Tropik iqlim

Tropik iqlim — iqlim turi bo‘lib, tropiklarning ekvatorial mintaqadan shimol va janubda joylashgan hududlariga xos. Tropik iqlim uchun haroratning mavsumiy o‘zgarishlari uncha katta bo‘lmasligi xarakterlidir.

Hatto tropiklardan tashqarida ham tropik iqlimli hududlar mavjud. Bunga odatda iliq okean oqimlari yoki hududning tropiklarga yaqin joylashgani sabab bo‘ladi.

Alisov iqlim tasnifida

Tropik iqlim chegaralari — Alisov tasnifi bo‘yicha
Janubiy Florida tropik iqlim mintaqasida joylashgan

Alisovning iqlim tasnifiga ko‘ra, tropik mintaqa subtropik va subekvatorial mintaqalar o‘rtasida joylashgan.

Tropiklarda ekvator bo‘ylab cho‘zilgan past atmosfera bosimi mintaqasining ikki tomonida yuqori bosimli hududlar joylashgan. Bu yerlarda okeanlar ustida passat iqlimi hukmronlik qiladi. Bu iqlimga xos doimiy sharqiy shamollar passatlar deb ataladi. Bu hududlarda yog‘in miqdori mo‘tadil (yiliga taxminan 750 mm), bulutlilik ham o‘rtacha bo‘ladi. Yozda o‘rtacha harorat 20—27 °C, qishda esa 10—15 °C ni tashkil etadi. Tog‘li orollarning shamolga ro‘para yonbag‘irlarida yog‘in miqdori keskin ortadi. Tropik siklonlar nisbatan kam uchraydi.

Okeanlardagi bunday hududlarga quruqlikdagi tropik cho‘llar mos keladi; ularga quruq tropik iqlim xos. Shimoliy yarimsharda eng issiq oyning o‘rtacha harorati taxminan 40 °C, Avstraliyada esa 34 °C gacha yetadi. Jahon meteorologiya tashkiloti (WMO) ma’lumotlariga ko‘ra, Yer yuzidagi eng yuqori haroratlar O‘lim vodiysida, Kaliforniyada (56,7 °C, 1913-yil), Tunisda, Shimoliy Afrikada (55 °C, 1931-yil), Isroilda (54 °C, 1942-yil), Quvaytda (53,9 °C, 2016-yil), Pokistonda (53,7 °C, 2017-yil), Avstraliyada esa 50,7 °C gacha (Oodnadatta shahri, 1960-yil) qayd etilgan. Qishda harorat 10—15 °C gacha pasayadi. Sutka davomida harorat juda katta farq qiladi, ba’zan bu farq 40 °C dan oshadi. Quruq tropik iqlim sharoitida yog‘in kam — yiliga 250 mm dan kam, ko‘pincha 100 mm dan ham oshmaydi.

Ko‘plab tropik hududlarda — Ekvatorial Afrika, Janubiy va Janubi-Sharqiy Osiyo, Avstraliyaning shimolida — passat shamollarining ustunligi o‘rnini tropik musson iqlimi egallaydi. Bu yerlarda yozda tropiklararo konvergensiya zonasi ekvatordan yanada shimolroqqa siljiydi. Natijada havo massalarining sharqiy passat shamollari orqali ko‘chishi o‘rnini g‘arbdan esuvchi musson shamollari egallaydi. Bu hududlardagi yog‘inlarning asosiy qismi aynan shu mussonlar bilan bog‘liq.

Kyoppen iqlim tasnifida

Kyoppenning iqlim tasnifida tropik iqlim qurg‘oqchil bo‘lmagan iqlim sifatida ta’riflanadi. Bunda oylik o‘rtacha havo harorati 18 °C dan yuqori bo‘ladi. Yil davomida yog‘inlarning taqsimlanishiga ko‘ra, u to‘rt xil iqlim turini o‘z ichiga oladi.

  1. tropik yomg‘irli iqlim (Аf) — taxminan Alisov tasnifidagi ekvatorial iqlimga mos keladi;
  2. tropik mussonli yomg‘irli iqlim (Am) — taxminan Alisov tasnifidagi subekvatorial iqlimga mos keladi;
  3. qishi quruq, yozi yomg‘irli tropik iqlim (Aw);
  4. yozi quruq, qishi yomg‘irli tropik iqlim (As).

A guruhiga kiruvchi hududlar odatda shimoliy va janubiy yarimsharlarda 25° kenglikdan ekvatorga yaqin joylashadi. Ular ekvator atrofi, Markaziy Amerika, Janubiy Amerikaning shimoliy-markaziy qismlari, Markaziy Afrika, Osiyoning janubiy hududlari, Shimoliy Avstraliyaning ayrim qismlari va Tinch okeanidagi ayrim orollarni qamrab oladi.

Tropik yomg‘irli iqlim

Kyoppenning iqlim tasnifiga ko‘ra, tropik yomg‘irli iqlim ekvatordan shimol va janubga 5 — 10 darajagacha bo‘lgan kengliklarda uchraydi. Bunday hududlarda harorat yuqori bo‘lib, yillik o‘rtacha ko‘rsatkich 21 °C dan 30 °C gacha yetadi. Yillik yog‘in miqdori 100 dyuymdan (2540 mm) ham oshishi mumkin va yilning 9 oyidan ko‘prog‘ida yomg‘ir yog‘adi. Qurg‘oqchilik davri bo‘lmaydi; ob-havoning mavsumiy o‘zgarishlari kuzatilgan taqdirda ham, ular o‘rmonlar holatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmaydi.

Tropik yomg‘irli iqlimli tropik o‘rmonlar uchraydigan hududlar qatoriga quyidagilar kiradi: Amazonkaning Janubiy Amerikadagi yuqori havzasi, Shimoliy Zair (Kongo)ning Afrikadagi havzasi hamda Ost-Indiya orollari.

Aynan tropik o‘rmonlarda, tropik yomg‘irli iqlim sharoitida, boshqa tropik iqlim turlaridagi o‘rmonlarga qaraganda daraxt turlari eng xilma-xil bo‘ladi. Bunga yuqori namlik, mo‘l yog‘in va yil davomida iliq harorat yordam beradi. Daraxt turlarining xilma-xilligi transpiratsiya jarayonlari uchun katta ahamiyatga ega, chunki barglar yuzasidan suv atmosferaga bug‘lanadi.

Tropik yomg‘irli iqlimli hududlarda o‘simliklar vertikal qatlamlanish xususiyatiga ega bo‘lib, yetarli miqdorda quyosh nuri olish uchun turli o‘sish shakllarini hosil qiladi. Bu jihati ularni boshqa turdagi iqlim hukmron hududlardagi o‘simliklardan farqlaydi.