Pasxa oroli haqida

Pasxa oroli
isp. Isla de Pascua, rap. Rapa Nui
Xususiyatlari
Maydoni163,6 km²
Eng baland nuqtasi539 m
Aholisi7750 kishi (2017)
Aholi zichligi47,37 kishi/km²
Joylashuvi
27°07′00″ jan. k. 109°21′00″ gʻarb. u.HGYaO
Suv havzasiTinch okeani
Mamlakat
ViloyatValparaiso
ProvinsiyaIsla-de-Paskua

Тихий океан
Красная точка
Pasxa oroli
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar

Pasxa oroli, yoki Rapanui (isp. Isla de Pascua, rap. Rapa Nui, niderl. Paas eiland) — Tinch okeanining janubi-sharqiy qismida joylashgan orol ( Tinch okeani), Chiliga qarashli. Kimsasiz Sala-i-Gomes oroli bilan birga Isla-de-Paskua provinsiyasi va kommunasini tashkil etib, Valparaiso viloyati tarkibiga kiradi. Orolning mahalliy nomi — Rapanui, yoki Rapa-Nui (rap. Rapa Nui). «Katta sovet ensiklopediyasi»ning birinchi nashrida Vaigu nomi ham uchraydi.

Orolning maydoni — 163,6 km². Tristan-da-Kunya arxipelagi bilan bir qatorda dunyodagi eng olis aholi yashaydigan orollardan biridir. Chili materik qirgʻogʻigacha masofa 3514 km, Pitkern oroligacha — eng yaqin aholi yashaydigan maskangacha — 2075 km. Pasxa orolini niderlandiyalik sayohatchi Yakob Roggeven Pasxa yakshanbasi 1722-yilda kashf etgan.

Hozirga qadar polineziyaliklar Pasxa oroliga ilk bor qachon yetib kelgani aniq belgilanmagan. Ilgari koʻplab olimlar ularni taxminan 800-yilda kelgan deb hisoblagan, biroq 2007-yilgi tadqiqot ularning 1200-yilga yaqinroq davrda kelganini tasdiqlovchi ishonchli dalillarni taqdim etdi.

Orolning tub aholisi tili — rapanui tili — avstroneziya (polineziya) tillaridan biri boʻlib, masalan, maori tiliga va gavayi tiliga qarindosh. Bugungi kunda uning oʻrnini katta darajada ispan tili egallamoqda.

Orol bir vaqtlar gullab-yashnagan va boy madaniyatga ega boʻlgan. Buni koʻplab ulkan tosh moai haykallari va boshqa tarixiy buyumlar tasdiqlaydi. Biroq dehqonchilik uchun yerlarni tozalash hamda polineziya kalamushining paydo boʻlishi oroldagi oʻrmonlarning asta-sekin yoʻqolishiga olib keldi.

Orolning maʼmuriy markazi va yagona shahri — Xanga-Roa. Orolda jami 7750 kishi yashaydi (2017). 1722-yilda yevropaliklar kelgan vaqtda orol aholisi 2000—3000 kishi deb baholangan. Yevropadan kirib kelgan kasalliklar, 1860-yillarda perulik qul ovchilarining ekspeditsiyalari hamda Taiti singari boshqa orollarga koʻchib ketishlar aholi sonini yanada kamaytirib, uni 111 nafar mahalliy kishigacha qisqartirdi (1877-yilda).

Chili Pasxa orolini oʻz tarkibiga kiritgan yil — 1888-yil. 1966-yilda rapanuiliklar Chili fuqaroligini oldi. 2007-yilda orol konstitutsiyaviy jihatdan «maxsus hudud» ( isp. territorio especial) maqomiga ega boʻldi. Maʼmuriy jihatdan u Valparaiso viloyatiga qarashli boʻlib, Isla-de-Paskua yagona provinsiyasi va kommunasini tashkil etadi. Chilining 2017-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, orolda 7750 kishi yashagan, ulardan 3512 nafari (45 %) oʻzini rapanuilik deb hisoblagan.

Pasxa oroli, ayniqsa, moai haykallari — zichlashgan vulqon kulidan yasalgan tosh haykallar bilan mashhur. Mahalliy eʼtiqodga koʻra, ularda Pasxa orolining birinchi hukmdori — Xotu-Matuʼa ajdodlarining gʻayritabiiy kuchi mujassam. 1995-yilda Rapa-Nui milliy bogʻi YUNESKOning Jahon merosi roʻyxatiga kiritildi.

Etimologiyasi

Pasxa orolining bayrogʻi
Pasxa orolining gerbi

Pasxa orolining bir nechta nomi bor:

  • Xititeairagi (rap. Hititeairagi), yoki Xiti-ai-rangi (rap. Hiti-ai-rangi);
  • Tekaouxangoaru (rap. Tekaouhangoaru);
  • Mata-ki-te-Ragi (rap. Mata-ki-te-Ragi, rapanui tilidan — «osmonga qarayotgan koʻzlar» deb tarjima qilinadi);
  • Te-Pito-o-te-xenua (rap. Te-Pito-o-te-henua — «Yer kindigi»);
  • Rapanui yoki Rapa-Nui (rap. Rapa Nui — «Buyuk Rapa»), bu nomdan asosan kit ovlovchilar foydalangan;
  • San-Karlos oroli (isp. Isla de San Carlos), bu nomni Gonsales Don Felipe Ispaniya qiroli sharafiga bergan.;
  • Teapi (rap. Teapi) — orolni Jeyms Kuk;
  • Vaixu (rap. Vaihu), yoki Vaixou (rap. Vaihou), Vaigu varianti ham uchraydi. Bu nomdan Jeyms Kuk, keyinchalik esa Forster va Laperuz ham foydalangan (orolning shimoli-sharqidagi koʻrfaz uning nomi bilan atalgan);
  • Pasxa oroli (niderl. Paasch-Eyland; isp. Isla de Pascua), bu nomni niderlandiyalik dengizchi Yakob Roggeven bergan, chunki u orolni 1722-yil Pasxa kunida kashf etgan.

Pasxa oroli koʻpincha Rapanui («Katta Rapa») deb ataladi. Taitilik dengizchilar bu nomni Pasxa orolini Rapa-Iti («Kichik Rapa» degani) orolidan farqlash uchun qoʻllagan. Rapa-Iti 650 km janubda joylashgan orol boʻlib, Taiti undan shimolda joylashgan. Ikkala orol topografik jihatdan oʻxshash. 2018-yil avgustida Chili prezidenti farmoniga muvofiq, mamlakat hukumati Pasxa orolini Rapa-Nui deb qayta nomlash haqidagi qonun loyihasini koʻrib chiqishni tezlashtirdi.

Geografiyasi

Pasxa orolining topografik xaritasi
Карта острова Пасхи
Pasxa orolining yonbagʻirlari va moai haykallari

Pasxa oroli — Tinch okeanining janubi-sharqiy qismidagi oʻziga xos hudud boʻlib, dunyodagi quruqlikdan eng olisda joylashgan aholi yashaydigan orollardan biridir. Sharqdagi eng yaqin materik qirgʻogʻigacha 3514 km (Janubiy Amerika), gʻarbdagi eng yaqin aholi yashaydigan orolgacha ( Pitkern) 2075 km uzoqlikda joylashgan. Orolning koordinatalari: 27°07′ jan. k. 109°21′ gʻarb. u.HGYaO. Orolning maydoni — 163,6 km². Uning yaqinidagi bir nechta qoyani hisobga olmaganda, eng yaqin quruqlik — kimsasiz Sala-i-Gomes orolidir.

Orolning shakli toʻgʻri burchakli uchburchak, gipotenuzasi esa janubi-sharqiy qirgʻoqdir. Bu «uchburchak»ning tomonlari 16, 18 va 24 km. Orolning uch burchagida soʻngan vulqonlar qad koʻtaradi: Rano-Kau (rap. Rano Kau) (324 m) Mataveri aholi punkti yaqinida, Pua-Katiki (rap. Puakatike) (377 m) va Terevaka (rap. Terevaka, 539 m — orolning eng baland nuqtasi).

Terevakaning eng baland krateri — Rano-Aroi (rap. Rano Aroi) deb ataladi; krater diametri taxminan 200 m. Rano-Aroi, shuningdek, soʻngan kraterni toʻldirib turgan koʻlning ham nomidir.

