Tropik siklon haqida

«Florens» uraganining 2018-yilda Xalqaro kosmik stansiyadan olingan surati. Suratda tropik siklonning tuzilishi: ko‘zi, ko‘z devori va atrofidagi yomg‘ir tasmalari yaqqol ko‘rinadi.

Tropik siklon — siklonning bir turi, ya’ni iliq dengiz yuzasi ustida hosil bo‘ladigan, kuchli momaqaldiroq, jala va bo‘ron darajasidagi shamollar bilan kechadigan past bosimli ob-havo tizimi. Tropik siklonlar nam havoning yuqoriga ko‘tarilishi, kondensatsiyalanishi natijasida suv bug‘ining yomg‘irga aylanishi va bu jarayonda hosil bo‘lgan nisbatan quruq havoning pastga tushishidan energiya oladi. Bu mexanizm tropikdan tashqari va qutbiy siklonlarning shakllanish mexanizmidan tubdan farq qiladi. Shu sababli tropik siklonlar «iliq yadroli siklonlar» deb tasniflanadi.

«Tropik» atamasi bunday siklonlar aksariyat hollarda paydo bo‘ladigan geografik hududni, ya’ni tropik kengliklarni hamda ularning tropik havo massalarida shakllanishini anglatadi.

Masalan, Uzoq Sharqda va Janubi-Sharqiy Osiyoda tropik siklonlar tayfunlar deb, Shimoliy va Janubiy Amerikada — uraganlar (ispancha huracán, inglizcha hurricane) deb ataladi. Bu nom mayyalarning shamol xudosi Hurakan nomidan kelib chiqqan. Bofort shkalasiga ko‘ra, bo‘ron shamol kuchayganda uraganga — ya’ni shamol tezligi 117 km/soatdan (yoki 32,5 m/s dan) oshganda — aylanadi.

Tropik siklonlar nafaqat o‘ta kuchli jala, balki dengiz yuzasida katta to‘lqinlar, bo‘ron ko‘tarilmalari va quyunlarni ham keltirib chiqarishi mumkin. Tropik siklonlar faqat yirik suv havzalari ustida paydo bo‘lib, kuchini saqlab turadi, quruqlikka chiqqanda esa tez zaiflashadi. Shu sababli qirg‘oqbo‘yi hududlari va orollar eng katta talafot ko‘radi, materik ichkarisidagi hududlar esa nisbatan xavfsizroq bo‘ladi. Shunga qaramay, tropik siklonlar keltirgan jala qirg‘oqdan 40 km gacha bo‘lgan masofada ham keng ko‘lamli suv toshqinlarini yuzaga keltirishi mumkin. Tropik siklonlarning odamlarga ta’siri ko‘pincha juda salbiy bo‘lsa-da, ular olib keladigan ko‘p miqdordagi suv qurg‘oqchilikka barham berishi mumkin. Tropik siklonlar tropik kengliklardan mo‘tadil kengliklar tomon katta miqdorda energiya tashiydi, shu bois ular atmosferaning umumjahon sirkulyatsiyasi jarayonlarida muhim o‘rin tutadi. Ularning ta’sirida Yer yuzasining turli qismlaridagi harorat tafovuti kamayib, sayyorada nisbatan mo‘tadil iqlim mavjud bo‘lishiga yordam beradi.

Ko‘plab tropik siklonlar qulay sharoitda kuchsiz atmosfera g‘alayonlaridan shakllanadi. Bunday g‘alayonlarning yuzaga kelishiga Madden–Julian tebranishi, El-Ninyo va Shimoliy Atlantika tebranishi kabi hodisalar ta’sir qiladi. Boshqa siklonlar, xususan subtropik siklonlar ham rivojlanish jarayonida tropik siklon xususiyatlarini olishi mumkin. Hosil bo‘lgach, tropik siklonlar ustunlik qiluvchi shamollar ta’sirida harakatlanadi. Sharoit qulayligicha qolsa, siklon kuchayib, markazida ko‘z joylashgan o‘ziga xos girdob tuzilmasini hosil qiladi. Sharoit yomonlashsa yoki siklon quruqlikka chiqsa, u nisbatan tez tarqalib ketadi.

Tuzilishi

Tropik siklonning tuzilishi

Tropik siklonlar nisbatan ixcham, shakli ancha muntazam bo‘lgan bo‘ronlardir. Ularning diametri odatda taxminan 320 km bo‘lib, shamollar spiralsimon tarzda markazdagi juda past atmosfera bosimi hududiga yo‘naladi. Koriolis kuchi ta’sirida shamollar bosim gradienti yo‘nalishidan og‘ib, Shimoliy yarimsharda soat miliga teskari, Janubiy yarimsharda.

esa soat mili yo‘nalishida aylanadi. Tuzilishiga ko‘ra, tropik siklonni uchta konsentrik qismga ajratish mumkin. Tashqi qismning radial kengligi (tashqi va ichki radiuslar farqi) 30—50 km ni tashkil qiladi. Bu zonada markazga yaqinlashgan sari shamol tezligi bir tekis ortadi. O‘rta qism ko‘z devori deb ataladi va shamolning juda katta tezligi bilan ajralib turadi. Diametri 30—60 km bo‘lgan markaziy qism ko‘z deyiladi. Bu yerda shamol tezligi pasayadi, havo asosan pastga harakatlanadi va osmon ko‘pincha ochiq bo‘ladi.

Ko‘z

Izabel uraganining 2003-yilda XKS dan olingan surati. Unda tropik siklonlarga xos ko‘z, ko‘z devori va atrofidagi yomg‘ir tasmalari aniq ko‘rinadi.

Siklonning havo pastga tushadigan markaziy qismi ko‘z deb ataladi. Siklon yetarlicha kuchli bo‘lsa, ko‘z katta bo‘ladi va dengizda to‘lqinlar nihoyatda baland bo‘lishiga qaramay, ko‘zda havo tinch, osmon ochiq bo‘ladi. Tropik siklon ko‘zi odatda muntazam doira shaklida, diametri 3 dan 370 km gacha bo‘ladi. Uning o‘lchami diametri ko‘pincha taxminan 30—60 km ni tashkil etadi. Katta, to‘liq rivojlangan tropik siklonlarda ko‘z ba’zan yuqoriga tomon kengayadi. Bu «stadion effekti» deyiladi: ichkaridan qaralganda ko‘z devori stadion tribunalarini eslatadi.

Tropik siklon ko‘zi juda past atmosfera bosimi bilan ajralib turadi. Yer yuzasi yaqinida kuzatilgan eng past atmosfera bosimi — 870 gPa (870 millibar yoki 652 mm simob ustuni) — Tip tayfunida qayd etilgan. Bundan tashqari, boshqa turdagi siklonlardan farqli ravishda, tropik siklonning ko‘zidagi havo juda iliq bo‘ladi; u doimo siklondan tashqaridagi ayni balandlikdagi havodan issiqroqdir.

Kuchsiz tropik siklonning ko‘zi markaziy zich bulut qoplami deb ataladigan bulutlar bilan qisman yoki to‘liq qoplangan bo‘lishi mumkin. Kuchli siklon ko‘zidan farqli ravishda, bu hududda momaqaldiroq faolligi yuqori bo‘ladi.

Ko‘z devori

Ko‘z devori — ko‘zni o‘rab turuvchi zich momaqaldiroqli to‘p bulutlar halqasidir. Bu yerda bulutlar siklondagi eng katta balandlikka (dengiz sathidan 15 km gacha) ko‘tariladi, yer yuzasiga yaqin joyda yog‘in va shamol eng kuchli bo‘ladi. Biroq shamolning eng yuqori tezligi suv yoki quruqlik yuzasidan uncha katta bo‘lmagan balandlikda (odatda 300 m atrofida) kuzatiladi. Ko‘z devorining muayyan hududdan o‘tishi eng katta vayronagarchilikka sabab bo‘ladi.

Eng kuchli siklonlar (odatda 3-toifa yoki undan yuqori) hayoti davomida ko‘z devorining bir necha marta almashish siklini boshdan kechiradi. Bunda eski ko‘z devori 10—25 km gacha torayadi va uning o‘rnini kattaroq diametrli yangi devor asta-sekin egallaydi. Har bir almashish davomida siklon zaiflashadi (ko‘z devoridagi shamollar sustlashadi va ko‘zning harorati pasayadi), ammo yangi devor hosil bo‘lgach, tezda avvalgi kuchini tiklaydi.

Tashqi zona

Tropik siklonning tashqi qismi yomg‘ir tasmalaridan — siklon markaziga tomon sekin siljib, ko‘z devoriga qo‘shiladigan zich momaqaldiroqli to‘p bulutlar yo‘laklaridan iborat. Yomg‘ir tasmalarida ham, ko‘z devorida ham havo yuqoriga ko‘tariladi; ular orasidagi past bulutlardan xoli bo‘shliqlarda esa havo pastga tushadi. Biroq chekka qismlarda shakllangan havo aylanish yacheykalari markazdagilarga nisbatan sayozroq bo‘lib, pastroq balandlikka yetadi.

