Siklon (qadimgi yunoncha κυκλῶν — «aylanadigan») — markazida havo bosimi pasaygan, vertikal o‘q atrofida aylanadigan ulkan (yuzlab yoki minglab kilometr diametrga ega bo‘lishi mumkin) atmosfera girdobi shaklidagi havo massasi.
«Siklon» (inglizcha cyclone — so‘zma-so‘z: «ilon chigali») atamasi birinchi marta tabiat ofati Korinjada keltirib chiqargan vayronagarchiliklar haqidagi rasmiy hisobotlarda Britaniya Sharqiy Hind kompaniyasi amaldori Genri Piddington (1797–1858) tomonidan qo‘llanilgan.
Siklonlarda havo aylanishi shimoliy yarimsharda soat strelkasiga teskari, janubiy yarimsharda esa soat strelkasi bo‘yicha sodir bo‘ladi. Atmosferaning chegara qatlamida ichki ishqalanish ta’siridan shamol tezligi vektoriga markazga yo‘nalgan, barik gradientiga qarshi (bosim kamayishi tomoniga) yo‘nalgan tarkibiy qism qo‘shiladi. Ishqalanish kuchi balandlik ortishi bilan kamayadi, bu esa shamol yo‘nalishining burilishiga olib keladi.
Janubiy Atlantikadagi Katarina sikloni , 2004 yil 26 mart
Siklonlarning shakllanish jarayonining sxematik tasviri (qora strelkalar) Yerning aylanishi (ko‘k strelkalar) ta’sirida yuzaga keladi. Siklon oddiygina antisiklonning aksi emas — ularning yuzaga kelish mexanizmlari turlicha. Siklonlar Yerning aylanishi tufayli doimiy va tabiiy ravishda hosil bo‘ladi. Brauerning sobit nuqta haqidagi teoremasidan kelib chiqadiki, atmosferada kamida bitta siklon yoki antisiklon mavjud bo‘ladi.
Siklonlarning ikki asosiy turi mavjud: tropikdan tashqari (ekstratropik) va tropik (to‘fon, tayfun). Birinchilari mo‘tadil yoki qutb kengliklarida hosil bo‘ladi va rivojlanishning boshlang‘ich bosqichida diametri ming kilometrni, markaziy siklon deb ataladigan holatda esa bir necha ming kilometrni tashkil qilishi mumkin.
Kichik hajmdagi, ammo ulkan barometrik gradientga (60 mm gacha, ya’ni 111 kilometr) va shamol tezligi sekundiga 60 metrgacha yetadigan siklonlar (to‘fonlar) tropik mamlakatlarda favqulodda kuchli bo‘ronlar sifatida ataladi. Tropik siklonlar o‘z energiyasini nam havo yuqoriga ko‘tarilishi, suv bug‘lari yomg‘ir shaklida kondensatsiyalanishi va jarayonda hosil bo‘lgan nisbatan quruq havoning pastga tushishidan oladi. Bu mexanizm tropikdan tashqari va qutbiy siklonlar mexanizmiga mutlaqo farq qiladi. Shuning uchun tropik siklonlar “issiq yadrolik siklonlar” sifatida tasniflanadi.
Tropikdan tashqari siklonlar orasida janubiy siklonlar alohida ajratib ko‘rsatiladi. Ular mo‘tadil kengliklarning janubiy chegarasida (O‘rta Yer dengizi, Bolqon, Qora dengiz, Janubiy Kaspiy va hokazo) hosil bo‘lib, shimol va shimoli-sharqqa qarab siljiydi. Janubiy siklonlar ulkan energiya zaxirasiga ega bo‘lib, Rossiya va MDHning o‘rta hududlarida kuzatiladigan eng kuchli yog‘ingarchiliklar, shamollar, chaqmoqlar, dovullar va boshqa ob-havo hodisalari aynan ular bilan bog‘liq.
Tropik siklonlar tropik kengliklarda hosil bo‘ladi va ular nisbatan kichikroq o‘lchamga ega (odatda bir necha yuz kilometr, kamdan-kam hollarda ming kilometrdan ortiq). Biroq, ularning barik gradientlari va shamol tezligi ancha yuqori bo‘lib, kuchli bo‘ron darajasiga yetadi. Bunday siklonlarga xos xususiyatlardan biri — “bo‘ron ko‘zi” bo‘lib, u markaziy qismda 20–30 km diametrli, nisbatan tiniq va sokin ob-havo kuzatiladigan hududdir. Tropik siklonlar rivojlanish jarayonida tropikdan tashqari siklonlarga ham aylanishi mumkin.
8–10° shimoliy va janubiy kengliklardan pastda siklonlar juda kam hollarda hosil bo‘ladi, ekvatorning bevosita yaqinida esa umuman hosil bo‘lmaydi.
Boshqa sayyoralardagi siklonlar
Siklonlar nafaqat Yer atmosferasida, balki boshqa sayyoralarning atmosferasida ham uchraydi. Masalan, Yupiter atmosferasida bir necha asrlardan buyon mavjud bo‘lgan Katta Qizil Dog‘ uzoq umrli antisiklon hisoblanadi (ba’zan noto‘g‘ri ravishda siklon sifatida ko‘rsatiladi). Neptun atmosferasidagi Kichik Qorong‘i Dog‘ esa, o‘z navbatida, siklon bo‘lgan. Shunga qaramay, boshqa sayyoralardagi siklonlar yetarlicha o‘rganilmagan.
Saturn atmosferasidagi siklonlar
