Bikrlik nima

Silindrsimon prujinaning uzayishi δ, unga o‘q bo‘ylab qo‘llangan F kuchi ta’sirida

Mexanik bikrlik (shuningdek, bikrlik) — qattiq jism, konstruksiya yoki uning elementlarining deformatsiyaga (shakli va/yoki o‘lchamlarining o‘zgarishiga) tanlangan koordinatalar tizimida belgilangan yo‘nalish bo‘ylab qo‘llangan kuch ta’sirida qarshilik ko‘rsatish qobiliyatidir.

Ushbu xususiyatga teskari kattalik mexanik moslanuvchanlik deb ataladi. Elastik deformatsiyalar holatida Guk qonuni ifodasida konstruksiya elementining kesimiga xos fizik-geometrik tavsif sifatida qaraladi va elastiklik moduli bilan kesimning tegishli geometrik tavsifi ko‘paytmasiga teng bo‘ladi.

Umumiy ma’lumotlar

Mexanik bikrlik konstruksiyaning ishlash qobiliyatini belgilovchi muhim omillardan biridir va uning ishonchliligini ta’minlashda mustahkamlik kabi muhim, ba’zan esa undan ham muhim ahamiyatga ega. Konstruksiya mustahkam, ammo bikrligi yetarli bo‘lmasligi mumkin, chunki katta deformatsiyalar mustahkamlik nuqtayi nazaridan xavfli bo‘lgan kuchlanishlar.

Bikrlikning yetarli emasligi va u bilan bog‘liq ortiqcha deformatsiyalar turli sabablarga ko‘ra konstruksiyaning ishlash qobiliyatini yo‘qotishiga olib kelishi mumkin. Ortiqcha deformatsiyalar yuklamaning bir tekis taqsimlanishini buzib, uning ayrim qismlarda to‘planishiga sabab bo‘ladi. Natijada yuqori mahalliy kuchlanishlar yuzaga kelib, konstruksiya buzilishi mumkin. Korpus detallarining bikrligi yetarli bo‘lmasa, ularga joylashtirilgan mexanizmlarning o‘zaro ishlashi buziladi, kinematik juftliklarda ortiqcha ishqalanish va yeyilish kuchayadi, shuningdek tebranishlar yuzaga keladi.

Tishli uzatmalar vallari va tayanchlarining bikrligi yetarli bo‘lmasa, g‘ildiraklarning normal ilashuvi o‘zgaradi. Bu esa ularning ishchi sirtlarida charchash natijasidagi uvalanish va yeyilishning tezlashishiga olib keladi. Bundan tashqari, podshipniklarning qiyshayish burchaklari ortadi, ularning xizmat muddati qisqaradi, ayrim hollarda esa bikrlikning yetishmasligi tez buzilishga ham sabab bo‘ladi.

Aniq ishlov berish amallarini bajaradigan texnologik mashinalarda “stanok — asbob — moslama — detal” tizimining bikrligi yetarli bo‘lmasa, belgilangan aniqlikdagi o‘lchamlarni olishning imkoni bo‘lmaydi.

Bikrlikni baholash

Ikki tayanchga o‘rnatilgan to‘sin bikrligini aniqlash parametrlari

Bikrlikni odatda bikrlik koeffitsiyenti k — konstruksiyaga qo‘llangan kuchning shu kuch ta’sirida yuzaga keladigan maksimal deformatsiyaga nisbatidir.

Jismning bikrlik koeffitsiyenti k elastik jismning deformatsiyaga qarshilik ko‘rsatish o‘lchovidir. Yuklangan elastik jism uchun (masalan, qo‘llangan kuch ta’sirida sterjenning cho‘zilishi yoki siqilishi), bikrlik quyidagicha aniqlanadi:

k=Fδ,
bu yerda F — jismga qo‘llangan kuch,
δ — kuch ta’sirida yuzaga kelgan deformatsiya F kuch ta’sir etayotgan yo‘nalish bo‘ylab (masalan, cho‘zilgan prujina uzunligining o‘zgarishi yoki to‘sinning salqiligi).

SI tizimida mexanik bikrlik koeffitsiyenti nyuton/metr (N/m) birliklarida o‘lchanadi.

