Fizikada aylanma harakat — bu aylanish harakati, ya’ni moddiy nuqtaning yoki jismning aylanishi bo‘lib, bunda aylanish o‘qi tanlangan sanoq sistemasida qo‘zg‘almas bo‘lib, jism markazidan o‘tmaydi. Bu holda nuqta yoki jismning trayektoriyasi aylana yoki aylana orbitasi. U tekis (burchak tezligi o‘zgarmas) yoki notekis (o‘zgaruvchan burchak tezligida). Uch o‘lchamli jismning qo‘zg‘almas o‘q atrofida aylanishi uning har bir qismining aylanma harakatini o‘z ichiga oladi. Jismning o‘lchamlarini e’tiborsiz qoldirish mumkin bo‘lgan taqdirdagina jismning aylanma harakati haqida gapirish mumkin; bunda tekislikdagi moddiy nuqtaning harakatini ko‘rib chiqamiz. Masalan, jismning massa markazi aylanma harakat qilishi mumkin.
Aylanma harakatga misollar: sun’iy yo‘ldosh geosinxron orbitada, arqonga bog‘langan va aylana bo‘ylab aylanayotgan tosh (qarang: bolg‘a uloqtirish), burilish qilayotgan poyga bolidi, elektron doimiy magnit maydonga perpendikulyar harakatlanadi, tishli g‘ildirak, mexanizm ichida aylanayotgan.
Aylanma harakat burchak tezligi o‘zgarmas bo‘lganda ham tezlanishli harakat hisoblanadi, chunki jism tezligi vektorining yo‘nalishi doimiy ravishda o‘zgaradi. Tezlik yo‘nalishining bunday o‘zgarishi harakatlanayotgan jismda tezlanishni yuzaga keltiradi. Bunga markazga intilma kuch sabab bo‘ladi; u harakatlanayotgan jismni aylana orbitasining markazi tomon yo‘naltiradi. Bu tezlanish bo‘lmasa, jism to‘g‘ri chiziq bo‘ylab Nyuton qonunlariga muvofiq harakatlanadi.
Tekis aylanma harakat formulalari
Radiusi R bo‘lgan aylana bo‘ylab harakatda aylana uzunligi C = 2π R. Agar aylanish davri T bo‘lsa, aylanishning burchak tezligi ω quyidagiga teng bo‘ladi:
Jismning harakat tezligi quyidagiga teng:
Burilish burchagi θ, t vaqt ichida quyidagiga teng:
Tezlik yo‘nalishining o‘zgarishi tufayli yuzaga keladigan tezlanishni quyidagicha aniqlash mumkin: tezlik o‘z yo‘nalishini to‘liq o‘zgartirishi uchun jism bir marta aylanishiga ketadigan vaqtga teng vaqt talab etiladi, ya’ni ayni vaqt oralig‘ida T davomida jism bir marta aylanadi. Shunda tezlik vektori 2π v uzunlikdagi yo‘lni har T sekundda bosib o‘tadi, ya’ni:
va u markaz tomon radial yo‘nalgan.
Vektorlarning o‘zaro bog‘lanishi 1-rasmda ko‘rsatilgan. Aylanish o‘qi Ω vektori bilan ifodalanadi; u orbita tekisligiga perpendikulyar va moduli ω = dθ / dt ga teng. Ω vektorining yo‘nalishi o‘ng qo‘l qoidasiga muvofiq tanlangan. Bu kelishuvga ko‘ra, tezlik vektor ko‘paytmasi ko‘rinishida bo‘ladi:
va bu vektor Ω va r ( t), ikkalasiga ham perpendikulyar bo‘lib, orbita bo‘ylab urinma yo‘nalishda yo‘nalgan va moduli ω R ga teng. Xuddi shuningdek, tezlanish quyidagicha aniqlanadi:
Ushbu tezlanish vektori Ω va v ( t ), ikkalasiga ham perpendikulyar bo‘lib, moduli ω|v| = ω2 R ga teng va yo‘nalishi ushbu radius vektoriga qat’iy qarama-qarshi bo‘lgan r ( t ).
O‘zgarmas tezlik
Eng sodda holatda tezlik, massa va radius o‘zgarmas bo‘ladi.
Massasi bir kilogramm bo‘lgan jism aylana bo‘ylab harakatlanadi; uning radiusi bir metr va burchak tezligi bir radian/sekund.
- Tezlik: bir metr/sekund;
- Radial tezlanish: bir metr/sekund²;
- Tezlanish markazga intilma kuch orqali hosil bo‘ladi: bir kilogramm-metr/sekund², ya’ni bir nyuton;
- Jism impulsi: bir
- Inersiya momenti: bir
- Impuls momenti: bir
- Kinetik energiya: joul;
- Orbita aylanasining uzunligi: metri;
- Aylanish davri: sekund ichida bir marta aylanish;
- Chastota: gers;
- Kvant mexanikasi nuqtayi nazaridan tizim qo‘zg‘algan holatda bo‘ladi; uning kvant soni taxminan
Endi massasi bo‘lgan jismni ko‘rib chiqamiz; u radiusi bo‘lgan aylana bo‘ylab harakatlanadi; uning burchak tezligi
- Tezlik:
- Radial tezlanish:
- Markazga intilma kuch:
- Jism impulsi:
- Inersiya momenti:
- Impuls momenti:
- Kinetik energiya:
- Orbita aylanasining uzunligi:
- Harakat davri:
- Chastota: . (Chastota odatda harfi o‘rniga yunoncha bilan belgilanadi, biroq u ko‘pincha harfi bilan adashtiriladi; bu harf bu yerda tezlikni belgilash uchun ishlatiladi);
- Kvant soni: bunda - Plank doimiysi
O‘zgaruvchan tezlik
Aylanma harakatda jismga ta’sir qiluvchi to‘liq kuchni ikki tarkibiy qismga ajratish mumkin: markazga intilma kuch — jismni aylana orbitasida ushlab turadi (ya’ni tezlik vektorining yo‘nalishini o‘zgartiradi), tangensial kuch esa aylana bo‘ylab urinma yo‘nalgan bo‘lib, tezlik vektorining uzunligini o‘zgartiradi (ya’ni jismning orbita bo‘ylab aylanish tezligini o‘zgartiradi). Markazga intilma tarkibiy qismning qiymati jismning ayni paytdagi tezligiga bog‘liq.