Tropik siklonlarning o‘lchamlari
ROCITuri
2 daraja kenglikkachaJuda kichik / mitti
2-3 daraja kenglikKichik
3-6 daraja kenglikO‘rtacha
6-8 daraja kenglikKatta
8 darajadan ortiq kenglikJuda katta
Сравнительные размеры тропических циклонов: тайфун «Тип» и циклон «Трейси» над территорией США
Tropik siklonlarning solishtirma o‘lchamlari: AQSH hududi fonida «Tip» tayfuni va «Treysi» sikloni
Solishtirma o‘lchamlar: Tip tayfuni, Treysi sikloni va AQSH

Siklon quruqlikka yetib kelganda, yer yuzasi bilan ishqalanish kuchaygani sababli ko‘z devorida yomg‘ir tasmalaridan ko‘ra havo oqimlari ko‘proq to‘planadi. Bunda yog‘in miqdori sezilarli oshib, ba’zan sutkasiga 250 mm ga yetadi.

Tropik siklonlar juda katta balandliklarda ham (tropopauzaga yaqin joylarda) shu balandlikdagi havoning markazdan qochma harakati tufayli bulut qoplamini hosil qiladi. Bu qoplama balanddagi patsimon bulutlardan iborat bo‘lib, ular siklon markazidan uzoqlashib, asta-sekin bug‘lanadi va yo‘qoladi. Bulutlar shunchalik yupqa bo‘lishi mumkinki, ular orasidan Quyosh ko‘rinib turadi. Bunday bulutlar tropik siklon yaqinlashayotganining dastlabki belgilaridan biri bo‘lishi mumkin.

O‘lchamlari

Turli ma’lumotlar bazalarida siklon o‘lchamini belgilashning eng keng tarqalgan usullaridan biri aylanish markazidan eng chetdagi yopiq izobaragacha bo‘lgan masofani o‘lchashdir. Bu masofa tashqi yopiq izobara radiusi (inglizcha radius of outermost closed isobar, ROCI) deb ataladi. Radius ikki kenglik darajasidan (222 km) kichik bo‘lsa, siklon «juda kichik» yoki «mitti» hisoblanadi. 3 dan 6 kenglik darajasigacha (333—667 km) bo‘lgan radius «o‘rtacha o‘lchamli» siklonni bildiradi. «Juda katta» tropik siklonlarning radiusi 8 kenglik darajasidan (yoki 888 km dan) oshadi. Ushbu o‘lchov tizimiga ko‘ra, Yerdagi eng yirik tropik siklonlar Tinch okeanining shimoli-g‘arbida hosil bo‘ladi; ular Atlantika okeanidagi tropik siklonlardan taxminan ikki baravar katta.

Bundan tashqari, tropik siklon chegarasi tropik bo‘ron kuchidagi shamollar mavjud bo‘lgan radius (taxminan 17,2 m/s) yoki shamolning burchak tezligi 1×10−5 s−1.

Mexanizmi

Tropik siklondagi konvektiv oqimlarning yo‘nalishlari

Tropik siklonning asosiy energiya manbai bug‘lanish energiyasi bo‘lib, u suv bug‘ining kondensatsiyalanishi paytida ajralib chiqadi. Okean suvining bug‘lanishi esa Quyosh radiatsiyasi ta’sirida yuz beradi. Shunday qilib, tropik siklonni ishlashi uchun Yerning aylanishi va tortishish kuchi ham zarur bo‘lgan ulkan issiqlik mashinasi sifatida tasavvur qilish mumkin. Meteorologiyada tropik siklon issiqlik va namlikning kuchli manbai mavjud bo‘lganda rivojlanadigan mezomiqyosli konvektiv tizim turi sifatida tavsiflanadi.

Iliq va nam havo, asosan, siklonning ko‘z devori hamda boshqa yomg‘ir tasmalari ichida yuqoriga ko‘tariladi. Ko‘tarilgan sari havo kengayib soviydi, yer yuzasida ham yuqori bo‘lgan nisbiy namligi yanada ortadi. Natijada to‘plangan namlikning katta qismi kondensatsiyalanib, yomg‘ir shaklida yog‘adi. Havo tropopauzagacha ko‘tarilganda sovishda va namligini yo‘qotishda davom etadi; bu yerda u deyarli barcha namligini yo‘qotadi va balandlik oshgani sari sovimay qo‘yadi. Sovigan havo okean yuzasiga qaytib tushadi, yana namlanib, qayta ko‘tariladi. Sharoit qulay bo‘lsa, ajraladigan energiya jarayonni saqlab turish uchun sarflanadigan energiyadan ortadi. Ortiqcha energiya yuqoriga ko‘tariluvchi oqimlar hajmini, shamol tezligini va kondensatsiya jadalligini oshiradi, ya’ni musbat teskari aloqani yuzaga keltiradi. Qulay sharoit saqlanishi uchun tropik siklon uni zarur namlik bilan ta’minlovchi iliq okean yuzasi ustida bo‘lishi kerak. Quruqlikka chiqqanda bu manbadan mahrum bo‘lib, tez zaiflashadi. Yerning aylanishi Koriolis effekti tufayli konvektiv jarayonga girdobli harakat qo‘shadi — shamol yo‘nalishi bosim gradientidan og‘adi..

Okean yuzasi harorati Meksika qo‘ltig‘ida quyidagi uraganlar o‘tganda pasaygan: Katrina uragani va Rita

o‘tganda okean yuzasi haroratining pasayishi. Tropik siklonlarning mexanizmi boshqa atmosfera jarayonlaridan chuqur konveksiyani, ya’ni juda katta balandlik oralig‘ini qamrab oladigan konveksiyani talab qilishi bilan sezilarli farqlanadi. Bunda ko‘tariluvchi oqimlar okean yuzasidan tropopauzagacha bo‘lgan masofaning deyarli barchasini qamrab oladi. Gorizontal shamollar asosan qalinligi 1 km gacha bo‘lgan yerga yaqin qatlam bilan cheklanadi, tropik hududlardagi 15 kilometrlik troposferaning qolgan katta qismi esa konveksiyada ishtirok etadi. Yuqori kengliklarda troposfera yupqaroq, Quyosh issiqligi ham kamroq bo‘lgani uchun tropik siklonlarga qulay hudud tropik mintaqa bilan chegaralanadi. Tropik siklonlardan farqli ravishda, tropikdan tashqari siklonlar energiyani asosan ular paydo bo‘lishidan avval mavjud bo‘lgan havoning gorizontal harorat gradientlaridan oladi.

Tropik siklon okeanning muayyan qismidan o‘tganda suvning yuza qatlami sezilarli soviydi. Bunga bug‘lanishda issiqlik yo‘qotilishi, iliq yuzaki va sovuq chuqur qatlamlarning faol aralashishi hamda sovuq yomg‘ir suvi qo‘shilishi sabab bo‘ladi. Quyosh nurlarini okean yuzasiga o‘tkazmaydigan zich bulutlar ham sovishga hissa qo‘shadi. Siklon okean ustidagi ma’lum hududdan o‘tadigan bir necha kun davomida suv yuzasining harorati sezilarli pasayadi. Bu hodisa manfiy teskari aloqani yuzaga keltirib, ayniqsa siklon sekin harakatlansa, uning kuchsizlanishiga olib kelishi mumkin.

O‘rtacha kattalikdagi tropik siklonda ajraladigan energiyaning umumiy miqdori kuniga taxminan 50—200 eksajoulni (1018 J) yoki 1 PVt (1015 Vt). Bu insoniyat iste’mol qiladigan barcha turdagi energiyadan qariyb 70 baravar, dunyo elektr ishlab chiqarishidan 200 baravar ko‘p; u har 10 megatonnalik vodorod bombasi portlaganda ajraladigan energiyaga har 20 daqiqada tengdir.

Hayot sikli

Shakllanishi

Barcha tropik siklonlarning yo‘nalishlari xaritasi, davr: 1985—2005-yilgacha

Tropik siklonlar uchraydigan dunyoning barcha hududlarida ularning faolligi yoz oxirida, okean yuzasi va chuqur qatlamlar orasidagi harorat tafovuti eng yuqori bo‘lganda cho‘qqiga chiqadi. Biroq mavsumiy manzara havzaga qarab bir oz farqlanadi. Global miqyosda may eng sust, sentabr eng faol oy hisoblanadi; noyabr esa barcha havzalarda bir vaqtda tropik siklonlar kuzatiladigan yagona oydir.

Muhim omillar

Atmosferani beqarorlashtirib, tropik siklonlar paydo bo‘lishiga yordam beradigan passat shamollari yaqinlashuvi zonalarining shakllanishi.

Tropik siklonlarning shakllanish jarayoni hanuz to‘liq tushunilmagan va faol o‘rganilmoqda. Odatda ularning yuzaga kelishi uchun zarur bo‘lgan oltita omil ajratiladi, biroq ayrim hollarda bu omillarning ba’zilari bo‘lmasa ham siklon paydo bo‘lishi mumkin.

Ko‘pchilik hollarda tropik siklon hosil bo‘lishi uchun okean suvining yuza qatlami harorati kamida 26,5 °C bo‘lishi va bu iliq qatlam kamida 50 m chuqurlikkacha yetishi kerak. Bu atmosfera beqarorligini yuzaga keltirib, momaqaldiroqli tizimni saqlab tura oladigan yuza suvining eng past yetarli haroratidir.

Yana bir zarur omil — balandlik oshishi bilan havoning tez sovishi. Bu tropik siklonning asosiy energiya manbai bo‘lgan kondensatsiya energiyasi ajralib chiqishiga imkon beradi.

Tropik siklon hosil bo‘lishi uchun troposferaning quyi va o‘rta qatlamlarida havo namligi ham yuqori bo‘lishi zarur. Havoda namlikning ko‘pligi troposferadagi beqarorlik uchun qulay sharoit yaratadi.