Vulqon Rano-Raraku (rap. Rano Raraku) (160 m) kraterida koʻp miqdorda chuchuk suvi boʻlgan koʻl joylashgan, uning atrofi qamishzorlar bilan oʻralgan. Bu kraterning diametri taxminan 650 m.

Rano-Kau kraterining diametri taxminan 1500 m. Vulqon simmetrik shaklga ega va tepalikli hudud bilan oʻralgan. Janubiy yonbagʻri tik holda okeanga tushadi.

Vulqonlarning ichki yonbagʻirlarida oʻsimliklar qalinroq oʻsadi. Bunga tuproqning unumdorligi, kuchli shamollarning yoʻqligi va «issiqxona effekti» sabab boʻladi.

Pasxa oroli vulqon kelib chiqishiga ega. Tuproq vulqon yonbagʻirlarining eroziyasi natijasida hosil boʻlgan. Eng unumdor tuproqlar orolning shimolida joylashgan. Mahalliy aholi bu yerda batat va yams yetishtiradi. Orolda eng koʻp uchraydigan togʻ jinslari — bazalt, obsidian, riolit, traxit. Laperuz koʻrfazidagi (mahalliy nomi — Xanga-Xoonu) tik qoyalar qizil rangli lavadan tashkil topgan.

Orol atrofida kichik orolchalar bor: janubi-gʻarbiy chekkasida — Motu-Nui (rap. Motu Nui, qadimda rapanuiliklarning harbiy yoʻlboshchilari saylangan eng katta orol), Motu-Iti (rap. Motu Iti), Motu-Kao-Kao (rap. Motu Kao Kao, bu orolda magnit anomaliyasi kuzatiladi), gʻarbiy chekkasida — Motu-Tautira (rap. Motu Tautira) va sharqiy chekkasida — Motu-Marotiri (rap. Motu Marotiri).

Rano-Kau krateri chetidan Pasxa oroli panoramasi

Orol iqlimi

Pasxa orolining iqlim diagrammasi

Pasxa orolining iqlimi iliq, tropik. Oʻrtacha yillik harorat — 21,8 °C, eng sovuq oy — avgust (19,2 °C), eng issiq oy — yanvar (24,6 °C). Orol yozda esadigan janubi-sharqiy shamollar zonasining janubiy chegarasi yaqinida joylashgan. Qishda shimoli-gʻarbiy shamollar ustunlik qiladi, biroq janubi-gʻarbiy va janubi-sharqiy shamollar ham esib turadi. Tropiklarga yaqin boʻlsa-da, orolning iqlimi nisbatan moʻtadil. Juda issiq ob-havo kam uchraydi. Bunga sovuq Gumboldt oqimining yaqinligi hamda orol bilan Antarktida oʻrtasida boshqa quruqlik yoʻqligi sabab boʻladi. Iyul–avgust oylarida Antarktidadan esadigan shamollar kunduzgi havo haroratini koʻpincha 20° Selsiygacha tushiradi.

Oroldagi chuchuk suvning asosiy manbai — vulqon kraterlarida hosil boʻlgan koʻllar. Rapanui orolida daryolar yoʻq, yomgʻir suvi tuproqqa oson singib, okean tomon oqadigan yerosti suvlarini hosil qiladi. Orolda suv uncha koʻp boʻlmagani sababli, mahalliy aholi oʻtmishda turli joylarda quduqlar va kichik suv omborlari qurgan.

Oʻrtacha oylik harorat, yogʻin va namlik jadvali
Oy t maks. t min. Yogʻin miqdori Yomgʻirli kunlar Namlik (%)
°C °F °C °F mm dyuym
Yanvar 26 79 19 67 74,5 2,9 15 79
Fevral 27 81 19 67 83,7 3,2 7 77
Mart 26 79 20 68 98,9 3,8 16 80
Aprel 24 76 18 65 130,4 5,0 15 80
May 24 76 17 63 141,1 5,4 12 80
Iyun 20 70 16 61 115,8 4,4 16 82
Iyul 20 70 15 59 108,1 4,3 12 82
Avgust 20 70 15 59 90,0 3,5 9 82
Sentabr 20 70 15 59 92,1 3,6 14 81
Oktabr 22 72 15 59 85,0 3,4 6 76
Noyabr 23 74 17 63 72,2 2,8 9 81
Dekabr 25 77 18 65 75,7 2,9 15 79

Flora

Pasxa oroli bahorda

Hozir orol florasi juda kambagʻal: mutaxassislar oʻsimliklarning 30 tadan ortiq boʻlmagan turini qayd etadi. Ularning aksariyati Okeaniya, Amerika va Yevropa hududlaridan keltirilgan. Ilgari orolda keng tarqalgan koʻplab endemik oʻsimliklar bugun yoʻq boʻlib ketgan. IX–XVII asrlarda daraxtlar faol kesilgan (boshqa bir farazga koʻra, daraxtlar uzoq davom etgan qurgʻoqchilik yoki ikkala sabab tufayli ham nobud boʻlgan), buning oqibatida orol oʻrmonlari yoʻqolgan (ehtimol, avval orolda endemik Paschalococos disperta palmazorlari boʻlgan). Oʻrmonlarning yoʻqolishiga daraxt urugʻlarini kalamushlar yeb qoʻyishi ham sabab boʻlgan boʻlishi mumkin. Insonning xoʻjalik faoliyatini oqilona yuritmagani va boshqa sabablar tufayli kuchaygan eroziya tuproqqa jiddiy zarar yetkazib, qishloq xoʻjaligiga katta talafot keltirgan. Natijada orol aholisi sezilarli darajada kamaygan.

Yoʻq boʻlib ketgan oʻsimliklardan biri — Sophora toromiro, uning mahalliy nomi — toromiro (rap. toromiro). Boʻyi 2 m dan oshmaydigan bu kichik daraxt dukkakdoshlar oilasiga mansub boʻlib, ilgari rapanuiliklar madaniyatida muhim oʻrin tutgan: undan «soʻzlovchi taxtachalar» yasalgan, ularda mahalliy piktogrammalar tasvirlangan.

Toromiro tanasi odam soni yoʻgʻonligida yoki undan ingichkaroq boʻlgan va koʻpincha uy qurishda ishlatilgan. Undan nayzachalar yasalgan. XIX–XX asrlarda bu daraxt butunlay qirilib ketgan (buning sabablaridan biri orolga keltirilgan qoʻylar yosh nihollarni yeb qoʻyganidir). Yigʻilgan urugʻlardan oʻstirish orqali oʻsimlikni Yevropa va Chilidagi ayrim botanika bogʻlaridagina saqlab qolishga erishilgan; uni orolda qayta iqlimlashtirish urinishlari hozircha muvaffaqiyatli boʻlmagan.

Orolning yana bir oʻsimligi — tut daraxtining bir turi boʻlib, mahalliy nomi — maxute (rap. mahute). Ilgari bu oʻsimlik ham orolliklar turmushida muhim oʻrin tutgan: tut daraxtining lubidan oq rangli tapa deb atalgan kiyim tayyorlangan. Orolga dastlabki yevropaliklar — kit ovlovchilar va missionerlar kelganidan soʻng maxutening rapanuiliklar turmushidagi ahamiyati pasaygan.

Shakar va tana bezaklari tayyorlashda ti (rap. ti), yaʼni Dracaena terminalis oʻsimligining ildizlaridan foydalanilgan. Ulardan tatuirovka sifatida tanaga surtiladigan toʻq koʻk va yashil kukun ham olingan.

Makoi (rap. makoi) (Thespesia populnea) oʻymakorlikda ishlatilgan.

Orolda saqlanib qolgan, Rano-Kau va Rano-Raraku kraterlari yonbagʻrida oʻsadigan oʻsimliklardan biri — qiyoq Scirpus californicus boʻlib, uy qurishda foydalaniladi.

Soʻnggi oʻn yilliklarda orolda evkalipt nihollari oʻsa boshladi. XVIII—XIX asrlarda orolga quyidagi ekinlar ham olib kelingan: uzum, banan, qovun, shakarqamish.

Fauna

Yevropaliklar kelguniga qadar Pasxa orolining hayvonot dunyosi asosan dengiz hayvonlari: tyulenlar, toshbaqalar, qisqichbaqalardan iborat edi. Orolda tovuqlar boqilgan. Ilgari bu yerda yashagan mahalliy hayvon turlari yoʻq boʻlib ketgan. Masalan, kalamushning Rattus exulans kenja turi boʻlib, mahalliy aholi ilgari undan oziq-ovqat sifatida foydalangan. Uning oʻrniga yevropaliklar kemalarda Rattus norvegicus va Rattus rattus turlariga mansub kalamushlarni olib kelgan. Ular rapanuiliklarga ilgari nomaʼlum boʻlgan turli kasalliklarni tarqatgan.