Buralish bikrligini aniqlash uchun

Elastik jism uchun buralish deformatsiyasi paytidagi mexanik bikrlikni ham ko‘rib chiqish mumkin. Bunda buralish (torsion) bikrligi koeffitsiyenti k:

k=Mα,
bu yerda M — jismga qo‘llangan burovchi moment,
α — burovchi moment qo‘llanilgan o‘q bo‘ylab jismning burilish burchagi.

SI tizimida buralishdagi bikrlik koeffitsiyenti odatda nyuton-metr/radian (N·m/rad) birliklarida o‘lchanadi.

Mexanik bikrlik va materialning elastik xossalari

Materialning elastiklik moduli bilan shu materialdan tayyorlangan detalning bikrligi o‘rtasida sezilarli farq bor. Elastiklik moduli — materialning xossasi; mexanik bikrlik esa konstruksiya yoki uning tarkibiy qismining xossasidir. Demak, u faqat detal tayyorlangan materialga emas, balki uning geometrik o‘lchamlariga ham bog‘liq. Ya’ni elastiklik moduli materialni tavsiflovchi intensiv kattalik (obyekt o‘lchamlariga bog‘liq emas); mexanik bikrlik esa ekstensiv xususiyat (o‘lchamlarga bog‘liq) bo‘lib, qattiq jismning materiali bilan bir qatorda uning xarakterli geometrik o‘lchamlari, shakli va chegaraviy shartlariga ham bog‘liq.

Masalan, cho‘zilish yoki siqilish ta’siridagi brus ko‘rinishidagi element uchun o‘q bo‘ylab bikrlik koeffitsiyenti quyidagiga teng:

k=F⋅EL,
bu yerda F — kuch qo‘llanadigan chiziqqa perpendikulyar bo‘lgan ko‘ndalang kesim yuzasi,
E — Yung moduli (birinchi turdagi elastiklik moduli),
L — element uzunligi.

Siljish deformatsiyasi uchun bikrlik koeffitsiyenti:

k=G⋅Fl,
bu yerda F — siljish tekisligidagi ko‘ndalang kesim yuzasi,
G — siljish moduli (mazkur material uchun ikkinchi turdagi elastiklik moduli), : l — siljish yo‘nalishiga perpendikulyar bo‘lgan elementning balandligi.

Silindrsimon sterjenning buralishdagi bikrlik koeffitsiyenti uchun:

k=G⋅J0L,
bu yerda J0 — qutbiy inertsiya momenti,
G — siljish moduli (mazkur material uchun ikkinchi turdagi elastiklik moduli), : L — element uzunligi.

Sof egilish holati uchun bikrlik koeffitsiyenti ham shunga o‘xshash tarzda aniqlanadi:

k=G⋅JxL,
bu yerda G — siljish moduli (mazkur material uchun ikkinchi turdagi elastiklik moduli),
Jx — o‘qiy inertsiya momenti,
L — element uzunligi.

Bikrlikni hisoblash

Bikrlik hisobi elastik siljishlarni ruxsat etilgan qiymatlar bilan cheklashni nazarda tutadi. Ruxsat etilgan siljish qiymatlari o‘zaro birikkan detallarning ishlash sharoitlari (masalan, tishli g‘ildiraklarning ilashuvi, podshipniklarning ishlashi vallarning egilishi sharoitida) yoki texnologik talablar (masalan, ishlov berish aniqligi talab etiladigan metall kesish stanoklarida).

Quyidagilar farqlanadi: detallarning o‘z bikrligi detal materialining butun hajmida yuz beradigan deformatsiyalar bilan belgilanadi; bunda detallar idealizatsiyalangan tayanchlarga ega to‘sinlar, plastinalar yoki qobiqlar sifatida ko‘rib chiqiladi; shuningdek, kontakt bikrligi, detallarning kontakt o‘zaro ta’siri zonasidagi material sirt qatlamlarining deformatsiyalari bilan bog‘liq. Agar kontakt maydoni kichik bo‘lsa, sezilarli kontakt deformatsiyalari yuzaga keladi va ularni Gerts formulalari yordamida hisoblash mumkin. Odatda katta yuklamalarda asosiy rolni detalning o‘z bikrligi o‘ynaydi. Biroq, yuqori aniqlikdagi mashinalar yoki qurilmalarda nisbatan kichik yuklamalarda ham kontakt deformatsiyalari muhim ahamiyat kasb etadi va hatto detalning o‘z deformatsiyalaridan ham katta bo‘lishi mumkin.