Yana bir qulay omil — shamolning vertikal gradienti past bo‘lishi; chunki katta shamol gradienti siklonning aylanish tizimini parchalab yuboradi.

Tropik siklonlar odatda ekvatordan kamida 5 kenglik darajasi (Yerda — 550 km) uzoqlikda hosil bo‘ladi. Bu kenglikda Koriolis kuchi shamolni burish va atmosfera girdobini aylantirish uchun yetarlicha kuchlidir.

Nihoyat, odatda tropik siklon hosil bo‘lishi uchun ilgari mavjud bo‘lgan past atmosfera bosimi yoki beqaror ob-havo zonasi kerak bo‘ladi. Biroq u yetuk tropik siklonga xos aylanma harakatga ega bo‘lishi shart emas. Bunday sharoit Madden–Julian tebranishi.

Shakllanish hududlari

Yer yuzidagi aksariyat tropik siklonlar ekvatorial mintaqa (tropiklararo front) yoki uning mussonlar ta’sirida hosil bo‘ladigan davomi — musson past bosimi zonasida shakllanadi. Tropik siklonlar uchun qulay sharoit tropik to‘lqinlar, bu hududlarda Atlantika okeanidagi kuchli siklonlarning taxminan 85 % i va Tinch okeanining sharqidagi tropik siklonlarning aksariyati shakllanadi.

Tropik siklonlarning mutlaq ko‘pchiligi har ikki yarimsharning 10—30 kenglik darajalari orasida hosil bo‘ladi, barcha tropik siklonlarning 87 foizi esa ekvatordan 20 kenglik darajasidan uzoq bo‘lmagan hududda paydo bo‘ladi. Ekvatorial zonada Koriolis kuchi mavjud emasligi sababli tropik siklonlar ekvatordan 5 darajadan yaqin joyda juda kam hosil bo‘ladi. Shunga qaramay, bunday holatlar ham uchragan, masalan, Vamey tropik bo‘roni (2001-yil) va Agni sikloni (2004-yil.

Shakllanish vaqti

Atlantika okeanining shimolida tropik siklonlar mavsumi 1-iyundan 30-noyabrgacha davom etadi, eng faol davri avgust oxiri va sentabrga to‘g‘ri keladi. Statistikaga ko‘ra, bu yerda siklonlarning eng ko‘pi 10-sentabr atrofida shakllangan. Tinch okeanining shimoli-sharqida mavsum uzoqroq, ammo eng faol davr xuddi shunday. Tinch okeanining shimoli-g‘arbida siklonlar yil bo‘yi hosil bo‘ladi: faollik fevral–martda eng past, sentabr boshida eng yuqori bo‘ladi. Shimoliy Hind okeanida tropik siklonlar ko‘proq apreldan dekabrgacha uchraydi, faollik may va noyabrda ikki marta cho‘qqiga chiqadi. Janubiy yarimsharda tropik siklonlar mavsumi 1-noyabrdan aprel oxirigacha davom etib, eng faol davr fevral o‘rtasidan mart boshigacha bo‘ladi.

Tropik siklonlar mavsumlari va ularning faolligi
HavzaMavsum boshlanishiMavsum tugashiTropik bo‘ronlar
(>34 uzel)
Uraganlar
(>63 uzel)
3+ toifadagi tropik siklonlar
(>95 uzel)
Tinch okeanining shimoli-g‘arbiaprelyanvar26,716,98,5
Hind okeanining janubinoyabraprel20,610,34,3
Tinch okeanining shimoli-sharqimaynoyabr16,39,04,1
Atlantika okeanining shimoliiyunnoyabr10,65,92,0
Tinch okeanining janubinoyabraprel94,81,9
Hind okeanining shimoliapreldekabr5,42,20,4

Harakati

Passat shamollari bilan o‘zaro ta’siri

Tropik siklonlarning Yer yuzasi bo‘ylab harakati, avvalo, ustunlik qiluvchi shamollarga bog‘liq. Bu shamollar global atmosfera sirkulyatsiyasi jarayonlari natijasida paydo bo‘ladi va tropik siklonlar ular bilan birga siljiydi. Tropik siklonlar vujudga keladigan, ya’ni har ikkala yarimsharda 20-kenglik darajalari orasidagi hududda passat shamollari ta’sirida siklonlar g‘arbga harakatlanadi.

Shimoliy Atlantika va Tinch okeanining shimoli-sharqiy tropik hududlarida passatlar tropik to‘lqinlarni hosil qiladi. Ular Afrika qirg‘oqlaridan boshlanib, Karib dengizi va Shimoliy Amerika orqali o‘tadi, Tinch okeanining markaziy hududlarida esa so‘nadi. Ushbu to‘lqinlar Yerning mazkur hududlaridagi tropik siklonlarning katta qismi shakllanadigan joydir.

Koriolis effekti

Siklonning girdobga aylanishi va aylanish harakatini ko‘rsatuvchi Uinston siklonining infraqizil tasviri.

Koriolis effekti Yerning aylanishi natijasida yuzaga kelib, nafaqat atmosfera girdoblarining aylanishiga, balki ularning harakat yo‘nalishiga ham ta’sir qiladi. Shu ta’sir tufayli passatlar bilan g‘arbga siljiyotgan tropik siklon, boshqa kuchli havo massasi oqimlari bo‘lmasa, qutblar tomon og‘adi. Passatlarning ta’siri siklonning qutb tomondagi ichki havo harakatiga qo‘shilgani uchun bu tomonda Koriolis kuchi kuchliroq bo‘ladi. Natijada tropik siklon qutbga tomon tortiladi. U subtropik yuqori bosim tizmasiga yetganda mo‘tadil mintaqaning g‘arbiy shamollari siklonning qutb tomonidagi havo harakati tezligini kamaytira boshlaydi. Biroq siklonning turli qismlari ekvatordan turlicha uzoqlikda bo‘lgani sababli girdobni aylantiruvchi kuchning umumiy yo‘nalishi baribir qutb tomonga qaragan bo‘ladi. Natijada Shimoliy yarimshardagi tropik siklonlar shimolga, Janubiy yarimshardagilar esa janubga og‘adi; keyin ikkala holatda ham sharqqa buriladi.

Mo‘tadil kengliklarning g‘arbiy shamollari bilan o‘zaro ta’siri

Murakkab trayektoriya: Ioke tayfuni Yaponiya qirg‘oqlari yaqinida, 2006-yil.

Tropik siklon subtropik tizmani — yuqori bosimli zonani — kesib o‘tganda, uning yo‘li odatda tizmaning qutb tomonidagi past bosim hududiga og‘adi. Mo‘tadil mintaqa g‘arbiy shamollari zonasiga kirgach, tropik siklon ular bilan sharqqa harakatlanadi; uning bunday burilishi (inglizcha recurvature)). Tayfunlar, ular Tinch okeani bo‘ylab g‘arbga, Osiyoning sharqiy sohillari tomon ketayotganda ko‘pincha Yaponiya yaqinida Xitoy yoki Sibir tomondan esayotgan janubi-g‘arbiy shamollar ta’sirida avval shimolga, keyin shimoli-sharqqa buriladi. Ko‘plab tropik siklonlar bu hududda tropikdan tashqari siklonlar bilan o‘zaro ta’sir tufayli ham yo‘nalishini o‘zgartiradi. Bunday holatga Ioke tayfuni 2006-yilda (rasmda) bosib o‘tgan trayektoriya misol bo‘la oladi.

Quruqlikka chiqishi

Siklon aylanishining markazi quruqlik ustidan o‘tsa, chekka qismlarining holatidan qat’i nazar, siklon quruqlikka chiqqan hisoblanadi. Bo‘ronli sharoit odatda markaz quruqlikka yetib kelishidan bir necha soat avval boshlanadi. Tropik siklon rasmiy ravishda quruqlikka chiqishidan oldingi shu davrda shamollar eng yuqori kuchiga yetishi mumkin. Bunday holat siklonning sohilga «bevosita zarbasi» deb ataladi. Demak, siklon qirg‘oqqa chiqqan vaqt amalda o‘sha hududdagi bo‘ron davrining o‘rtasiga to‘g‘ri keladi. Xavfsizlik choralarini siklonning quruqlikka chiqish vaqtiga qarab emas, balki shamol muayyan tezlikka yoki yomg‘ir ma’lum jadallikka yetishidan avval ko‘rish kerak.

Siklonlarning o‘zaro ta’siri

Ikki siklon bir-biriga yaqinlashganda, ularning aylanish markazlari umumiy markaz atrofida aylana boshlaydi. Siklonlar yaqinlashishda davom etsa, oxir-oqibat qo‘shilib ketadi. Agar kattaligi turlicha bo‘lsa, kattasi ustunlik qiladi, kichigi esa uning atrofida aylanadi. Bu hodisa Fujivara effekti deb ataladi (yapon meteorologi Sakuhey Fujivara[inglizcha] sharafiga).).

Tarqalib ketishi

Atlantikadagi Franklin tropik bo‘roni 2005-yilgi — shamolning katta gradientiga ega tropik siklon namunasi.

