Aylana bo‘ylab harakat

Fizikada aylanma harakat — bu aylanish harakati, ya’ni moddiy nuqtaning yoki jismning aylanishi bo‘lib, bunda aylanish o‘qi tanlangan sanoq sistemasida qo‘zg‘almas bo‘lib, jism markazidan o‘tmaydi. Bu holda nuqta yoki jismning trayektoriyasi aylana yoki aylana orbitasi. U tekis (burchak tezligi o‘zgarmas) yoki notekis (o‘zgaruvchan burchak tezligida). Uch o‘lchamli jismning qo‘zg‘almas o‘q atrofida aylanishi uning har bir qismining aylanma harakatini o‘z ichiga oladi. Jismning o‘lchamlarini e’tiborsiz qoldirish mumkin bo‘lgan taqdirdagina jismning aylanma harakati haqida gapirish mumkin; bunda tekislikdagi moddiy nuqtaning harakatini ko‘rib chiqamiz. Masalan, jismning massa markazi aylanma harakat qilishi mumkin.

Aylanma harakatga misollar: sun’iy yo‘ldosh geosinxron orbitada, arqonga bog‘langan va aylana bo‘ylab aylanayotgan tosh (qarang: bolg‘a uloqtirish), burilish qilayotgan poyga bolidi, elektron doimiy magnit maydonga perpendikulyar harakatlanadi, tishli g‘ildirak, mexanizm ichida aylanayotgan.

Aylanma harakat burchak tezligi o‘zgarmas bo‘lganda ham tezlanishli harakat hisoblanadi, chunki jism tezligi vektorining yo‘nalishi doimiy ravishda o‘zgaradi. Tezlik yo‘nalishining bunday o‘zgarishi harakatlanayotgan jismda tezlanishni yuzaga keltiradi. Bunga markazga intilma kuch sabab bo‘ladi; u harakatlanayotgan jismni aylana orbitasining markazi tomon yo‘naltiradi. Bu tezlanish bo‘lmasa, jism to‘g‘ri chiziq bo‘ylab Nyuton qonunlariga muvofiq harakatlanadi.

Tekis aylanma harakat formulalari

1-rasm. Tekis aylanma harakat vektorlarining o‘zaro bog‘lanishi; aylanishni ifodalovchi Ω vektori orbita tekisligiga perpendikulyar yo‘nalgan.

Radiusi R bo‘lgan aylana bo‘ylab harakatda aylana uzunligi C = 2π R. Agar aylanish davri T bo‘lsa, aylanishning burchak tezligi ω quyidagiga teng bo‘ladi:

  • ω=2πT .

Jismning harakat tezligi quyidagiga teng:

  • v=2πRT=ωR

Burilish burchagi θ, t vaqt ichida quyidagiga teng:

  • θ=2πtT=ωt

Tezlik yo‘nalishining o‘zgarishi tufayli yuzaga keladigan tezlanishni quyidagicha aniqlash mumkin: tezlik o‘z yo‘nalishini to‘liq o‘zgartirishi uchun jism bir marta aylanishiga ketadigan vaqtga teng vaqt talab etiladi, ya’ni ayni vaqt oralig‘ida T davomida jism bir marta aylanadi. Shunda tezlik vektori 2π v uzunlikdagi yo‘lni har T sekundda bosib o‘tadi, ya’ni:

  • a=2πvT=ω2 R ,

va u markaz tomon radial yo‘nalgan.

Vektorlarning o‘zaro bog‘lanishi 1-rasmda ko‘rsatilgan. Aylanish o‘qi Ω vektori bilan ifodalanadi; u orbita tekisligiga perpendikulyar va moduli ω = dθ / dt ga teng. Ω vektorining yo‘nalishi o‘ng qo‘l qoidasiga muvofiq tanlangan. Bu kelishuvga ko‘ra, tezlik vektor ko‘paytmasi ko‘rinishida bo‘ladi:

𝐯=𝜴×𝐫 ,

va bu vektor Ω va r ( t), ikkalasiga ham perpendikulyar bo‘lib, orbita bo‘ylab urinma yo‘nalishda yo‘nalgan va moduli ω R ga teng. Xuddi shuningdek, tezlanish quyidagicha aniqlanadi:

𝐚=𝜴×𝐯 ,

Ushbu tezlanish vektori Ω va v ( t ), ikkalasiga ham perpendikulyar bo‘lib, moduli ω|v| = ω2 R ga teng va yo‘nalishi ushbu radius vektoriga qat’iy qarama-qarshi bo‘lgan r ( t ).