Kontakt maydoni katta bo‘lganda, mikro notekisliklarning ezilishi natijasidagi deformatsiyalar tajriba yo‘li bilan aniqlangan kontakt moslanuvchanligi koeffitsiyentlaridan foydalanilgan empirik formulalar asosida hisoblanadi.

Bikrlikni ta’minlash shartlari quyidagi ko‘rinishda yoziladi (kvadrat qavslar ichida deformatsiyalarning eng yuqori ruxsat etilgan qiymatlari ko‘rsatilgan):

  • Δl≤[Δl] — cho‘zilish-siqilish deformatsiyasi uchun;
  • θ≤[θ] — buralish deformatsiyasi uchun;
  • f≤[f] — tayanchlarga o‘rnatilgan to‘sin ko‘rinishidagi detalning salqiligi uchun.

Mexanik bikrlikni ta’minlash choralari

Bikrlikni oshirishning asosiy amaliy usuli — detalning shakl bikrligi yetarli bo‘lishini ta’minlash maqsadida uning geometrik parametrlarini o‘zgartirishdir. Detallar va konstruksiyalar bikrligini oshirishning asosiy konstruktiv usullari quyidagilardan iborat:

  • imkon qadar egilish deformatsiyasini bartaraf etish; chunki u bikrlik va mustahkamlikni ta’minlash nuqtayi nazaridan noqulay. Uning o‘rniga cho‘zilish (siqilish) deformatsiyasidan foydalanish;
  • egilishga ishlaydigan detallar uchun tayanchlarning oqilona turlarini tanlash va ularni to‘g‘ri joylashtirish, konsol qismlarni imkon qadar yo‘qotish yoki ularning uzunligini kamaytirish, yuklamani uzunlik bo‘ylab bir tekis taqsimlashga intilish;
  • massa ortishiga yo‘l qo‘ymasdan, kesimlarning inertsiya momentlarini oqilona oshirish uchun materialni neytral o‘qdan uzoqlashtirish; o‘rnatma qismlar va bir kesimdan boshqasiga o‘tish joylarini mustahkamlash;
  • qutisimon detallar uchun — egri chiziqli qavariq devorlardan foydalanish;
  • deformatsiyalarni cheklash uchun tirgaklar (ramalarda), silindrik qobiqlar va ko‘ndalang bog‘lamalar (ichi bo‘sh, yupqa devorli silindrlarda) o‘rnatish, yupqa devorlarni qovurg‘alash, qopqoqlarning tekis yuzalariga bo‘rtmalar tushirish va shu kabi usullardan foydalanish.

Detallarning o‘z bikrligi bilan bir qatorda, ularning birikmalarida kontakt bikrligi ham muhim rol o‘ynaydi. U kontakt qiluvchi detallarning harakat aniqligini belgilashi, qo‘shimcha dinamik yuklamalarni keltirib chiqarishi, sirtlarning yeyilishga chidamliligi va xizmat muddatiga, shuningdek tebranish energiyasining so‘nishiga ta’sir qilishi mumkin.

Kontakt bikrligini oshirishning eng muhim konstruktiv choralari quyidagilardan iborat:

  • sirt g‘adir-budurligini;
  • kamaytirish; birikmalarda taranglik hosil qilish yoki ularni oldindan siqib mahkamlash;
  • kontakt qiluvchi sirtlar orasida moylash qatlamini hosil qilish.

Manbalar

  • Pisarenko G. S., Tsvetok A. L., Umanskiy E. S. Materiallar qarshiligi. Darslik / G. S. Pisarenko tahriri ostida — M.: Vysshaya shkola, 1993. — 655 b. — ISBN 5-11-004083-4
  • Minyaylo A. V., Tishchenko L. M., Mazorenko D. I. va boshqalar. Mashina detallari: darslik. — M.: Agroosvita, 2013. — 448 b. — ISBN 978-966-2007-28-2
  • Reshetov D. N. Mashina detallari. Oliy o‘quv yurtlarining mashinasozlik va mexanika mutaxassisliklari talabalari uchun darslik. 4-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — M.: Mashinostroyeniye, 1989. — 496 b. — ISBN 5-217-00335-9

Havolalar