Tropik siklon bir necha yo‘l bilan o‘z xususiyatlarini yo‘qotishi mumkin. Shulardan biri quruqlik ustida harakatlanishdir: bu siklonni uni oziqlantiradigan iliq suv manbaidan uzadi va siklon tez zaiflashadi. Kuchli tropik siklonlarning ko‘pi bir yoki ikki kun ichida kuchini yo‘qotib, tartibsiz past bosim hududiga yoki tropikdan tashqari siklonlarga aylanadi. Ba’zan siklon yana iliq okean suvlariga chiqsa, Ivan uragani kabi qayta kuchayishi mumkin. Tropik siklon hatto qisqa vaqt tog‘lar ustidan o‘tsa ham, zaiflashishi sezilarli tezlashadi. Tropik siklonlar qurbonlarining ko‘pi tog‘li hududlarga to‘g‘ri keladi: tez zaiflashayotgan siklon ulkan miqdorda yomg‘ir yog‘dirib, vayronkor suv toshqinlari va ko‘chkilarga sabab bo‘ladi. Mitch uragani bilan bog‘liq 1998-yildagi holat buning misolidir. Tropik siklon bir hududda juda uzoq tursa ham kuchsizlanadi, chunki kuchli bug‘lanish va qalinligi 60 m gacha bo‘lgan suv qatlamining aralashishi tufayli yuza harorati taxminan 5 °C ga pasayishi mumkin. Iliq yuza suv qatlami bo‘lmasa, tropik siklon mavjudligini saqlay olmaydi.

Tropik siklon suv harorati 26,5 °C dan past yangi dengiz hududiga o‘tsa ham tarqalishi mumkin. Bunda u tropik xususiyatlarini (markaz atrofidagi momaqaldiroq halqasi va iliq yadro) yo‘qotadi va bir necha kun saqlanib turishi mumkin bo‘lgan qoldiq past bosim zonasiga aylanadi. Bu tarqalish mexanizmi Tinch okeanining shimoli-sharqida asosiy hisoblanadi.

Tropik siklonning zaiflashishi yoki tarqalishi shamolning kuchli vertikal gradienti tufayli ham yuz berishi mumkin. Bu hodisa konvektiv issiqlik mashinasining o‘qini siljitib, uning faoliyatini buzadi.

Tropik siklon mo‘tadil kengliklarning g‘arbiy shamollari va mo‘tadil hududlarga xos atmosfera frontlari bilan o‘zaro ta’sirda tropikdan tashqari siklonga aylanishi mumkin. Bunday o‘zgarish odatda 1—3 kun davom etadi. Tropikdan tashqari siklonlarning ichki bosimi odatda yuqoriroq, shamollari esa kuchsizroq bo‘ladi. Ammo tropik siklon «tarqalib ketgan» yoki tropikdan tashqari siklonga aylangan taqdirda ham, undagi shamollar bo‘ron yoki hatto uragan kuchida qolishi, yog‘in miqdori esa 10 sm dan oshishi mumkin. Tropik siklonlardan hosil bo‘lgan juda kuchli tropikdan tashqari siklonlar vaqti-vaqti bilan Shimoliy Amerikaning g‘arbiy sohillariga, ayrim hollarda Yevropaga ham xavf tug‘diradi. Bunday bo‘ronlardan biri Iris uragani (1995-yil) bo‘lgan..

Tropik siklon boshqa past bosim zonasi bilan qo‘shilib ham ketishi mumkin. Bu jarayon past bosim zonasini kengaytiradi, garchi u endi tropik siklon bo‘lmasligi mumkin. 2000-yillardagi tadqiqotlarda atmosfera changining ko‘pligi ham tropik siklonning zaiflashishi va tarqalishiga sabab bo‘lishi mumkinligi haqidagi faraz ilgari surilgan.

Ta’siri

So‘nggi ikki asrda tropik siklonlarning bevosita ta’siri natijasida dunyo bo‘ylab 1,9 mln kishi halok bo‘lgan. Ular uy-joylar va xo‘jalik obyektlariga zarar yetkazishdan tashqari, yo‘llar, ko‘priklar, elektr uzatish liniyalari kabi infratuzilmani vayron qilib, zarar ko‘rgan hududlarga juda katta iqtisodiy talafot yetkazadi. Tropik siklonlar dengizda ham salbiy oqibatlarga olib keladi: kuchli to‘lqinlar paydo qilib, kemalar qatnovini to‘xtatadi va ba’zan kema halokatlariga sabab bo‘ladi.

Shamol

Shamol vayronagarchiligi: Katrina uragani tufayli Missisipi shtatining Galfport shahrida.

. Quruqlikda tropik siklonlarning bevosita ta’siri bo‘ronli shamollardan iborat bo‘lib, ular avtomobillar, binolar, ko‘priklar va boshqa sun’iy inshootlarni vayron qilishi mumkin. Muayyan joyning siklon ta’sirida qolish davomiyligi uning kattaligi va harakat tezligiga bog‘liq; odatda bu bir necha soatdir. Siklondagi eng kuchli barqaror shamollar odatda uning oldingi qismining markaziy hududida joylashadi va kuchli tropik siklonlarda 70 m/s dan oshadi. Tropik siklon o‘tishida hatto puxta qurilgan mustahkam binolar ham shikastlanishi yoki vayron bo‘lishi mumkin. Tropik siklon uragan deb hisoblanadigan eng past shamol tezligi taxminan 28 m/s bo‘lib, shamolning bunday kuchi tik devorga 718 Pa bosim beradi. Uraganlarga ko‘proq xos bo‘lgan 55 m/s tezlikdagi shamollar esa 3734 Pa bosim hosil qiladi. Demak, devor yuzasi katta bo‘lgan binolarga siklon vaqtida ulkan kuch ta’sir qiladi, ayniqsa eng katta devorlari shamol yo‘nalishiga tik joylashgan bo‘lsa.

Doimiy kuchli shamollardan tashqari, tropik siklon quruqlikka chiqqanda ayrim joylarda o‘ta kuchli shamollar va shamolning keskin kuchayishlari ham kuzatiladi. Yer yuzasi bilan ishqalanish shamol tezligini kamaytirsa ham, havo oqimlarining turbulentligini sezilarli oshiradi, natijada yuqoridagi juda tez havo oqimlari ko‘pincha yer yuzasigacha tushadi. Tropik siklondagi shamol zarbalari hosil bo‘lishining yana bir mexanizmi oddiy momaqaldiroqlarga xos mikroshamol zarbalari mexanizmiga o‘xshaydi. Bunday zarbalar ichida shamol odatda atrofdagi shamolga qarama-qarshi yo‘naladi. Agar ikki shamolning yo‘nalishi bir xil bo‘lib qolsa, tezlik taxminan 100 m/s ga yetishi mumkin.

Bo‘ron to‘lqini ko‘tarilishi

Bo‘ron to‘lqini ko‘tarilishiTexasdagi Galveston shahrida, Rita uraganidan keyin (2005-yil).

Tarixan tropik siklonlarning eng ko‘p o‘limga olib kelgan ta’siri bo‘ron to‘lqini ko‘tarilishi, ya’ni siklon ta’sirida dengiz sathining ko‘tarilishidir. U o‘rtacha qurbonlarning taxminan 90 foiziga sabab bo‘ladi. Bunday suv ko‘tarilishi avvalo havo oqimining suv yuzasi bilan ishqalanishi tufayli yuzaga keladi va 6 m dan oshib, keng qirg‘oqbo‘yi hududlarini suv bosishi mumkin. Suvning haydalib to‘planishi sayoz qo‘ltiqlar va daryo quyilish joylarida ayniqsa kuchli bo‘ladi. Masalan, tarixdagi eng ko‘p qurbon keltirgan Bxola sikloni aynan 1970-yilda 300—500 ming kishining halok bo‘lishiga sabab bo‘lgan; bu hodisa Sharqiy Pokistonda 9 metrlik bo‘ron to‘lqini ko‘tarilishi va sayoz Gang deltasi orollarini suv bosishi tufayli yuz bergan. Shimoliy yarimshar siklonlarida eng katta suv ko‘tarilishi oldingi o‘ng sektorda, Janubiy yarimsharda esa oldingi chap sektorda yuz beradi. Shamol ishqalanishiga qo‘shimcha ravishda, siklondagi past atmosfera bosimi ham suv sathini taxminan yana 1 m ga ko‘taradi. Siklon quruqlikka suv qalqishi vaqtida chiqsa, bu ta’sirlar bir-biriga qo‘shilib, eng vayronkor oqibatlarga olib keladi.

Quyunlar

Tropik siklonning ulkan girdobli tuzilishi hamda kuchli vertikal shamol gradienti yer yuzasi bilan ishqalanish natijasida quyunlar paydo bo‘lishiga olib keladi. Quyunlar ko‘z devoridagi mezogirdoblar — siklon quruqlikka chiqqach hosil bo‘ladigan nisbatan kichik tuzilmalar — ta’sirida ham paydo bo‘lishi mumkin.

Jalalar

Quyidagi hodisa — Mitch uragani keltirib chiqargan ko‘chki — Tegusigalpa, , Gonduras.

Tropik siklonlar doimo ko‘p miqdorda yog‘in bilan bog‘liq, avvalo ko‘z devori va siklonning yomg‘ir tasmalarida. Odatda yog‘in soatiga bir necha santimetr bo‘ladi, ba’zan qisqa fursatda bundan ham ko‘p yog‘adi. Siklon o‘tishi davomida jami 500—1000 mm yomg‘ir kuzatilishi g‘ayrioddiy emas. Bunday yog‘in yomg‘ir kanalizatsiyasini tez to‘ldirib, toshqinlarga olib keladi. Yomg‘irli toshqinlar tog‘li hududlarda ayniqsa xavfli: havoning ko‘tarilishi yog‘inni oshiradi, suv esa jarliklar va daryo vodiylarida to‘planadi. Bunga Mitch uraganining Gonduras hududidan 1998-yilda.

o‘tishi misol bo‘ladi. Ko‘z devori bilan bog‘liq bo‘lmagan yana bir jala manbai — siklonning baland bulut qoplamidan yog‘in tushishidir. Bunda ushbu bulutlar yuqori kengliklardagi past bosim zonasiga kiradi. Masalan, shunday hodisa tufayli Tinch okeani sharqida hosil bo‘lgan Oktav uragani qoldiqlari Arizonaning cho‘l hududlariga yetib borgan va u yerda uch kunda 200 mm dan ko‘p yog‘in yog‘gan. Bu mazkur joylardagi deyarli bir yillik yog‘in me’yoriga tengdir.