Hozir orolda dengiz qushlarining 25 turi uya quradi va quruqlik qushlarining 6 turi yashaydi.

Tarixi

Orolga odamlarning kelib joylashishi va dastlabki tarix

Turli glottoxronologik va radiouglerod hisob-kitoblarini taqqoslashga koʻra, orol 300—400-yillarda (boshqa maʼlumotlarga koʻra, taxminan 900-yilda) Sharqiy Polineziya dan, ehtimol, Mangareva orolidan kelgan koʻchmanchilar tomonidan oʻzlashtirilgan. Orolga joylashishning eng kech sanasi radiouglerod usulida aniqlangan oʻrmonlarning yoʻqolish davri — 1200-yil deb baholanadi. Afsonalarga koʻra, dastlabki koʻchmanchilar orolga ikkita ulkan pirogada katta oilalari bilan kelgan.

1480-yillarda Tinch okeanidagi orollarda (ehtimol, Pasxa orolida) inklar ning oʻninchi Sapa Inka Tupak Inka Yupanki boshchiligidagi flot boʻlgan, degan faraz mavjud. Ispaniyalik Pedro Sarmyento de Gamboaning aytishicha, Tupak Inka Yupanki hukmronligi davrida inklarning balsa yogʻochidan yasalgan sollar floti boʻlgan; ular bu sollarda (ehtimol, hatto Tupak Inka Yupankining oʻzi ham) Tinch okeanidagi ayrim orollarga yetib borgan. Inklarning orolda boʻlganini bilvosita tasdiqlovchi dalillar ham mavjud: mahalliy aholining sharqdan kelgan Tupa ismli qudratli yoʻlboshchi haqidagi afsonalari; Axu Vinapu xarobalari — ular inklar meʼmorchiligining klassik uslubida, bir-biriga puxta moslangan notoʻgʻri shakldagi bazalt bloklardan qurilgan; shuningdek, totora oʻsimligi vulqon koʻllari — Rano-Raraku va Rano-Kauda XIV asrdan oldin paydo boʻlmagani, Pasxa orolidan tashqarida esa faqat Titikaka koʻlida oʻsishi ham shu fikrni qoʻllab-quvvatlaydi. Bu farazni zamonaviy rapanuiliklar qonida Janubiy Amerika aholisi DNKsining topilgani ham tasdiqlaydi. 807 kishi Polineziyaning 17 orol populyatsiyasidan va Tinch okeani qirgʻogʻidagi tub amerikaliklarning 15 guruhi genomidagi oʻzgarishlar tahlili Sharqiy Polineziyada taxminan 1200-yilda Rapa-Nui oʻzlashtirilishidan oldin polineziyaliklar bilan hozirgi Kolumbiyadagi senu tub xalqiga eng yaqin boʻlgan amerikaliklar guruhi oʻrtasida bir martalik aloqa yuz berganini ishonchli koʻrsatadi.

Yevropaliklar kelishidan oldin orolda ikkita turli xalq yashagan: «uzunquloqlar» hukmron mavqega ega boʻlib, oʻziga xos madaniyat va yozuvga ega edi, ular moai haykallarini yasagan, «kaltaquloqlar» esa boʻysunuvchi mavqeda boʻlgan. Soʻnggi tilshunoslik tadqiqotlariga koʻra, «xanau momoko» qabilasi nomining toʻgʻri tarjimasi — «ozgʻinlar tabaqasi», «xanau eepe» esa «gavdalilar tabaqasi». Keyinchalik Pasxa orolining qadimgi madaniyati haqidagi maʼlumotlarni tiklash qiyinlashgan: faqat uzuq-yuluq maʼlumotlar saqlangan.

Genetiklar Rapanuidan olingan beshta qadimgi namunada mitoxondrial B gaploguruhini (uchta B4a1a1m1 subkladi va ikkita B4a1a1 subkladi) aniqlagan. Eng qadimgi namunalar 1445–1624-yillarga tegishli.

Olimlarning fikriga koʻra, rapanui tilidagi soʻzlar bilan mapuche tilidagi soʻzlar oʻrtasida oʻxshashliklar boʻlishi mumkin. Bu Pasxa oroli aholisi Janubiy Amerika qirgʻoqlariga suzib borib, mahalliy hindular bilan aloqa qilgan boʻlishi mumkinligini koʻrsatadi.

Qadimgi rapanuiliklarning mashgʻulotlari

Hozir Pasxa oroli oʻrmonsiz va vulqon tuprogʻi unumsiz boʻlgan oroldir. Biroq polineziyaliklar IX–X asrlarda bu yerga kelgan davrda, tuproq palinologik tadqiqotlari davomida olingan kernlar ga koʻra, orol qalin oʻrmon bilan qoplangan edi.

Ilgari ham, hozir ham vulqon yonbagʻirlarida ekinlar, jumladan, batat va yams yetishtirilgan.

Rapanui afsonalariga koʻra, xau (Triumfeta semitriloba), marikuru (Sapindus saponaria), makoi (Thespesia populnea) va sandal daraxtini orolga sirli Maraʼe Renga vatanidan suzib kelgan Xotu-Matuʼa hukmdori keltirgan (rap. Mara'e Renga). Bu rostdan ham yuz bergan boʻlishi mumkin, chunki polineziyaliklar yangi yerlarga koʻchib kelayotganda oʻzlari uchun muhim amaliy ahamiyatga ega boʻlgan oʻsimlik urugʻlarini olib kelgan. Qadimgi rapanuiliklar dehqonchilikni, oʻsimliklarni va ularni yetishtirish xususiyatlarini juda yaxshi bilgan, shu sababli orol bir necha ming kishini oziq-ovqat bilan taʼminlay olgan boʻlishi mumkin[manba 450 kundan beri koʻrsatilmagan].

Koʻchmanchilar oʻrmonlarni xoʻjalik ehtiyojlari (kema va uylar qurish, moai haykallarini tashish va boshqalar) uchun ham, ekin maydonlarini ochish uchun ham kesgan. Asrlar davom etgan jadal oʻrmon kesilishi oqibatida taxminan 1600-yilga kelib oʻrmon butunlay yoʻq boʻlgan. Natijada tuproqning shamol eroziyasi unumdor qatlamni yemirgan, qayiq qurish uchun yogʻoch qolmagani sababli baliq ovlash keskin kamaygan, oziq-ovqat ishlab chiqarish qisqargan, ommaviy ocharchilik va kannibalizm va bir necha oʻn yil ichida aholi sonining bir necha barobar kamayishiga olib kelgan.

Orolning doimiy muammolaridan biri chuchuk suv tanqisligi boʻlgan. Rapanui orolida sersuv daryolar yoʻq; yomgʻirdan keyin suv tuproqdan oson oʻtib, okean tomon oqadi. Rapanuiliklar kichik quduqlar qazigan, chuchuk suvni shoʻr suvga aralashtirgan, baʼzan esa shoʻr suvning oʻzini ichgan.

Ilgari polineziyaliklar yangi orollarni izlashga chiqqanda har doim uch xil hayvonni oʻzlari bilan olgan: choʻchqa, it va tovuq. Pasxa oroliga faqat tovuq olib kelingan va u keyinchalik qadimgi rapanuiliklar uchun farovonlik ramziga aylangan.

Kalamush uy hayvoni hisoblanmaydi, ammo uni ham Pasxa orolining dastlabki koʻchmanchilari olib kelgan; ular kalamush goʻshtini tansiq taom deb bilgan. Xotu-Matuʼa va uning izdoshlari keltirgan qora kalamushlardan keyin orolga yevropaliklar olib kelgan kulrang kalamushlar ham paydo boʻldi.