O‘zgarmas tezlik

Eng sodda holatda tezlik, massa va radius o‘zgarmas bo‘ladi.

Massasi bir kilogramm bo‘lgan jism aylana bo‘ylab harakatlanadi; uning radiusi bir metr va burchak tezligi bir radian/sekund.

Endi massasi m bo‘lgan jismni ko‘rib chiqamiz; u radiusi r bo‘lgan aylana bo‘ylab harakatlanadi; uning burchak tezligi w;

  • Tezlik: v=r⋅w
  • Radial tezlanish: a=r⋅w2=r−1⋅v2
  • Markazga intilma kuch: F=m⋅a=r⋅m⋅w2=r−1⋅m⋅v2
  • Jism impulsi: p=m⋅v=r⋅m⋅w
  • Inersiya momenti: I=r2⋅m
  • Impuls momenti: L=r⋅m⋅v=r2⋅m⋅w=I⋅w
  • Kinetik energiya: E=2−1⋅m⋅v2=2−1⋅r2⋅m⋅w2=(2⋅m)−1⋅p2=2−1⋅I⋅w2=(2⋅I)−1⋅L2
  • Orbita aylanasining uzunligi: 2⋅π⋅r
  • Harakat davri: T=2⋅π⋅w−1
  • Chastota: f=T−1. (Chastota odatda f harfi o‘rniga yunoncha ν bilan belgilanadi, biroq u ko‘pincha v harfi bilan adashtiriladi; bu harf bu yerda tezlikni belgilash uchun ishlatiladi);
  • Kvant soni: J=2⋅π⋅L⋅ℏ−1 bunda ℏ - Plank doimiysi

O‘zgaruvchan tezlik

Aylanma harakatda jismga ta’sir qiluvchi to‘liq kuchni ikki tarkibiy qismga ajratish mumkin: markazga intilma kuch — jismni aylana orbitasida ushlab turadi (ya’ni tezlik vektorining yo‘nalishini o‘zgartiradi), tangensial kuch esa aylana bo‘ylab urinma yo‘nalgan bo‘lib, tezlik vektorining uzunligini o‘zgartiradi (ya’ni jismning orbita bo‘ylab aylanish tezligini o‘zgartiradi). Markazga intilma tarkibiy qismning qiymati jismning ayni paytdagi tezligiga bog‘liq.

Masalan, tosh arqonning uchiga bog‘langan bo‘lsa, unga muayyan kuch ta’sir qiladi. Bu kuchni radial va yonlama tarkibiy qismlarga ajratish mumkin. Radial tarkibiy qism aylana markaziga (ichkariga) yo‘nalgan bo‘lib, arqonning cho‘zilishga qarshilik ko‘rsatishi tufayli yuzaga keladi. Yonlama tarkibiy qism esa toshning aylanishi tezlashishi yoki sekinlashishini belgilaydi.

Aylanma harakatni qutb koordinatalarida tavsiflash

2-rasm. Aylana trayektoriyasi uchun qutb koordinatalari. Chapdagi birlik aylana quyidagi o‘zgarishlarni ko‘rsatadi: 𝐝𝐮̂𝐑 va 𝐝𝐮̂𝜽 (mos ravishda 𝐮̂𝐑 va 𝐮̂𝜽 birlik vektorlari uchun burchakning kichik orttirmasi dθ burchagi θ.

Jismning aylanma harakat trayektoriyasini qutb koordinatalar tizimida orbita markazidan o‘lchanadigan o‘zgarmas masofa R hamda yo‘nalish burchagi θ (t) orqali biror o‘zgarmas yo‘nalishga nisbatan tavsiflash mumkin (2-rasm). Ko‘chish vektori r→ qutbdan jismning ayni paytdagi holatigacha yo‘nalgan radial vektordir:

r→=RûR(t) ,

bunda ûR(t) — birlik vektor, t vaqtidagi radiusga parallel bo‘lgan t va qutbdan tashqariga yo‘nalgan. Shuningdek, yangi birlik vektor kiritish qulay; u ortogonal ravishda ûR ga yo‘nalgan; bu vektorni ûθ deb ataymiz. Odatda uning yo‘nalishi orbita bo‘ylab harakat yo‘nalishiga mos qilib tanlanadi.

Tezlik ko‘chish vektorining vaqt bo‘yicha hosilasidir:

v→=ddtr→(t)=dRdtûR+RdûRdt .