Kuchli jalalar va bo‘ron to‘lqinlari ko‘tarilishi ko‘pincha suv turib qoladigan hududlarni ham hosil qiladi. Tropik iqlim sharoitida bunday suv bilan aloqa infeksiyalar tarqalishiga, shuningdek, kasallik tashuvchi chivinlar ko‘payishiga osonlikcha sabab bo‘ladi. Kasalliklar uragan oqibatida uyidan ayrilgan kishilar yashayotgan, odam haddan tashqari ko‘p bo‘lgan qochqinlar lagerlarida ham tarqaladi.

Issiqlik va gidrologik muvozanatni saqlash

Tropik siklonlar katta talafot va vayronagarchilikka sabab bo‘lishiga qaramay, ular uchraydigan hududlardagi yog‘in rejimining muhim omilidir. Chunki ular bo‘lmasa qurg‘oqchil bo‘lib qoladigan joylarga yomg‘ir olib keladi. Shuningdek, tropik siklonlar Yerning tropik va subtropik hududlari orasidagi harorat hamda namlik gradientini o‘zgartirib, issiqlik muvozanatini saqlashga yordam beradi. Bo‘ron to‘lqinlari va okean suvining siklonlar ta’sirida aralashishi dengiz o‘simliklari va hayvonot dunyosi uchun ham muhimdir. Hatto sun’iy inshootlarning vayron bo‘lishi ham ba’zan hududlarni qayta tiklash va yaxshilashga turtki bo‘lib, iqtisodiy jihatdan og‘ir ahvoldagi joylar uchun foydali bo‘lib chiqishi mumkin.

Iqtisodiy zarar

The Economist jurnaliga ko‘ra, bitta uragan qariyb 100 mlrd AQSH dollari miqdorida zarar yetkazishi mumkin. Masalan, «Harvi» uragani Bostonda yoki «Mariya» uragani Puerto-Rikoda.

O‘rganish va tasniflash

Havzalar va tashkilotlar

Havzalar va kuzatuv tashkilotlari
Бассейны тропических циклонов
Tropik siklonlar havzalari
HavzaMas’ul tashkilotlar
1. Shimoliy AtlantikaAQSH Milliy uragan markazi (AQSH)
2. Shimoli-sharqiy
Tinch okeani
AQSH Milliy uragan markazi (AQSH)
Markaziy Tinch okeani uragan markazi (AQSH)
3. Shimoli-g‘arbiy
Tinch okeani
Yaponiya meteorologiya agentligi
4. Shimoliy
Hind okeani
Hindiston meteorologiya departamenti
5. Janubi-g‘arbiy
Hind okeani
Meteo-Frans
6. Janubi-sharqiy
Hind okeani
Meteorologiya byurosi† (Avstraliya)
Indoneziya meteorologiya agentligi
7. Janubiy
Tinch okeani
Fiji meteorologiya xizmati
Yangi Zelandiya meteorologiya xizmati†
Papua — Yangi Gvineya milliy ob-havo xizmati†
Meteorologiya byurosi† (Avstraliya)
†: Tayfunlardan ogohlantirish markazlari

Tropik siklonlar paydo bo‘ladigan asosiy hududlar amalda bir-biridan ajralgan yettita uzluksiz zona — havzalardir; ular o‘ngdagi jadvalda keltirilgan. Eng faol havza Tinch okeanining shimoli-g‘arbida bo‘lib, bu yerda har yili 25,7 ta tropik bo‘ron kuchidagi yoki undan kuchliroq siklon hosil bo‘ladi; butun dunyoda ular 86 ta. Eng sust havza Hind okeanining shimolida, u yerda yiliga faqat 4—6 ta siklon kuzatiladi.

Kuzatuvlar tarixida Jahon okeanining boshqa hududlarida tropik siklonlar yoki shunga o‘xshash hodisalar yuz bergan bir necha holat qayd etilgan. Ular orasida rasman tan olingan birinchi hodisa Katarina sikloni bo‘lib, u 26-mart 2004-yilda Janubiy Atlantikada hosil bo‘lgan, keyin Braziliya sohiliga Saffir — Simpson shkalasi bo‘yicha 2-toifa uragan darajasidagi shamollar bilan chiqqan. Saffir — Simpson shkalasi Siklon ilgari bunday hodisa qayd etilmagan hududda shakllangani uchun Braziliya meteorologiya tashkilotlari uni dastlab tropikdan tashqari siklon deb hisoblagan, keyinchalik esa tropik siklon deb qayta tasniflagan.

Tropik siklonlarni kuzatish va ular haqida ogohlantirish bilan shug‘ullanadigan asosiy markazlar vazifasini oltita mintaqaviy ixtisoslashtirilgan meteorologiya markazi (inglizcha Regional Specialized Meteorological Centers, RSMC) bajaradi. Bu markazlar Jahon meteorologiya tashkiloti topshirig‘i asosida ishlaydi hamda o‘z mas’uliyat hududlari bo‘yicha rasmiy ogohlantirishlar, ma’rifiy nashrlar va tayyorgarlik choralari yuzasidan tavsiyalar berishga javobgar. Bundan tashqari, Jahon meteorologiya tashkiloti tomonidan vakolat berilgan, biroq maqomi pastroq va mas’uliyat hududi kichikroq yana oltita Tropik siklonlardan ogohlantirish markazi (inglizcha Tropical Cyclone Warning Centers, TCWC) mavjud.

Biroq mintaqaviy ixtisoslashtirilgan meteorologiya markazlari va tropik siklonlardan ogohlantirish markazlari bu boradagi ma’lumot tarqatuvchi yagona tashkilotlar emas. Masalan, AQSH harbiy-dengiz kuchlarining Tayfunlardan ogohlantirish qo‘shma markazi (inglizcha Joint Typhoon Warning Center, JTWC) AQSH hukumati ehtiyojlari uchun Shimoliy Atlantikadan tashqari barcha havzalar bo‘yicha tavsiyalar beradi; Filippin atmosfera, geofizika va astronomiya xizmatlari boshqarmasi (inglizcha Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration, PAGASA) Filippinga yaqinlashayotgan tropik siklonlar bo‘yicha tavsiyalar beradi va ularga nomlar qo‘yadi; Kanada uragan markazi (inglizcha Canadian Hurricane Center, CHC) esa Kanadaga xavf tug‘dirishi mumkin bo‘lgan uragan qoldiqlari haqida tavsiyalar beradi.

Kuzatish

2100 m balandlikdan tongda olingan Isidor uraganining yomg‘ir tasmalari

Tropik siklonlarni kuzatish qiyin, chunki ular meteorologik stansiyalar kam bo‘lgan okean ustida hosil bo‘ladi va tez rivojlanib, harakatlanadi. Yer yuzasidan siklonni odatda faqat orollardan o‘tganda, ayrim hollarda esa okeandagi kemadan kuzatish mumkin. Ko‘pincha real vaqt rejimidagi o‘lchovlar sharoiti uncha halokatli bo‘lmagan chekka hududlarda amalga oshiriladi, ammo ular siklonning haqiqiy kuchini baholashga imkon bermaydi. Shu sababli tropik siklon quruqlik ustidan o‘tayotganda meteorologlar guruhlari ko‘pincha uning taxminiy yo‘li bo‘ylab yo‘lga chiqib, markazga imkon qadar yaqin joyda kuzatuv o‘tkazadi.

Okean ustidagi tropik siklonlar ko‘rinadigan va infraqizil diapazonlarda odatda har 15—30 daqiqada tasvirga oladigan meteorologik sun’iy yo‘ldoshlar yordamida kuzatiladi. Siklon quruqlikka yaqinlashganda meteorologik radarlar ishlatiladi. Radarlar siklon quruqlikka chiqayotgan paytda uning joylashuvi va kuchi haqida deyarli real vaqt rejimida, ya’ni har bir necha daqiqada ma’lumot olishga imkon beradi.

Real vaqt rejimidagi o‘lchovlar siklon tomon yuboriladigan maxsus jihozlangan samolyotlar yordamida ham bajariladi. Xususan, «uragan ovchilari» WC-130 Hercules va WP-3D Orion samolyotlarida muntazam shunday parvozlar qiladi. Bu samolyotlar siklonning ichiga kirib, ma’lumotni bevosita va tashlab yuboriladigan zondlar yordamida to‘playdi. Bu zondlar GPS hamda harorat, namlik va bosim datchiklari bilan jihozlangan bo‘lib, parvoz uchun xavfsiz balandlikdan okean yuzasigacha bo‘lgan oraliqda o‘lchov olib boradi. XXI asr boshlarida bu usullarga Aerosonde — kichik uchuvchisiz samolyot, u odam uchun xavfli bo‘lgan past balandliklarda meteorologik ma’lumot to‘play oladi. Qurilma ilk bor Atlantikadagi Ofeliya tropik bo‘ronini o‘rganish jarayonida 2005-yilda sinovdan o‘tkazilgan..