Orongodan Motu-Nui orolining koʻrinishi

Pasxa oroli atrofidagi suvlar baliqqa boy, ayniqsa dengiz qushlari koʻplab uya quradigan Motu-Nui oroli qoyalari yonida. Baliq qadimgi rapanuiliklarning sevimli taomi boʻlgan, qish oylarida esa uni ovlashga hatto taqiq (tabu) joriy qilingan. Ilgari Pasxa orolida juda koʻp turdagi qarmoqlardan foydalanilgan. Ularning ayrimlari inson suyaklaridan yasalib, mangai-ivi (rap. mangai ivi) deb atalgan; boshqalari toshdan tayyorlanib, mangai-kaxi (rap. mangai kahi) deb atalgan va asosan tunets tutishda ishlatilgan. Sayqallangan tosh qarmoqlar faqat tangata-manu (rap. tangata manu) deb atalgan imtiyozli kishilarda boʻlgan. Egasi vafot etganda qarmoqlar uning qabriga qoʻyilgan. Bunday qarmoqlarning mavjudligi qadimgi rapanui sivilizatsiyasi rivojlanganini koʻrsatadi, chunki toshni sayqallash va silliq shaklga keltirish murakkab usuldir. Qarmoqlar koʻpincha dushman suyagidan yasalgan. Rapanuiliklar eʼtiqodicha, shu yoʻl bilan marhumning mana (rap. mana), yaʼni kuchi baliqchiga oʻtgan.

Pasxa orolidan topilgan inson son suyagidan yasalgan qadimiy qarmoq — mangai-ivi (rap. mangai ivi). U arqon bilan birlashtirilgan ikki qismdan iborat

Rapanuiliklar toshbaqalarni ovlagan; ular mahalliy afsonalarda koʻp tilga olinadi. Toshbaqalar shu qadar qadrlanganki, hatto qirgʻoqda tupalar (rap. tupa) — kuzatuv minoralari qurilgan.

Qadimgi rapanuiliklarda piroga qayiqlari (mahalliy nomi — vaka, rap. vaka), boshqa polineziyaliklarga nisbatan kam boʻlgan. Ular Tinch okeanida suzgan. Bunga yirik va baland daraxtlarning yetishmasligi ham taʼsir qilgan. Rapanuiliklar ikki xil pirogadan foydalangan: qirgʻoq yaqinida suzish uchun muvozanatlashtirgichsiz, uzoq dengiz safarlari uchun esa muvozanatlashtirgichli qayiqlardan. Yevropaliklar kelgan vaqtga kelib, yirik daraxtlar yoʻqligi sababli, rapanuiliklarda uzoq masofaga suza oladigan qayiq qolmagan; ular baliq va dengiz hayvonlarini faqat qirgʻoq yaqinida ovlay olgan.

Qadimgi rapanuiliklarning ijtimoiy munosabatlari

Axu Te Pito Kura — Yer kindigi , Pasxa oroli aholisi xalq ogʻzaki ijodida

XIX asrgacha mavjud boʻlgan qadimgi rapanui jamiyatining tuzilishi haqida juda kam maʼlumot saqlangan. Mahalliy aholi Peruga qul sifatida olib ketilgani, yevropaliklar keltirgan kasalliklar epidemiyasi va xristianlikning qabul qilinishi sababli rapanui jamiyati avvalgi ierarxik munosabatlar, oila va qabila aloqalari haqidagi bilimlarni unutgan.

XIX asr boshlarida Rapanui orolida oʻnta qabila, yoki mata (rap. mata), mavjud boʻlgan. Ularning aʼzolari oʻzini nomi qabila nomiga asos boʻlgan ajdodlarning avlodi, bu ajdodlarni esa orolning birinchi hukmdori Xotu-Matuʼaning avlodlari deb hisoblagan. Rapanui afsonasiga koʻra, Xotu-Matuʼa vafotidan soʻng orol oʻgʻillari oʻrtasida boʻlingan va ular barcha rapanui qabilalariga nom bergan. Vaqt oʻtishi bilan eski qabilalardan yangilari ajralib chiqqan. Masalan, rapanui afsonasida raa va xamea qabilalari paydo boʻlgani aytiladi; ular miru qabilasi hududida yashagan.

Orolning siyosiy geografiyasini murakkablashtirgan yana bir omil — Rapanui kashf etilgan vaqtga kelib qabilalarning faqat oʻz hududida yashamaganidir. Bu, avvalo, qabilalararo nikohlar bilan bogʻliq: bolalar boshqa qabilaga mansub otasining yeriga daʼvo qilishi yoki onasining mulkini meros qilib olishi mumkin boʻlgan.

Qabila hududi koʻpincha mata-iti (rap. mata iti), yaʼni qabila ichida shakllangan kichik urugʻlar aʼzolarining avlodlari oʻrtasida boʻlingan. Ularga tegishli yerlar qirgʻoqdan orol markazigacha choʻzilgan uzun boʻlaklardan iborat boʻlgan. Qirgʻoqdagi axu qabriston va ziyoratgoh vazifasini oʻtab, hududning muayyan qabilaga tegishli ekanini koʻrsatgan.

Qadimda qabiladoshlar ulkan kulbalarda yashagan. Bu ivi (rap. ivi) deb atalgan urugʻ jamoasiga oʻxshash tuzilma boʻlgan. Bunday katta oilaning vazifasi nomaʼlum. Biroq umuman polineziya jamoasiga qarab xulosa qilinsa, unda barcha aʼzolar yerga birgalikda egalik qilgan (yaʼni yer jamoa mulki boʻlgan) va birgalikda dehqonchilik bilan shugʻullangan boʻlishi mumkin.

Rapanui jamiyati ijtimoiy tuzilishining asosini tashkil etuvchi qabilalar va urugʻ jamoalaridan tashqari, siyosiy mohiyatga ega yirikroq birlashmalar ham mavjud boʻlgan. Oʻnta qabila, yoki mata (rap. mata), oʻzaro dushman ikki ittifoqqa boʻlingan. Orolning gʻarbiy va shimoli-gʻarbiy qabilalari odatda Tuʻu odamlari deb atalgan — bu Xanga-Roa yaqinidagi vulqon choʻqqisi nomi. Ularni mata-nui deb ham atashgan. Sharqiy qabilalar tarixiy afsonalarda «Xotu-iti odamlari» deb ataladi.

Orolda avval mavjud boʻlgan ierarxiya tizimi hozir yoʻqolgan. Uning eng yuqori pogʻonasida ariki-mau (rap. ariki mau), yaʼni oliy yoʻlboshchi turgan; mahalliy qabilalar uni ilohiy shaxs sifatida ulugʻlagan. Undan keyin kohinlar, yoki ivi-atua (rap. ivi atua), hamda mahalliy zodagonlar — ariki-paka (rap. ariki paka) turgan. Butun miru qabilasi zodagonlar toifasiga kirgani polineziya xalqlari orasida istisno boʻlgan. Boshqa qabilalarda[qaysilarida?] ariki-paka umuman boʻlmagan.

Ierarxiyaning keyingi pogʻonasida jangchilar, yaʼni matatoʻa (rap. matato'a) turgan; ular koʻpincha siyosiy hokimiyatga daʼvo qilgan. Eng quyi oʻrinda kio (rap. kio), yaʼni qaram aholi (ehtimol, yengilgan qabilaning aʼzolari) boʻlgan. Hunarmandlarning bu ierarxiyadagi aniq oʻrni nomaʼlum, biroq ular rapanui jamiyatida nisbatan yuqori mavqega ega boʻlgan boʻlishi mumkin.

Polineziyaning boshqa orollaridagi kabi, rapanui hukmdori toʻngʻich oʻgʻli tugʻilgach, oʻz unvonini yoʻqotgan. Amalda u regent sifatida oʻgʻli oʻz vazifalarini mustaqil bajara olguniga qadar hokimiyatni boshqargan. Voyaga yetish nikohdan keyin boshlangan va shundan soʻng sobiq hukmdor vakolatlarini yoʻqotgan. Rapanui hukmdorining aniq majburiyatlari nomaʼlum. Uning muhim vazifalaridan biri maxsus diniy taqiqlarni joriy etish va bekor qilish boʻlib, ular tabu deb atalgan.

Qadimgi rapanuiliklar nihoyatda jangovar boʻlgan. Qabilalar oʻrtasida adovat boshlansa, jangchilar badanini qora rangga boʻyab, kechasi qurollarini jangga tayyorlagan. Gʻalabadan soʻng ziyofat uyushtirilib, gʻolib jangchilar magʻlub boʻlganlarning goʻshtini yegan . Orolda odam goʻshti yeydiganlarni kai-tangata (rap. kai tangata) deb atashgan. Kannibalizm orolning barcha aholisi xristianlikni qabul qilguniga qadar mavjud boʻlgan. Biroq AQShning Bingemton universiteti tadqiqotlari oroldagi obsidian qurollarning uchlari jangovar qurollarga oʻxshamasligini koʻrsatadi. Antropolog Karl Liponing fikricha, «Pasxa orolini „falokat va tanazzul oroli“ deb bilish haqidagi anʼanaviy qarashlar tarixdan oldingi davr uchun mutlaqo notoʻgʻri. Bu yer aholisi birinchi yevropaliklar bilan uchrashuvgacha muvaffaqiyatli va barqaror yashagan».