Aylana radiusi o‘zgarmas bo‘lgani uchun tezlikning radial tarkibiy qismi nolga teng. Birlik vektor ûR vaqtga bog‘liq bo‘lmagan qiymatga ega, shuning uchun vaqt o‘zgarganda uning uchi doimo birlik radiusli aylana ustida yotadi, θ burchagi esa r→(t) bilan bir xil. Agar burchakning kichik orttirmasi dθ dt vaqt ichida sodir bo‘lsa, ûR birlik aylana bo‘ylab dθ qiymatiga teng yoyni tasvirlaydi (2-rasmning chap tomonidagi birlik aylanaga qarang). Demak:

dûRdt=dθdtûθ ,

bu yerda o‘zgarish yo‘nalishi ûR (boshqacha aytganda, ûθ) ga perpendikulyar bo‘lishi kerak, chunki har qanday o‘zgarish dûR yo‘nalishida ûR qiymatini o‘zgartiradiûR. Musbat ishora qo‘yiladi, chunki dθ ning ortishi jismga ta’sir qiladi va ûR vektori bo‘ylab harakatlanadiûθ. Demak, tezlik quyidagicha bo‘ladi:

v→=ddtr→(t)=RdûRdt=Rdθdtûθ =Rωûθ .

Jism tezlanishini ham radial va tangensial tarkibiy qismlarga ajratish mumkin. Tezlanish tezlikning vaqt bo‘yicha hosilasidir:

a→=ddtv→=ddt(R ω ûθ ) .
=R(dωdt ûθ+ω dûθdt) .

Vaqt bo‘yicha hosilasi ûθ xuddi ûR uchun bo‘lgani kabi usulda topiladi. Yana, ûθ birlik vektordir; uning uchi birlik aylana ustida joylashgan, burchagi esa π/2 + θ ga teng. Demak, burchakning orttirmasi dθ ning r→(t) vektorini siljitadi ûθ yoy bo‘ylab dθ miqdoriga teng, va ûθ vektori ûR ga perpendikulyar bo‘lgani uchun, natijada quyidagiga ega bo‘lamiz:

dûθdt=−dθdtûR=−ωûR ,

bu yerda manfiy ishora ûθ ning ûR ga perpendikulyarligini saqlash uchun zarur. (Aks holda ûθ va ûR orasidagi burchak kamayadi dθ ortishi bilan, 2-rasmning chap tomonidagi birlik aylanaga qarang). Demak, tezlanish quyidagiga teng:

a→=R(dωdt ûθ+ω dûθdt)
=Rdωdt ûθ−ω2R ûR .

Markazga intilma tezlanish — ichkariga, radius bo‘ylab yo‘nalgan radial tarkibiy qismdir:

a→R=−ω2RûR ,

tangensial tarkibiy qism esa tezlikning qiymatini o‘zgartiradi:

a→θ=Rdωdt ûθ=dRωdt ûθ=d|v→|dt ûθ .

Aylanma harakatni kompleks sonlar yordamida tavsiflash

Aylanma harakatni kompleks sonlar yordamida tavsiflash mumkin. Faraz qilaylik, x — haqiqiy sonlar o‘qi, y — mavhum sonlar o‘qi. U holda jismning holatini kompleks «vektor» ko‘rinishida berish mumkin: z:

z=x+iy=R(cos⁡θ+isin⁡θ)=Reiθ ,

bunda i — mavhum birlik, va

θ=θ(t) ,

kompleks vektorning haqiqiy o‘qqa nisbatan burchagi vaqtning funksiyasi sifatida ifodalanadi t. Radius o‘zgarmas bo‘lgani uchun:

R˙=R¨=0 ,

bunda ustidagi nuqta belgisi vaqt bo‘yicha hosilani anglatadi. Ushbu belgilashlarda tezlik quyidagicha ko‘rinishga ega: :

v=z˙=Rddt(iθ)eiθ=iRθ˙eiθ=iω⋅Reiθ=iωz

tezlanish esa:

a=v˙=iω˙z+iωz˙=(iω˙−ω2)z
=(iω˙−ω2)Reiθ
=−ω2Reiθ+ω˙eiπ2Reiθ .

Birinchi qo‘shiluvchi ko‘chish vektoriga qarama-qarshi yo‘nalgan, ikkinchisi esa avvalgi natijalardagi kabi unga perpendikulyar.

Havolalar