Prognozlash

Vaqt o‘tishi bilan siklon yo‘lini prognozlash xatoligi kamayganini ko‘rsatuvchi grafik

Tropik siklonning harakatiga atrofidagi past va yuqori bosim zonalari ta’sir qilgani sababli uning yo‘lini prognozlash uchun siklon mavjud bo‘ladigan davrda bu zonalar qanday o‘zgarishini oldindan aytish kerak. Buning uchun odatda butun troposfera qalinligi bo‘yicha o‘rtachalashtirilgan shamol tezligi va kuchi o‘lchovlari ishlatiladi. Agar shamol gradienti nisbatan katta bo‘lsa, 700 mbar darajasidagi (dengiz sathidan taxminan 3000 m balandlikdagi) shamol tezligi orqali eng yaxshi natijalar olinadi. Bunda siklon ichidagi shamolning qisqa muddatli tebranishlari o‘rtachalashtiriladi. Hozirda tropik siklonlar yo‘lini aniqroq bashoratlashda kompyuter simulyatsiyalari keng qo‘llanadi. So‘nggi o‘n yilliklarda o‘lchash usullari va atmosfera jarayonlarini tushunish yaxshilangani sababli tropik siklonlarning yo‘lini prognozlash aniqligi ortdi. Biroq ularning kuchini prognozlash hali ham ancha noaniq bo‘lib, bu siklonlarning rivojlanishiga ta’sir qiluvchi omillar yetarlicha o‘rganilmagani bilan izohlanadi.

Kuchiga ko‘ra tasnifi

Turli rivojlanish bosqichlaridagi uchta tropik siklon: eng kuchsizi (chapda) endigina doira shaklini olgan, kuchlirog‘ida (yuqori o‘ngda) yomg‘ir tasmalari paydo bo‘lgan, eng kuchlisida (pastki o‘ngda) esa ko‘z shakllangan.

Kuchiga ko‘ra tropik siklonlar uchta asosiy guruhga bo‘linadi: tropik depressiyalar, tropik bo‘ronlar va eng kuchli siklonlar. Eng kuchli siklonlarning nomi havzaga qarab farqlanadi: Tinch okeanining shimoli-g‘arbida «tayfun», Tinch okeanining shimoli-sharqida va Atlantikada «uragan» deyiladi; boshqa havzalarda «juda kuchli» yoki «intensiv» kabi atamalar qo‘llanadi. Tropik siklon bir havzadan boshqasiga o‘tsa, uning tasnifi o‘zgaradi; masalan, Ioke uragani (2006-yil) xalqaro sana o‘zgarish chizig‘ini kesib o‘tib, Tinch okeanining shimoli-sharqiy hududidan shimoli-g‘arbiy hududiga o‘tganda «Ioke tayfuni» deb atala boshlagan. Bu o‘zgarish Tinch okeanida yuz bergan. Bo‘lim oxiridagi jadvalda ko‘rsatilgan tasnif tizimlarining har birida asosiy toifalarning kichik guruhlari uchun ham biroz farqli atamalar qo‘llanadi.

Tropik depressiya

«Tropik depressiya» — yer yuzasiga yaqin aylanma harakati aniq ifodalangan, eng yuqori barqaror shamol tezligi 17 m/s (33 uzel) gacha bo‘lgan uyushgan siklon tizimi. Bunday tizimda ko‘z bo‘lmaydi va ko‘pincha kuchliroq tropik siklonlarga xos spiral tuzilma ham kuzatilmaydi. Odatda tropik depressiyalarga alohida nomlar berilmaydi; bundan Filippin.

Tropik bo‘ron

«Tropik bo‘ron» — yer yuzasiga yaqin aniq aylanma harakatga va 17 m/s (33 uzel) bilan 32 m/s (63 uzel) oralig‘idagi eng yuqori barqaror shamollarga ega uyushgan siklon tizimi. Odatda bunday tropik siklonlarda spiral tuzilma ravshanlashadi, ammo ko‘z hali ham hosil bo‘lmasligi mumkin. Shu darajadan boshlab tropik siklonlarga alohida nomlar esa tropik siklon shu kuchga yetgan hudud uchun mas’ul mamlakatga qarab tanlanadi.

Eng yuqori kuchdagi siklonlar

Tropik siklonlar tasnifidagi eng yuqori toifa «uragan» yoki «tayfun» deb ataladi (ayrim tasniflarda «siklonli bo‘ron» yoki «tropik siklon» nomi saqlanadi). Unga doimiy shamol tezligi 33 m/s (64 uzel) dan boshlanadigan siklonlar kiradi. Shamol tezligi 67 m/s (130 uzel) dan oshgan tayfunlar esa Tayfunlardan ogohlantirish qo‘shma markazi tomonidan «supertayfunlar» deb ham ataladi. Bunday kuchdagi tropik siklon odatda aylanish markazida aniq ko‘rinadigan ko‘z hosil qiladi. Sun’iy yo‘ldosh tasvirlarida u bulutlardan xoli nisbatan kichik dumaloq dog‘ sifatida ko‘rinadi. Bunday siklonlarning ko‘z devori kengligi 16 dan 80 km gacha bo‘lib, undagi shamol tezligi taxminan 85 m/s (165 uzel) ga yetishi mumkinligi taxmin qilinadi.

«Tayfun» so‘zining kelib chiqishi haqida ikki qarash mavjud. Birinchisiga ko‘ra, u xitoycha taifung («kuchli shamol») so‘zidan olingan. Ikkinchi qarashga ko‘ra, so‘z rus tiliga nemis yoki ingliz tili vositasida arabcha طوفان, ţūfān so‘zidan kirgan. Arabcha so‘zning o‘zi esa qadimgi yunoncha τυφῶν («girdob, uragan, quyun») so‘zidan olingan bo‘lishi mumkin.

Atlantika va Tinch okeanining shimoli-sharqida ishlatiladigan «uragan» so‘zi esa mayyalar mifologiyasidagi shamol xudosi Hurakan (Huracan yoki Jurakan) nomidan kelib chiqqan; u ispan tili orqali huracán shaklida tarqalgan.

Tropik siklonlar tasniflarining taxminiy taqqoslanishi
Bofort shkalasi 10 daqiqadagi barqaror shamol, uzel Hind okeanining shimoli
IMD
Hind okeanining janubi-g‘arbi
MF
Avstraliya
BOM
Tinch okeanining janubi-g‘arbi
FMS
Tinch okeanining shimoli-g‘arbi
JMA
Tinch okeanining shimoli-g‘arbi
JTWC
Tinch okeanining shimoli-sharqi va Shimoliy Atlantika
NHC va CPHC
0—6 <28 Depressiya Tropik g‘alayonlar Tropik past bosim Tropik depressiya Tropik depressiya Tropik depressiya Tropik depressiya
7 28—33 Chuqur depressiya Tropik depressiya
8-9 34—47 Siklonli bo‘ron Mo‘tadil siklonli bo‘ron Tropik siklon (1) Tropik siklon (1) Tropik bo‘ron Tropik bo‘ron Tropik bo‘ron
10 48—55 Kuchli siklonli bo‘ron Kuchli tropik bo‘ron Tropik siklon (2) Tropik siklon (2) Kuchli tropik bo‘ron
11 56—63
12 64—72 Juda kuchli siklonli bo‘ron Tropik siklon Kuchli tropik siklon (3) Kuchli tropik siklon (3) Tayfun Tayfun Uragan (1)
13 73—85 Uragan (2)
14 86—89 Kuchli tropik siklon (4) Kuchli tropik siklon (4) Kuchli uragan (3)
15 90—99 Intensiv tropik siklon
16 100—106 Kuchli uragan (4)
17 107—114 Kuchli tropik siklon (5) Kuchli tropik siklon (5)
115—119 Juda intensiv tropik siklon Supertayfun
>120 Supersiklonli bo‘ron Kuchli uragan (5)

Nom berish

Bir vaqtda mavjud bo‘lib, faol harakatlanishi mumkin bo‘lgan ko‘plab tropik siklonlarni farqlash uchun tropik bo‘ron kuchiga yetganlariga atoqli nomlar beriladi. Ko‘p hollarda tropik siklonning nomi uning butun mavjudlik davrida saqlanadi, ammo ayrim alohida vaziyatlarda u hali faol bo‘lgan paytida ham qayta nomlanishi mumkin.

Tropik siklonlarga nomlar mintaqalarga qarab farqlanadigan, oldindan tuzilgan rasmiy ro‘yxatlardan olinadi. Bu ro‘yxatlarni Jahon meteorologiya tashkiloti qo‘mitalari yoki tropik siklonlarni kuzatuvchi milliy meteorologiya tashkilotlari tuzadi. Eng vayronkor tropik siklonlarning nomlari tarixda saqlab qolinib, keyingi safar foydalanishdan chiqariladi va o‘rniga yangi nomlar kiritiladi.

Bundan tashqari, ayrim mamlakatlarda tropik siklonlar raqamli yoki kodli usulda tasniflanadi. Masalan, Yaponiyada siklonga mavsum davomida paydo bo‘lish tartibiga qarab raqam beriladi, jumladan yaponcha 台風第9号 — «9-raqamli tayfun».