Oroldagi yevropaliklar

1687-yilda shifokor Lionel Vafer «Bachelor’s Delight» kemasida boʻlgan. Kemaga qaroqchi Edvard Devis qoʻmondonlik qilgan. Ular taxminan 20°27′ janubiy kenglikda katta quruqlikni koʻrgan. Qoldirilgan tavsiflarga koʻra, u Pasxa oroliga juda oʻxshaydi. Ammo koordinatalar juda noaniq berilgan. Shu sababli orol kashfiyotini Vafer yoki Devisga nisbat berish toʻgʻri emas.

5-aprel 1722-yilda niderlandiyalik sayohatchining asosiy kemasi — «Afrikaanse Galley» asosiy kemasining ekipaji Yakob Roggeven boshchiligida ufqda quruqlikni koʻrdi — bu Rapanui edi. Oʻsha kunning oʻzida admiral orolni xristianlarning Pasxa bayrami sharafiga nomladi. Roggeven orolni kashf etgan vaqtda u yerda taxminan ikki-uch ming mahalliy aholi yashagan.

Keyingi 50 yil davomida yevropaliklar orolning mavjudligini unutgan. Dengizchilar sirli Devis yeri deb atalgan janubiy qitʼani qidirishda davom etgan, lekin uni topa olmagan. Shu orada Ispaniya Amerikadagi mustamlakalaridan xavotirlanib, ularga yaqin hududlarni oʻziga qoʻshib olishga qaror qildi. 1770-yilda Peruning mustamlaka maʼmuri Manuel de Amat-i-Xunyent (Manuel de Amat y Junyent) Peru hududidan «San Lorenzo» kemasini Felipe Gonsales de Aedo (Felipe Gonzáles de Haedo) boshchiligida Pasxa oroli qirgʻoqlariga yubordi. Maqsad orolni oʻz hududiga qoʻshib olish edi.

Rapanui qoʻshib olinganidan keyin orol Ispaniya qiroli Karl III sharafiga San-Karlos (qirolning homiysi hisoblangan avliyo Karl nomi) deb ataldi. Orolliklar huzurida protektorat haqidagi deklaratsiya oʻqib eshittirildi. Aslida esa orolni qoʻshib olish urinishi muvaffaqiyatsiz tugadi va keyinchalik Ispaniya uning mavjudligini unutdi va boshqa hech qachon orolga daʼvo qilmadi.

Ingliz dengizchisi Jeyms Kuk 12-mart 1774-yilda orolga tushdi. U orolni vayron boʻlgan holatda topdi va Pasxa orolidagi haykallar Manta provinsiyasida (Ekvador) topilgan haykallarga oʻxshashligini qayd etdi; ularni Tiauanako yodgorliklari bilan ham taqqosladi. Fransuz dengizchisi Jan Fransua Laperuz 1787-yil oxirida orolda boʻldi. Rus kapitani Yuriy Lisyanskiy «Neva» shlyupida 16—21-aprel 1804-yilda orolga tashrif buyurdi.

Pasxa oroli yonida langar tashlagan «Ryurik» kemasi

1816-yilda orolga «Ryurik» rus kemasi yaqinlashdi. Unga dunyo boʻylab dengiz sayohatini boshqargan Otto Yevstafyevich Kotsebu qoʻmondonlik qilgan. Kemada nemis romantik shoiri Adelbert Shamisso ham boʻlgan. Ammo rapanuiliklarning dushmanona munosabati tufayli ruslar orolga tusha olmagan.

1862-yil Rapanui tarixida burilish nuqtasi boʻldi. Bu davrda Peru iqtisodiyoti yuksalib, ishchi kuchiga ehtiyoj tobora ortayotgan edi. Ishchi kuchi manbalaridan biri Pasxa oroli boʻlib, XIX asrning ikkinchi yarmida uning aholisi qul savdosining qurboniga aylandi.

12-dekabr 1862-yilda perulik qul ovchilarining 8 ta kemasi Xanga-Roa koʻrfaziga keldi. 1000 dan 2000 nafargacha rapanuilik asirga olindi. Asirlar orasida Rapa-Nui hukmdori Kamakoi (Kamakoi) va uning oʻgʻli Maurata (Maurata) ham boʻlgan. Kalyaoda va Chincha orollarida peruliklar asirlarni guano qazib oluvchi kompaniyalar egalariga sotgan. Xoʻrlovchi sharoitlar, ochlik va kasalliklar tufayli 1000 dan ortiq orollikdan atigi yuzga yaqin kishi tirik qolgan. Faqat Fransiya hukumati va Taiti gubernatorining aralashuvi bilan rapanuiliklar qul savdosiga chek qoʻyildi. Peru hukumati bilan muzokaralardan soʻng tirik qolgan rapanuiliklarni vataniga qaytarishga kelishildi. Biroq kasalliklar, asosan sil va chechak tufayli uyiga atigi 15 orollik qaytdi. Ular bilan kirib kelgan chechak virusi nihoyat Pasxa oroli aholisining keskin kamayishiga sabab boʻldi; fuqarolararo urushlar boshlandi, eski ijtimoiy munosabatlar tamoyillari unutildi va ocharchilik yuz berdi. Natijada aholi soni taxminan 600 kishigacha tushib ketdi.

Oroldagi missionerlar va XX asr boshigacha boʻlgan Rapanui tarixi

Xristianlik, ayniqsa Iso va Maryamning Muqaddas Yuraklari kongregatsiyasi missioneri Ejen Eyro rapanuiliklar hayotida muhim oʻrin tutgan. 1862-yilda orolga kelishi bilanoq missioner rapanuiliklarga taʼlim bera boshlagan va bir necha oy oʻtgach, olti orollik katexizisni fransuz tilida oʻqiy olgan. Ammo hukmron urugʻlar oʻrtasida nizo boʻlayotgan joyda chetda turishning iloji boʻlmagan. 11-noyabr 1864-yilda Eyroni olib ketish uchun yuborilgan shxuna uni oroldan olib ketdi.

17 oydan soʻng Eyro missioner Ippolit Russel va yetti nafar mangarevalik bilan Rapanui oroliga qaytdi. Missionerlar Xanga-Roa va Mataveri aholi punktlarini birlashtirgan Santa-Mariya-de-Rapa-Nuini asosiy markazga aylantirdi. Ularning yaqinidagi yerlar 1868-yilda mahalliy aholidan sotib olingan.

Rapanuiliklarni xristianlikka faol ravishda oʻtkazish boshlandi, biroq mahalliy qabila yoʻlboshchilari uzoq vaqt qarshilik koʻrsatdi. 14-avgust 1868-yilda Ejen Eyro sil kasalligidan vafot etdi. Missionerlik faoliyati qariyb 5 yil davom etib, orol aholisiga ijobiy taʼsir koʻrsatdi: missionerlar yozishni (orol aholisining oʻz iyeroglif yozuvi boʻlsa ham), savodxonlikni oʻrgatdi; oʻgʻrilik, qotillik va koʻpxotinlilikka qarshi kurashdi; avval bu yerda yetishtirilmagan ekinlarni oʻstirib, qishloq xoʻjaligi rivojiga yordam berdi.

1868-yilda missionerlarning ruxsati bilan orolga Brander savdo uyining vakili Dyutru-Bornye joylashdi va Rapanuida qoʻychilik bilan shugʻullandi. Uning iqtisodiy faoliyati soʻnggi qonuniy hukmdor — oliy yoʻlboshchi Maurataning oʻgʻli, 1866-yilda vafot etgan oʻn ikki yoshli Grigorioning oʻlimidan keyin ayniqsa rivojlandi.

Bu orada Rapanui aholisi keskin kamayib, 1877-yilda 111 kishini tashkil etdi.

XIX asr oxirida Pasxa oroli yaqinida koʻplab kemalar toʻxtagan, ularning ekipajlari asosan rapanui madaniyatiga oid sanʼat buyumlariga qiziqqan. 1871-yilda orol yonidan rus korveti «Vityaz» suzib oʻtdi; uning bortida rus sayohatchisi N. N. Mikluxo-Maklay boʻlgan. Ammo kasalligi tufayli u qirgʻoqqa chiqa olmagan.

