, 1936. — 332 bet.
- D. I. Grinvald, V. I. Nikora. Daryo turbulentligi. Leningrad: Gidrometeoizdat. — 1988. — 152 bet.
- P. G. Frik Turbulentlik: modellar va yondashuvlar. Ma’ruzalar kursi. I qism. Perm, PGTU, 1998. — 108 bet. II qism. — 136 bet.
- P. Berje, I. Pomo, K. Vidal Xaosdagi tartib. Turbulentlikka deterministik yondashuv haqida. Moskva: Mir. — 1991. — 368 bet.
- D. Gleyk Xaos: yangi fanning yaratilishi, Penguin Books, 1988. — 354 bet. (jurnalist tomonidan maktab o‘quvchilari va talabalar uchun yozilgan)
- G. Goldsteyn Klassik mexanika. Kembrij, 1950. — 408 bet.
- L. Ts. Ajemyan, M. Yu. Nalimov Rivojlangan turbulentlikning statistik nazariyasida maksimal xaotiklik prinsipi. II. Izotrop so‘nuvchi turbulentlik, 1992
- http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=tmf&paperid=5578&what=fullt&option_lang=rus
- http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=tmf&paperid=1497&what=fullt&option_lang=rus
- U. Frost, T. Moulden Turbulentlik. Prinsiplar va qo‘llanishlar. — Moskva: Mir, 1980. — 535 bet.
- M. D. Millionshchikov. Devor yaqinidagi qatlamlarda turbulent oqimning asosiy qonuniyatlari. // «Atom energiyasi» jurnali, 28-jild, 4-son, 317–320-betlar
- M. D. Millionshchikov. Chegaraviy qatlam va quvurlardagi turbulent oqimlar. Moskva: Nauka, 1969.
- G. Shlixting. Chegaraviy qatlam nazariyasi, 5-nashr, Moskva: Nauka, 1974.
- A. N. Sherstyuk Turbulent chegaraviy qatlam. — Moskva: Energiya, 1974. — 272 bet.
- xorijiy tillarda
- O. Reynolds, Suv harakati to‘g‘ri yoki egri chiziqli bo‘lishini belgilovchi shart-sharoitlar hamda parallel kanallardagi qarshilik qonunini tajribada o‘rganish. Philosophical Transactions of the Royal Society, London, 1883, 174-jild.
- M. Feygenbaum, Journal of Statistical Physics, 1978, 19-jild, 25-bet.
- M. Feygenbaum, Journal of Statistical Physics, 1979, 21-jild, 669-bet.
- G. Falkovich Suyuqlik mexanikasi: fiziklar uchun qisqa kurs (ingliz tilida). — Kembrij universiteti nashriyoti, 2011. — ISBN 978-1-107-00575-4.
- K. E. Gustafson Xususiy hosilali differensial tenglamalar va Hilbert fazosi usullariga kirish. 3-nashr, 1999.
- Fraktal geometriyaga kirish. Nayjel Lesmuir Gordon, Uill Rud, Ralf Edni. Icon Books, Totem Books, 2000, 176 bet.
- Muhandislik fanidagi so‘nggi yutuqlar (Springer–Verlag, Berlin, 1989), V. N. Nikolayevskiy.
- http://www.lehigh.edu/~jdg4/publications/Ext_Chaos.pdf
- Dan Tanaka, Nikolayevskiy turbulentligiga teng kimyoviy turbulentlik, Physical Review E 70, 015202(R), 2004.