Vaqt o‘tishi bilan faollikning o‘zgarishi

Uzoq muddatli tendensiyalar

AQSHdagi eng katta zarar yetkazgan Atlantika uraganlari
(Umumiy zarar, daromadga moslashtirilgan)
O‘rin Nomi Mavsum Zarar
(2005 USD)
1 «Katrina» 2005 125 mlrd
«Harvi» 2017
2 «Mariya» 2017 92 mlrd
3 «Irma» 2017 77 mlrd
4 «Sendi» 2012 68 mlrd
5 «Ida» 2021 65 mlrd
6 «Ayk» 2008 38 mlrd
7 «Endryu» 1992 28 mlrd
8 «Vilma» 2005 27 mlrd
9 «Ivan» 2004 26 mlrd
10 «Maykl» 2018 25 mlrd
Manba:(2005-yil ham kiradi)

Eng ko‘p o‘rganilgan havza Atlantika bo‘lgani uchun o‘tmishdagi tropik siklonlar faolligi haqida mavjud ma’lumotlarning aksariyati aynan shu havzaga tegishli. Atlantikadagi tropik bo‘ronlarning yillik soni 1995-yildan boshlab oshgan, ammo bu global tendensiya emas: dunyo miqyosida tropik siklonlarning o‘rtacha yillik soni 87 ± 10 darajasida qolmoqda. Biroq ayrim havzalar, ayniqsa Janubiy yarimshar bo‘yicha tarixiy ma’lumotlar yetishmagani uchun global xulosa chiqarish qiyin. Umuman, tropik siklonlar sonining ko‘payish tendensiyasi borligiga ishonch yetarli emas. Shu bilan birga, ma’lumotlar eng kuchli uraganlar. Odatdagi uragandan ajraladigan energiya dunyo bo‘ylab taxminan 70 % ga oshgan; bu davr taxminan 1975 dan 2005-yilgacha davom etgan. O‘sish maksimal shamol tezligining 15 % ga va tropik siklonlarning o‘rtacha davomiyligining 60 % ga oshganidan tashkil topgan. Boshqa tadqiqot ham xuddi shunday natija ko‘rsatgan: Shimoliy Atlantikadan tashqari barcha havzalarda siklonlarning umumiy soni kamaygan, juda kuchli siklonlar ulushi va mutlaq soni esa sezilarli oshgan. Boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, eng kuchli siklonlarning shamol tezligi 63 m/s bo‘lgan 1981-yilda 70 m/s gacha ko‘tarilib, 2006-yilga.

yetgan. Yana bir sezilarli tendensiya — tropik siklonlar, ayniqsa Atlantika siklonlari keltiradigan moliyaviy zararning o‘sishidir. Atlantikadagi eng zararli o‘nta uraganning beshtasi 1990-yildan beri yuz bergan. Biroq, Jahon meteorologiya tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, bunday o‘zgarishlar asosan aholi sonining o‘sishi va qirg‘oqbo‘yi hududlarining rivojlanishi bilan bog‘liq. Ilgari, jumladan uraganlar xavfi tufayli, qirg‘oqbo‘yi hududlarida asosiy portlardan tashqarida aholi ko‘p bo‘lmagan. Faqat XX asr oxirida turizm rivojlangach, u yerda aholi zichligi sezilarli oshdi. Bu xulosani Atlantika uraganlari keltirgan zararni qirg‘oqbo‘yi aholisi jami daromadiga nisbatan hisoblaganda 1900—2005-yilgacha bo‘lgan davrda zarar o‘sish tendensiyasi kuzatilmagani ham tasdiqlaydi. Bunda eng kam vayronkor davr 1970—1990-yillar, eng vayronkor davr esa 1926—1935-yillar va 1996—2005-yillar bo‘lgan. Ushbu havzada tropik bo‘ronlar soni bo‘yicha rekord 2005-yil mavsumiga (28 ta tropik bo‘ron) tegishli, undan keyingi o‘rinda 1933-yil mavsumi (21 ta tropik bo‘ron) turadi. XIX asr boshidagi davrlar hamda 1870—1899-yillar ham faol, 1840—1870 va 1900—1925-yillar esa sust davrlar bo‘lgan.

Sun’iy yo‘ldoshlar davrigacha ayrim uraganlar kuzatilmay qolgan yoki qulay kuzatish usullari yo‘qligi sababli ularning kuchi noma’lum bo‘lgan. Bu tropik siklonlar soni hamda kuchi oshayotgandek ko‘rinishini hech bo‘lmaganda qisman izohlashi mumkin. Xususan, 1960-yilgacha aholi yashaydigan hududlarga yetib bormagan tropik siklonni samolyot yoki kema tasodifan payqashi mumkin edi, biroq faqat ekipaj qaytib kelgach siklon haqida xabar bergan va uni boshqa atmosfera hodisalaridan farqlay olgan taqdirdagina qayd etilardi.

Siklonlarning to‘plangan energiyasi (ACE), 1950-yildan boshlab; Shimoliy Atlantika tebranishi.

Atlantikadagi uraganlarning soni va kuchi Shimoliy Atlantika tebranishi tufayli 50—70 yillik siklga bo‘ysunishi mumkinligi taxmin qilingan. Bu Shimoliy Atlantika tebranishi. Xususan, bir tadqiqot mualliflari XVIII asr boshidan buyon kuchli uraganlar tarixini tiklab, beshta 40—60 yillik davrni aniqlagan. Bu davrlarda yiliga 3—5 ta kuchli uragan kuzatilgan, ularning orasida esa yiliga 1,5—2,5 ta kuchli uragan kuzatilgan 10—20 yillik oltita davr bo‘lgan.

Tropik siklonlar tarixini qayta tiklashga oid tadqiqotlar Meksika qo‘ltig‘i hududida kuchli uraganlar faolligi bir necha yuz yoki ming yillik davomida o‘zgarib turganini ko‘rsatadi. Xususan, miloddan avvalgi 3000—1400-yillardagi va so‘nggi ming yillikdagi faollik miloddan avvalgi 1400-yildan milodiy 1000-yilgacha bo‘lgan davrdagidan taxminan 3—5 baravar past bo‘lgan. Bu tebranishlar Azor antisiklonining joylashuvi uzoq muddatda o‘zgargani bilan izohlanadi; bu, o‘z navbatida, Shimoliy Atlantika tebranishi. Bu farazga ko‘ra, Meksika qo‘ltig‘i va AQSHning Atlantika qirg‘og‘idagi tropik siklonlar soni o‘rtasida teskari bog‘liqlik mavjud. Tinch davrlarda Azor antisikloni shimoli-sharqda joylashsa, Atlantika qirg‘og‘iga yetib keladigan uraganlar ko‘payadi. Faolroq davrlarda esa Meksika qo‘ltig‘iga ko‘proq uragan keladi. Bu tebranishni Gaitida taxminan 3200 yil avval ancha quruq iqlim shakllangani haqidagi 14C ma’lumotlari, shuningdek, Buyuk tekisliklar hududida golotsen davrida Missisipi daryosi vodiysida tropik siklonlar ko‘paygani tufayli iqlim o‘zgargani hamda Keyp-Kod burnida so‘nggi 500—1000 yil davomida namlik ortgani bilan tasdiqlanadi.

Global isish

Taxminan 1995-yildan boshlab Atlantikada qayd etilgan tropik siklonlar soni va kuchi ortgani sababli bu faollik global isish bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin degan taxminlar ilgari surildi. Xususan, NOAA Geofizik gidrodinamika laboratoriyasining kompyuter modellariga asoslangan tadqiqotlari Yer atmosferasi isishi tufayli keyingi asrda eng kuchli uraganlar quvvati ortishi mumkinligini ko‘rsatadi. Iqlim o‘zgarishi bo‘yicha hukumatlararo ekspertlar guruhi a’zolari ham 2007-yilda chop etilgan to‘rtinchi hisobotida shunday xulosaga kelgan. Unga ko‘ra, XXI asrda tropik siklonlar intensivligi oshishi ehtimoli yuqori va bunga inson faoliyatining ta’siri ham ehtimoldan xoli emas. Mashhur meteorolog Kerri Emanuelning 2005-yildagi tadqiqotlariga ko‘ra, «uraganlarning potensial vayronkorligi» (ularning umumiy energiyasini taxminiy baholovchi ko‘rsatkich) dengiz yuzasi haroratiga kuchli bog‘liq. Bu harorat, jumladan global isish tufayli, ko‘tarilmoqda va kelajakda ham o‘sishda davom etadi. Biroq uning 2008-yildagi ishlarida tropik siklonlarning kutilayotgan uchrash chastotasi pasayishi prognoz qilingan.

Global isish tropik siklonlarning chastotasi va kuchiga qanday ta’sir qilishini aniqlashdagi muhim muammo — kuzatilgan kuchayish bilan harorat ko‘tarilishi asosida prognoz qilingan kuchayish darajasining mos kelmasligidir. Dengiz yuzasining yetarlicha yuqori harorati tropik siklonlar rivoji uchun muhim ekani umumiy qabul qilingan. Biroq kompyuter modellariga ko‘ra, so‘nggi asrda kuzatilgan 2 °C isish siklonlar kuchini yarim toifaga yoki potensial intensivlik indeksiga ko‘ra 10 % ga oshirishi kerak edi. Amalda esa indeksning o‘sishi 75—120 % ni tashkil etgan. Boshqa mualliflar ham shunga o‘xshash xulosalarga kelgan.