Dastlabki Chili kemalari Rapanui yaqinida 1830-yillardayoq koʻringan, biroq yaqin savdo aloqalari faqat 1870-yillarda oʻrnatilgan. Boliviya va Peruni 1879—1883-yillardagi Tinch okeani urushida magʻlub etgach, Chili yerlarni faol mustamlaka qila boshladi. 9-sentabr 1888-yilda kapitan Polikarpo Toro Urtado (Policarpo Toro Hurtado) orolga tushib, Rapanuining Chiliga qoʻshib olinganini eʼlon qildi. Mahalliy cherkov arxiyepiskop nazoratiga oʻtdi; u Santyago-de-Chili shahriga qarashli edi. 1898-yilda yoʻlboshchi Riro Kainga Chili hokimiyatining suiisteʼmollari ustidan shikoyat qilish uchun Chiliga yoʻl oldi, ammo bir necha kundan soʻng Valparaisoda vafot etdi. Shundan beri Pasxa orolida oliy yoʻlboshchilar boʻlmagan.

XX asr

XX asrning birinchi choragidan Pasxa oroliga koʻplab ilmiy-tadqiqot ekspeditsiyalari uyushtirila boshlandi. 1914-yil martidan 1915-yil avgustigacha orolda ingliz tadqiqotchi er-xotinlar U. S. Rautlej va K. S. Rautlej ekspeditsiyasi ishladi. Ular axu deb atalgan tosh dafn maydonlari va moai tosh haykallarini oʻrganishga alohida eʼtibor qaratdi. 1934—1935-yillarda orolga fransuz-belgiya ekspeditsiyasi keldi. Uning tarkibida A. Metro (Alfred Métraux) va X. Lavasheri (Henri Lavacherry).

1950-yillarda norvegiyalik sayohatchi Tur Xeyerdal Pasxa orolini dunyoga qayta tanitdi. Jumladan, u mahalliy aholi yordamida zamonaviy texnikasiz togʻdan haykal oʻyib olish, uni orol boʻylab tashish va poydevorga oʻrnatishni tajribada qayta koʻrsatdi. ««Aku-aku»» kitobida Xeyerdal Pasxa oroliga Qadimgi Perudan kelgan koʻchmanchilar joylashgani haqidagi farazni ilgari surdi. Uni tekshirish uchun 2015-yilda norvegiyalik Torgeyr Xigraff «Kon-Tiki 2» ekspeditsiyasini tashkil etdi. Inklarga xos qadimiy sollarga oʻxshash konstruksiyadagi ikki yogʻoch yelkanli solda toʻrt nafar rossiyalik ham qatnashgan xalqaro ekspeditsiya yettinchi noyabrda Perudan Pasxa oroliga yoʻl oldi. 19-dekabrda ikkala sol ham qariyb ikki ming dengiz milini bosib oʻtib, Pasxa oroliga yetib bordi va bunday sayohat qilish mumkinligini isbotladi. Biroq genetika va antropologiya maʼlumotlari Pasxa orolining tub aholisi bilan hindular oʻrtasidagi qarindoshlikni inkor etadi.

1914-yildan Chili hukumati orolga gubernatorlar tayinlay boshladi. Dastlab ular asosan amaldagi va isteʼfodagi harbiy ofitserlar edi. 1953-yildan Pasxa oroli Chili harbiy-dengiz kuchlari qoʻmondonligiga boʻysundirildi. Bu davrda orolliklarga Xanga-Roa hududidan tashqariga chiqish taqiqlangan yoki faqat yozma ruxsat bilan chiqishga imkon berilgan. Bu rapanuiliklarning huquqlarini jiddiy cheklagan. Faqat 1956-yilda oroldagi turmush sharoitlari yaxshilana boshladi va mahalliy oʻquvchilarga Chilining materik qismida oʻqishga ruxsat berildi. 1966-yildan orolda erkin saylovlar oʻtkazila boshlandi.

Pasxa oroliga uch marta tashrif buyurgan shaxs — Chili ning harbiy diktatori Avgusto Pinochet.

Aholisi

Rapanuiliklar 1909-yilda
Xanga-Roa — orol poytaxtining koʻrinishi

Taxminlarga koʻra, Pasxa orolida madaniy yuksalish davrida (XVI–XVII asrlarda) 10 mingdan 15 minggacha kishi yashagan. antropogen omil sababli yuz bergan ekologik falokat va aholi oʻrtasidagi toʻqnashuvlar tufayli dastlabki yevropaliklar kelgan paytga kelib aholi soni 2–3 ming kishigacha tushib ketgan; orol aynan shuncha kishini oziqlantira olgan.

1877-yilga kelib mahalliy aholining Peruga ogʻir majburiy mehnat uchun olib ketilishi, , epidemiyalar va keng koʻlamli qoʻychilik natijasida aholi soni yanada kamayib, atigi 111 kishi qolgan. 1888-yilda, orol oʻz hududiga qoʻshib olingan paytda Chili nazoratidagi Pasxa orolida 178 kishi yashagan. Biroq 2012-yilgi roʻyxatga olishga koʻra, orolda 5806 kishi yashagan.

Orolning zamonaviy aholisining katta qismi (52 %) ispan tilida soʻzlashadigan materik Chilidan kelganlar va ularning 2- hamda 3-avlod vakillaridan iborat; 48 % aholining kelib chiqishi toʻliq yoki qisman rapanuiliklarga borib taqaladi. Sof rapanuiliklarning ulushi asta-sekin kamayib bormoqda. Buning sabablari — aralashib ketishi va ispanlashuvdir.

Tillar

Pasxa orolining tub aholisi tili — rapanui tili (oʻz nomi — Vananga rapa nui [ˈɾapa ˈnu.i]) — okeaniya tillaridan biri boʻlib, malay-polineziya tarmogʻining markaziy-sharqiy malay-polineziya yuqori guruhiga va avstroneziya tillari oilasiga mansub. Rapanui tili orolning ikki rasmiy tilidan biri (ispan tili bilan birga), garchi hozir undan foydalanadiganlar juda kam. Yozuvida lotin alifbosi qoʻllanadi.

2000-yilgi maʼlumotlarga koʻra, Chilida rapanui tilida soʻzlashuvchilar jami taxminan 3390 kishi boʻlgan. Pasxa orolida bu tilda 2200 kishi, 200 dan 300 kishigacha esa Taiti va AQShda yashagan. 2016-yil maʼlumotlariga koʻra, soʻzlashuvchilar soni 1000 nafar edi.

Bu til, masalan, tonga tiliga, taiti tiliga va gavayi tiliga yaqin (bu toʻrtala til polineziya tillari kichik guruhiga kiradi).

Maʼmuriy boshqaruv

Pasxa oroli atrofidagi orolchalar va kimsasiz Sala-i-Gomes oroli bilan birgalikda Isla-de-Paskua provinsiyasini hamda Chili Valparaiso viloyati tarkibidagi shu nomli kommunani tashkil etadi. Provinsiyaga Chili hukumati huzurida akkreditatsiyadan oʻtgan va prezident tomonidan tayinlanadigan gubernator rahbarlik qiladi. 1984-yildan boshlab orol gubernatori faqat mahalliy aholi vakili boʻlishi mumkin (birinchi gubernator sobiq arxeolog va muzey saqlovchisi Serxio Rapu Xaoa boʻlgan). 1966-yildan Xanga-Roa aholi punktida har toʻrt yilda 6 aʼzodan iborat, mer boshqaradigan mahalliy kengash saylanadi.

Orol hududida taxminan ikki oʻnlab politsiyachi ishlaydi. Ular asosan mahalliy aeroport xavfsizligiga masʼul.

Orolda Chili qurolli kuchlari (asosan harbiy-dengiz kuchlari) ham mavjud. Amaldagi pul birligi — Chili pesosi (muomalada AQSh dollari ham bor). Pasxa oroli bojsiz hudud boʻlgani sababli soliq tushumlari orol byudjetida nisbatan kichik ulushni tashkil etadi. Byudjetning katta qismi hukumat subsidiyalaridan iborat.

Infratuzilma

Samolyot ( LAN Airlines ) orol aeroportida

1966-yilda orolning yagona Mataveri aeroporti AQSh harbiy-havo kuchlarining bazasiga aylandi. 1986-yilda esa u NASA tomonidan Amerika shattllarining ehtimoliy favqulodda qoʻnishi uchun qayta qurildi. Shu sababli bu yirik sigʻimli samolyotlarni qabul qila oladigan dunyodagi eng olis aeroportlardan biridir. Orolga sayyohlar oqimi keskin oshgani tufayli qurilish ishlari jadal olib borilmoqda, turizm mahalliy aholi daromadining asosiy manbaiga aylangan.