Masalan, tosh arqonning uchiga bog‘langan bo‘lsa, unga muayyan kuch ta’sir qiladi. Bu kuchni radial va yonlama tarkibiy qismlarga ajratish mumkin. Radial tarkibiy qism aylana markaziga (ichkariga) yo‘nalgan bo‘lib, arqonning cho‘zilishga qarshilik ko‘rsatishi tufayli yuzaga keladi. Yonlama tarkibiy qism esa toshning aylanishi tezlashishi yoki sekinlashishini belgilaydi.
Aylanma harakatni qutb koordinatalarida tavsiflash
Jismning aylanma harakat trayektoriyasini qutb koordinatalar tizimida orbita markazidan o‘lchanadigan o‘zgarmas masofa R hamda yo‘nalish burchagi θ (t) orqali biror o‘zgarmas yo‘nalishga nisbatan tavsiflash mumkin (2-rasm). Ko‘chish vektori qutbdan jismning ayni paytdagi holatigacha yo‘nalgan radial vektordir:
bunda — birlik vektor, t vaqtidagi radiusga parallel bo‘lgan t va qutbdan tashqariga yo‘nalgan. Shuningdek, yangi birlik vektor kiritish qulay; u ortogonal ravishda ga yo‘nalgan; bu vektorni deb ataymiz. Odatda uning yo‘nalishi orbita bo‘ylab harakat yo‘nalishiga mos qilib tanlanadi.
Tezlik ko‘chish vektorining vaqt bo‘yicha hosilasidir:
Aylana radiusi o‘zgarmas bo‘lgani uchun tezlikning radial tarkibiy qismi nolga teng. Birlik vektor vaqtga bog‘liq bo‘lmagan qiymatga ega, shuning uchun vaqt o‘zgarganda uning uchi doimo birlik radiusli aylana ustida yotadi, θ burchagi esa bilan bir xil. Agar burchakning kichik orttirmasi dθ dt vaqt ichida sodir bo‘lsa, birlik aylana bo‘ylab dθ qiymatiga teng yoyni tasvirlaydi (2-rasmning chap tomonidagi birlik aylanaga qarang). Demak:
bu yerda o‘zgarish yo‘nalishi (boshqacha aytganda, ) ga perpendikulyar bo‘lishi kerak, chunki har qanday o‘zgarish d yo‘nalishida qiymatini o‘zgartiradi. Musbat ishora qo‘yiladi, chunki dθ ning ortishi jismga ta’sir qiladi va vektori bo‘ylab harakatlanadi. Demak, tezlik quyidagicha bo‘ladi:
Jism tezlanishini ham radial va tangensial tarkibiy qismlarga ajratish mumkin. Tezlanish tezlikning vaqt bo‘yicha hosilasidir:
Vaqt bo‘yicha hosilasi xuddi uchun bo‘lgani kabi usulda topiladi. Yana, birlik vektordir; uning uchi birlik aylana ustida joylashgan, burchagi esa π/2 + θ ga teng. Demak, burchakning orttirmasi dθ ning vektorini siljitadi yoy bo‘ylab dθ miqdoriga teng, va vektori ga perpendikulyar bo‘lgani uchun, natijada quyidagiga ega bo‘lamiz:
bu yerda manfiy ishora ning ga perpendikulyarligini saqlash uchun zarur. (Aks holda va orasidagi burchak kamayadi dθ ortishi bilan, 2-rasmning chap tomonidagi birlik aylanaga qarang). Demak, tezlanish quyidagiga teng:
Markazga intilma tezlanish — ichkariga, radius bo‘ylab yo‘nalgan radial tarkibiy qismdir:
tangensial tarkibiy qism esa tezlikning qiymatini o‘zgartiradi:
Aylanma harakatni kompleks sonlar yordamida tavsiflash
Aylanma harakatni kompleks sonlar yordamida tavsiflash mumkin. Faraz qilaylik, — haqiqiy sonlar o‘qi, — mavhum sonlar o‘qi. U holda jismning holatini kompleks «vektor» ko‘rinishida berish mumkin: :
bunda — mavhum birlik, va
kompleks vektorning haqiqiy o‘qqa nisbatan burchagi vaqtning funksiyasi sifatida ifodalanadi t. Radius o‘zgarmas bo‘lgani uchun:
bunda ustidagi nuqta belgisi vaqt bo‘yicha hosilani anglatadi. Ushbu belgilashlarda tezlik quyidagicha ko‘rinishga ega: :
tezlanish esa:
Birinchi qo‘shiluvchi ko‘chish vektoriga qarama-qarshi yo‘nalgan, ikkinchisi esa avvalgi natijalardagi kabi unga perpendikulyar.
Havolalar
- BIGS animatsiyasi (ingliz tilida) Aylanma harakat
- Aylanma harakat (ingliz tilida) — onlayn darslikdan olingan bob