Amerika meteorologiya jamiyatining 1-fevral 2007-yildagi rasmiy bayonotida «tropik siklonlar kuzatuvlari ularning shakllanishida inson faoliyatining sezilarli izi borligini ham tasdiqlaydigan, ham inkor etadigan dalillarni taqdim etadi», deb aytilgan. Global isish va tropik siklonlar o‘rtasidagi bog‘liqlik munozarali bo‘lib qolayotgan bo‘lsa-da, tadqiqotchilar odatda mavsumlararo farqlar katta ekaniga qo‘shiladi. Shu sababli alohida siklon yoki mavsum rekordini bevosita global isishga bog‘lab bo‘lmaydi.

2020-yilda Nature jurnalida chop etilgan tadqiqotga ko‘ra, Okinava fan va texnologiyalar instituti olimlari global isish uraganlarni kuchaytirgani va endi ular quruqlik ustida zaiflashishi uchun ko‘proq vaqt kerak bo‘lishini aniqlagan.

El-Ninyo

Tropik siklonlarning aksariyati ekvatorial mintaqa hududida hosil bo‘lib, so‘ng g‘arbga, passat shamollari zonasiga qarab harakatlanadi. Keyin shimolga og‘ib, subtropik tizmani kesib o‘tadi va mo‘tadil mintaqa g‘arbiy shamollari zonasiga kirgach, sharqqa buriladi. Biroq ekvatorial mintaqa va subtropik tizmaning joylashuvi El-Ninyo hodisasiga bog‘liq bo‘lgani uchun tropik siklonlarning yo‘llari ham unga bog‘liq. Yaponiya va Koreyaning g‘arbida joylashgan hududlarda sentabrdan noyabrgacha El-Ninyo vaqtida yoki odatiy yillarda tropik siklonlar ancha kam kuzatiladi. El-Ninyo yillarida siklonlar subtropik tizmadan taxminan 130° sharqiy uzunlikda o‘tadi. Natijada ular Yaponiya arxipelagi orollariga xavf tug‘diradi yoki yo‘lida umuman quruqlik uchramaydi. El-Ninyo yillarida tropik siklonning Guamga zarba berish ehtimoli ko‘p yillik o‘rtacha darajaning atigi uchdan bir qismini tashkil etadi. El-Ninyo ta’siri Atlantika okeanida ham seziladi: shamol gradienti ortgani tufayli tropik siklonlar faolligi kamayadi. La-Ninya yillarida tropik siklonlar shakllanadigan hududlar va ularning shimolga burilish joylari subtropik tizma siljishi bilan birga g‘arbga ko‘chadi. Bu siklonlarning Xitoy qirg‘oqlariga chiqish ehtimolini oshiradi.

Quyosh faolligi

Ayrim tadqiqotlarga ko‘ra, tropik siklonlar faolligiga Quyosh faolligi ham ta’sir qilishi mumkin. Quyosh dog‘lari sonining kam bo‘lishi atmosferaning yuqori qatlamlari haroratini pasaytiradi va tropik siklonlar shakllanishiga qulay beqarorlikni yuzaga keltiradi. Tarixiy ma’lumotlar tahliliga ko‘ra, Atlantika tropik siklonlarining AQSH sohiliga yetib borish ehtimoli Quyosh faolligi eng yuqori yillarda 25 % bo‘lsa, eng past yillarda 64 % gacha oshadi. Biroq Quyosh faolligi ta’siri haqidagi nazariya 2010-yil holatiga ko‘ra umumiy qabul qilinmagan va siklonlarni prognozlashda qo‘llanmaydi.

Rekord darajadagi tropik siklonlar

Yangi Orlean zarbasidan keyin Katrina uragani.

Qurbonlar soni bo‘yicha rekordchi tropik siklon Bxola sikloni 1970-yilgi, u aholi zich joylashgan Gang deltasidan o‘tib, 300 mingdan 500 minggacha kishining o‘limiga sabab bo‘lgan. Uning bevosita va bilvosita qurbonlari soni bir milliongacha yetgan bo‘lishi mumkin. Bu ulkan talafot siklon keltirgan bo‘ron to‘lqini ko‘tarilishi natijasi edi. Umuman olganda, Hind okeanining shimoliy havzasi tarixan qurbonlar soni bo‘yicha yetakchi bo‘lgan, garchi eng sust faol havza hisoblansa ham. Dunyoning boshqa hududlarida rekord Nina tayfuniga, u Xitoyda taxminan 100 ming kishining o‘limiga sabab bo‘lgan. Bu 1975-yilda bu 62 ta to‘g‘onni, jumladan Bantsyao to‘g‘onini. 1780-yilgi Buyuk uragan Shimoliy Atlantika havzasida qurbonlar soni bo‘yicha rekord bo‘lib, Kichik Antil orollarining 22 ming aholisini halok qilgan; Kichik Antil orollari, Galveston uragani 1900-yilda esa AQSH hududida 6—12 ming kishining o‘limiga sabab bo‘lgan. Tropik siklon ko‘plab qurbonlarga olib kelishi uchun nihoyatda kuchli bo‘lishi shart emas, ayniqsa o‘limlarga toshqin yoki ko‘chki sabab bo‘lsa. Masalan, Telma tropik bo‘roni 1991-yilda bir necha ming aholini halok qilgan Filippinning, nomsiz tropik depressiya esa 1982-yilda (keyinchalik Pol uraganiga aylangan) taxminan 1000 kishining o‘limiga sabab bo‘lgan Markaziy Amerikada. 2023-yil sentabrda Daniel bo‘roni O‘rta yer dengizi hududiga yopirilib, Liviyada taxminan 6 ming kishining hayotiga zomin bo‘lgan.

Mutlaq zarar miqdori bo‘yicha dunyodagi eng qimmat tropik siklonlar Katrina uragani 2005-yilgi va Harvi uragani 2017-yilgi, ular mulkning vayron bo‘lishi natijasida har biri 125 mlrd dollar to‘g‘ridan-to‘g‘ri zarar yetkazgan. Katrina uragani Luiziana shtatida kamida 1836 kishining o‘limiga sabab bo‘lgan Luiziana va Missisipi shtatlarida. Zarar miqdori bo‘yicha uchinchi o‘rinda Ien uragani turadi — u 113 mlrd AQSH dollari zarar yetkazgan. To‘rtinchi o‘rinni Mariya uragani (91 mlrd AQSH dollari zarar), beshinchi o‘rinni esa Xelen uragani (79 mlrd AQSH dollari zarar) egallaydi.

Tip tayfuni eng yuqori kuchga yetgan paytdagi tasviri; qirg‘oq chiziqlari belgilangan

Kuzatuvlar tarixidagi eng kuchli tropik siklon Tip tayfuni (1979-yil) bo‘lgan. U Tinch okeanining shimoli-g‘arbida eng past atmosfera bosimi — 870 gPa (653 mm simob ustuni) va eng yuqori barqaror shamol tezligi — 165 uzel (85 m/s) ga yetgan. Biroq doimiy shamol tezligi bo‘yicha bu rekordni yana uchta siklon bilan bo‘lishadi: Kit tayfuni (1997-yil) Tinch okeanining shimoli-g‘arbida hamda Atlantikadagi Kamilla va Allen uraganlari. Kamilla kuzatuvlar tarixida shunday kuchdagi — ya’ni 165 uzel (85 m/s) doimiy shamol va 183 uzel (94 m/s) shamol zarbalari bilan — quruqlikka chiqqan yagona tropik siklon bo‘lgan. 1961-yilgi Nensi tayfunining qayd etilgan shamol tezligi 185 uzel (95 m/s) bo‘lsa-da, keyingi tadqiqotlar tayfun kuzatilgan 1940—1960-yillarda shamol tezligi o‘lchovlari oshirib ko‘rsatilganini aniqladi. Shu sababli bu qiymatlar endi rekord deb tan olinmaydi. Xuddi shuningdek, Paka tayfuni tufayli Guam orolida qayd etilgan shamol zarbasi tezligi 205 uzel (105 m/s) bo‘lgan. Bu quyunlardan tashqaridagi yer yuzasiga yaqin shamol tezligi bo‘yicha ikkinchi eng katta ko‘rsatkich bo‘lar edi, ammo shamol anemometrga. 23-oktabr 2015-yilda Meksikaning Xalisko shtatiga Patrisiya tropik sikloni yopirilgan. Ushbu uraganning quruqlikdagi shamol tezligi 325 km/soat (90 m/s) ga yetgan.

Tip tayfuni kuch bo‘yicha rekorddan tashqari kattalik bo‘yicha ham rekordchi: undagi tropik bo‘ron kuchiga ega shamollar joylashgan hudud diametri 2170 km bo‘lgan. Bo‘ron kuchidagi eng kichik tropik siklon esa Marko bo‘roni 2008-yilgi, unda tropik bo‘ron kuchidagi shamollar hududi diametri atigi 19 km bo‘lgan. U eng kichik siklon rekordini Treysi siklonidan 1974-yilgi tortib olgan; Treysi siklonida bu diametr 48 km edi.

Eng uzoq yashagan uragan Jon uragani 1994-yilgi, u 31 kun yashagan, biroq 2023-yilda Freddi sikloni bu rekordni yangilab, 36 kun yashagan. Biroq sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlari paydo bo‘lishidan oldin, ya’ni 1960-yillarda, tropik siklonlarning aksariyati yashagan davr kam baholangan. Jon sikloni yo‘li uzunligi bo‘yicha ham rekordchi: yo‘li ma’lum bo‘lgan siklonlar orasida uning bosib o‘tgan masofasi 13 280 km ni tashkil qiladi.

Adabiyotlar

Havolalar