Orolda markazlashgan suv taʼminoti tizimi mavjud, holbuki yaqindagina mahalliy aholi soʻngan vulqon koʻllarining chuchuk suvidan foydalangan. Elektr energiyasi dizel generatorlarida ishlab chiqariladi; ular har bir uyda mavjud. Qattiq qoplamali yoʻllar orolning maʼmuriy markazi — Xanga-Roa aholi punkti va aeroport joylashgan Mataveri yaqinida bor. Shu bilan birga, Xanga-Roadan shimoldagi Anakena koʻrfazigacha hamda janubdagi Poike yarimoroligacha yoʻl asfaltlangan. Xanga-Roa maktabini tugatgach, oliy oʻquv yurtiga kirish huquqini beruvchi oʻrta taʼlim attestatini olish mumkin, biroq orolda oliy oʻquv yurti yoʻq. Shu sababli oʻqishni davom ettirish uchun mahalliy aholi Chilining materik qismiga borishi kerak. Pasxa oroli boshlangʻich maktabida YUNESKO homiyligida rapanui va ispan tillarida darslar oʻtiladi. Rapanui orolida Ota Sebastyan Englert nomidagi antropologiya muzeyi hamda Pasxa orolining tarixi, madaniyati va oʻrganilishiga bagʻishlangan kitoblar jamlangan katta kutubxona faoliyat koʻrsatadi.

Orolda tibbiy xizmat Chilining boshqa olis hududlariga nisbatan ancha yaxshi rivojlangan. Bu yerda bitta kichik shifoxona va ambulatoriya mavjud.

Boshqa infratuzilma obyektlari (cherkov, pochta, bank, dorixona, kichik doʻkonlar, bitta supermarket, kafe va restoranlar) asosan 1960-yillarda paydo boʻlgan. Orolda sunʼiy yoʻldosh telefoni va internet mavjud. Pasxa oroliga qoʻngʻiroq qilish uchun avval kod — Chili uchun +56, Pasxa oroli uchun 32, shuningdek, 5-avgust 2006-yildan boshlab 2 raqami teriladi. Keyin 6 xonali mahalliy telefon raqami teriladi (dastlabki 3 raqam 100 yoki 551 — bular oroldagi yagona amaldagi prefikslardir).

Turizm

Anakena — orolning eng mashhur plyaji
Axu Tongariki
Yogʻochdan oʻyib yasalgan Pasxa oroliga oid haykalcha

Aholi daromadining asosiy manbai turizmdir. Pasxa oroli bilan muntazam havo qatnovini Chilining «LAN Airlines» aviakompaniyasi taʼminlaydi; Santyago — Taiti yoʻnalishidagi samolyotlar Pasxa orolida oraliq qoʻnishni amalga oshiradi. Ichki reyslar Santyagodan Pasxa oroliga uchib, soʻng Santyagoga qaytadi.

Xalqaro yoki ichki reys chiptasi tanlanganiga qarab, joʻnash Santyago aeroportining ikki xil terminalidan amalga oshiriladi. Parvozlar jadvali yil fasliga bogʻliq: masalan, dekabrdan martgacha haftada bir necha marta uchish mumkin, yilning qolgan qismida esa haftasiga bir yoki ikki marta. Parvoz taxminan 5 soat davom etadi. 2010-yil noyabridan yangi toʻgʻridan-toʻgʻri reys ochildi: Pasxa oroliga Peru, poytaxti Limadan ham borish mumkin. Barcha samolyotlar Pasxa orolidagi yagona Mataveri aeroportiga qoʻnadi. Rapanuida kichik kemalar uchun atigi bitta pristan mavjud.

Orolda bir nechta mehmonxona qurilgan. Oziq-ovqat mahsulotlarini yetkazib berish xarajatlari yuqori boʻlgani sababli Rapanuida narxlar juda qimmat. Pasxa orolining diqqatga sazovor joylarini avtomobil (jumladan, taksi va ijaraga olingan mashinalar), velosiped, ot yoki piyoda borib koʻrish mumkin.

1975-yildan beri orolda har yili (yanvar oxiri — fevral boshlarida) «Tapati» (rap. Tapati Rapa Nui) festivali oʻtkaziladi. Unda raqslar, qoʻshiqlar, turli anʼanaviy musobaqalar boʻlib oʻtadi. Ularda rapanuiliklar qatnashadi.

Madaniyati

Moai

Moai
Rano-Roratka vulqoni krateri fonida haykalning yon tomondan koʻrinishi

Moai — Pasxa oroli qirgʻogʻida joylashgan, beli balandligigacha tanasi tasvirlangan inson boshi shaklidagi tosh haykallardir. Ularning balandligi 20 metrga yetadi. Keng tarqalgan tasavvurdan farqli ravishda ular okeanga emas, orol ichkarisiga qarab turadi. Baʼzi moailarning boshida qizil toshdan yasalgan qalpoq bor. Moailar orol markazidagi tosh konlarida yasalgan.

Ular qirgʻoqqa qanday yetkazilgani nomaʼlum; afsonaga koʻra, haykallar hech qanday odam yordamisiz oʻzlari «yurgan». Soʻnggi paytlarda koʻngilli ishqibozlar tosh bloklarni koʻchirishning bir necha usulini topdi, ammo qadimgi aholi aynan qaysi usulni (yoki oʻz usullarini) qoʻllagani haligacha aniq emas. Norvegiyalik sayohatchi Tur Xeyerdal «Aku-Aku» kitobida shunday usullardan birini tasvirlaydi; uning samaradorligini mahalliy aholi amalda isbotlagan.

Kitobga koʻra, bu usul haqidagi maʼlumot moai quruvchilarining bevosita avlodlaridan boʻlgan, tirik qolgan kam sonli kishilardan olingan. Masalan, tagkursisidan yiqilgan bir moai haykalning tagiga richag sifatida yogʻoch xodalar qoʻyilib, ularni tebratish orqali vertikal oʻq boʻylab kichik siljishlar hosil qilish yoʻli bilan qayta tiklangan. Siljishlarni mustahkamlash uchun haykalning yuqori qismi ostiga turli oʻlchamdagi toshlar navbat bilan qoʻyilgan. Haykallarning oʻzini koʻchirish esa yogʻoch chanalar yordamida amalga oshirilgan boʻlishi mumkin. Mahalliy kishi bu usulni eng ehtimolli deb hisoblaydi, biroq uning oʻzi haykallar baribir oʻz joyiga mustaqil yetib kelganiga ishonadi.

Koʻplab tugallanmagan moai haykallari hanuz tosh konlarida turibdi. Orol batafsil oʻrganilganda haykallar ustidagi ish toʻsatdan toʻxtatilgandek taassurot uygʻotadi.

  • Rano-Raraku. Bu vulqon etagida balandligi va tayyorlik darajasi har xil boʻlgan taxminan 300 moai bor. Koʻrfaz yaqinida axu Tongariki — turli oʻlchamdagi 15 haykal oʻrnatilgan eng katta marosim maydoni joylashgan.
  • koʻrfaz Anakena qirgʻogʻida plyaj bor. Koʻrfaz yaqinida Ature-Xuki va Naunau axulari joylashgan. Qadimgi rapanui afsonasiga koʻra, Rapanui orolining birinchi hukmdori Xotu-Matuʼa ilk koʻchmanchilar bilan aynan shu koʻrfazga kelib tushgan.
  • Te-Pito-te-xenua (rap. «Yer kindigi») — oroldagi dumaloq toshlardan iborat marosim maydoni.
  • Rano-Kau vulqonida tomosha maydonchasi bor. Yaqinida Orongo marosim maydoni joylashgan.
  • Puna-Pau — Rano-Kau yaqinidagi kichik vulqon. Qadimda bu yerdan mahalliy moai haykallariga «bosh kiyim» yasash uchun qizil tosh qazib olingan.

«Qush-odamlar» kulti (XVI/XVII–XIX asrlar)

Shuningdek qarang: Rapanui mifologiyasi

Yoʻq boʻlib ketgan Orongo manzilgohi yaqinida Make-make xudosi tasvirlangan petroglif

Taxminan 1680-yilda Pasxa orolining matatoʻa jangchilari Make-make xudosining yangi kultini oʻrnatgan. Rapanui mifologiyasiga koʻra, u insonni yaratgan va hosildorlik xudosi ham boʻlgan. Shu tariqa qush-odamlar, yaʼni tangata-manu (rap. tangata manu) kulti paydo boʻlgan. Uning vujudga kelish sabablaridan biri asosan oʻrmonlarning yoʻqolishi bilan bogʻliq rapanui sivilizatsiyasining tanazzuli edi.

vulqon Rano-Kau yaqinida Orongo nomli marosim qishlogʻi joylashgan. U Make-make xudosiga sigʻinish uchun qurilgan va diniy marosimlar markaziga aylangan. Har yili Rapanuining barcha urugʻlari vakillari oʻrtasida musobaqa oʻtkazilgan: qatnashchilar Motu-Nui orolchasigacha suzib borib, qora chigirtchi — manutara (rap. manutara) qushi qoʻygan tuxumni birinchi boʻlib topishi kerak edi. Bu suvlarda akulalar koʻp boʻlgani uchun qatnashchilar katta xavf ostida qolgan. Gʻolib suzuvchi «yilning qush-odami»ga aylangan va bir yil davomida oʻz urugʻiga moʻljallangan resurslarni taqsimlashni nazorat qilish huquqini olgan. Bu anʼana 1867-yilgacha davom etgan.

Orongo qishlogʻining diqqatga sazovor joylaridan biri — petrogliflar . Ularda «qush-odamlar» va Make-make xudosi tasvirlangan (jami taxminan 480 ta).

Rongo-rongo

Yozuv bitilgan taxtacha ( rongo-rongo yozuvida)

Pasxa oroli — Tinch okeanida oʻz yozuv tizimi — rongo-rongo ishlab chiqilgan yagona oroldir. Matnlar piktogrammalar orqali yozilgan, yozuv yoʻnalishi esa bustrofedon usulida boʻlgan. Piktogrammalar taxminan bir santimetr oʻlchamda boʻlib, turli grafik belgilar, odamlar, tana qismlari, hayvonlar, astronomik belgilar, uylar, qayiqlar va boshqalarning tasvirlaridan iborat.

Rongo-rongo yozuvi hozirgacha toʻliq oʻqilmagan, garchi koʻplab tilshunoslar bu masala bilan shugʻullangan boʻlsa-da. 1995-yilda tilshunos Stiven Fisher rongo-rongo matnlarini oʻqishga muvaffaq boʻlganini eʼlon qildi, ammo uning talqini boshqa olimlar tomonidan shubha ostiga olingan.

Pasxa orolida qadimiy yozuvli taxtachalar mavjudligi haqida birinchi boʻlib fransuz missioneri Ejen Eyro 1864-yilda xabar bergan. Oʻsha paytda rapanuiliklar bu yozuvlarni oʻqishni allaqachon bilmay qolgan (yoki deyarli bilmagan) edi.

Hozir rapanui yozuvining kelib chiqishi va maʼnosi haqida koʻplab ilmiy farazlar mavjud. M. Xornbostel, V. Xeveshi va R. Geyne-Geldern Pasxa oroli yozuvi Hindistondan Xitoy orqali kelgan, keyin Pasxa orolidan Meksika va Panamaga oʻtgan deb hisoblagan. R. Kempbell bu yozuv Uzoq Sharqdan Yangi Zelandiya orqali kelganini taʼkidlagan. Imbelloni va keyinchalik T. Xeyerdal Pasxa oroli yozuvi hamda butun madaniyatining Janubiy Amerika hindulariga mansub kelib chiqishini isbotlashga harakat qilgan.

Pasxa oroli boʻyicha koʻplab mutaxassislar, jumladan Fisherning oʻzi ham, rongo-rongo yozuvi tushirilgan 25 ta taxtachaning barchasi 1770-yilda ispanlar orolga kelib, mahalliy aholini Yevropa yozuvi bilan tanishtirganidan keyingina paydo boʻlgan va ular mustaqil mukammal yozuv emas, balki bir xil belgilar qoʻllangani sababli unga taqlid xolos deb hisoblaydi.

Zamonaviy madaniyat

Matatoa (Matato’a) guruhi 1996-yilda tashkil etilgan boʻlib, rapanui tilida qoʻshiq ijro etadigan Pasxa orolining eng mashhur musiqiy jamoalaridan biridir.

Pasxa oroli va yoʻqolgan qitʼa

Pasxa oroli dunyo xaritasida

1687-yilda qaroqchi Edvard Devis, uning kemasi Kopyapo — Atakama (Chili), hududining maʼmuriy markazi yaqinidan shamollar va Tinch okean oqimi taʼsirida gʻarbga olib ketilgan paytda, ufqda baland togʻlar koʻringan quruqlikni payqadi. Ammo bu sarobmi yoki yevropaliklar hali kashf etmagan orolmi, aniqlashga urinmay, kemasini burib, yoʻnalishini Peru oqimi tomon oʻzgartirdi.

Ancha keyin Pasxa oroli bilan aynanlashtirilgan bu «Devis yeri» oʻsha davr kosmograflarining mintaqada Osiyo va Yevropaga muvozanat boʻlib turadigan qitʼa mavjudligiga boʻlgan ishonchini kuchaytirdi. Bu jasur dengizchilarni yoʻqolgan qitʼani izlashga undadi. Biroq qitʼa hech qachon topilmadi. Uning oʻrniga yuzlab yangi orollar kashf etildi. Ularning barchasi Tinch okeanida joylashgan.

Pasxa oroli kashf etilgach, aynan shu orol bir necha ming yil davomida yuksak sivilizatsiya mavjud boʻlgan, keyin okean qaʼriga choʻkib ketgan ulkan qitʼaning qoldigʻi va uning faqat baland togʻ choʻqqilari (aslida soʻngan vulqonlar) saqlanib qolgan, degan fikr tarqala boshladi. Oroldagi ulkan moai haykallari va gʻayrioddiy rapanui taxtachalari bu qarashni yanada mustahkamlagan. Biroq yon-atrofdagi suvlarning zamonaviy tadqiqotlari bunday ehtimol juda pastligini koʻrsatgan.

Pasxa oroli 500 km uzoqlikda joylashgan suvosti togʻ tizmasi — Sharqiy Tinch okeani koʻtarilmasi — yaqinidagi litosfera plitasi Naska ustida joylashgan. Orol vulqon lavasidan hosil boʻlgan ulkan togʻning choʻqqisida joylashgan. Orolda vulqonlarning soʻnggi otilishi 3 million yil avval sodir boʻlgan. Ayrim olimlar esa bu 4,5—5 million yil avval yuz bergan deb taxmin qiladi.

Mahalliy afsonalarga koʻra, uzoq oʻtmishda orol kattaroq boʻlgan. Bunday holat muzlik davrida pleystotsenda, Jahon okeani sathi 100 metr past boʻlgan vaqtda yuz bergan boʻlishi mumkin. Biroq geologik tadqiqotlarga koʻra, Pasxa oroli hech qachon choʻkib ketgan qitʼaning bir qismi boʻlmagan.

Filmografiya

Adabiyotlar

  • Кондратов А. М. Великаны Острова Пасхи. — М.: Советский художник, 1966. — 192 с. — (Страницы истории искусств). — 73 000 экз.
  • Кренделев Ф. П., Кондратов А. М. Безмолвные стражи тайн (загадки острова Пасхи) / Отв. ред. акад. А. П. Окладников; Академия наук СССР, Сибирское отделение, Бурятский филиал, Геологический институт. — Новосибирск: Наука. Сибирское отд-ние, 1980. — 208 с. — (Научно-популярная серия). — 100 000 экз.
  • Бутинов Н. А. К истории заселения о-ва Пасхи (по материалам преданий и дощечек с письменами) // Культура народов Индонезии и Океании. Сборник XXXIX музея антропологии и этнографии / Институт этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — Л.: Наука. Ленингр. отд-ние, 1984.
  • Тур Хейердал «Путешествие на „Кон-Тики“»
  • Чесноков А. О людях, ветрах и плотах в океане: История путешествия от Южной Америки до острова Пасхи и обратно — [б.м.]: Издательские решения, 2017. — 288 с. — ISBN 978-5-4485-7529-7.
  • Даймонд Джаред Коллапс: Как и почему одни общества приходят к процветанию, а другие — к гибели. — М.: Астрель: CORPUS, 2012. — 800 с.
На иностранных языках

Havolalar