Yer yuzidagi eng dahshatli bo‘ronlardan biri — uragan (hurricane) — ekvator yaqinidagi iliq okean suvlari ustida hosil bo‘ladi. “Uragan” atamasi odatda Atlantika okeani yoki Tinch okeanining sharqiy qismida shakllanadigan yirik bo‘ronlarga nisbatan ishlatiladi. Ushbu bo‘ronlar uchun umumiyroq va ilmiyroq atama tropik siklon (tropical cyclone) hisoblanadi. Ular qayerda paydo bo‘lishiga qarab, tayfunlar (typhoons) va siklonlar (cyclones) kabi boshqa nomlar bilan ham ataladi. Qanday nomlanishidan qat’i nazar, bu bo‘ronlar ayni bir xil kuchlar va sharoitlar natijasida vujudga keladi. Ular odamlar yashaydigan quruqlikka kirib kelganda, juda katta talafot yetkazadi. Ushbu maqolada uraganlar haqida batafsilroq ma’lumot beriladi.

Uragan nima?

Uraganlar — ulkan bo‘ronlar bo‘lib, ularda aylanuvchi shamol tezligi soatiga 74 milga (74 miles per hour) yetadi. Aylanuvchi shamol tropik mintaqalardagi iliq suvlar ustida girdob kabi aylanib, qo‘rqinchli kuch bilan harakatlanadi. Bu kuch qirg‘oqqa yopirilganda, vayronagarchilik va hatto o‘lim holatlariga ham sabab bo‘ladi. Uraganlar kuchli yomg‘irlar, o‘limga olib kelishi mumkin bo‘lgan ulkan to‘lqinlar va shiddatli shamollarni keltirib chiqarishi sababli tabiatdagi eng vayronkor bo‘ronlardan biri hisoblanadi. Uraganlar daraxtlarni ildizi bilan sug‘urib tashlab, suv toshqinlariga sabab bo‘lib, uy-joylarni yakson qiladi. Bu dahshatli bo‘ron minglab odamlarning halok bo‘lishiga sabab bo‘lgan va million dollarlik zarar yetkazgan. Odamlar boshpanasiz qoladi, toshqinlar esa hamma narsani oqizib ketadi. Yana bir shiddatli shamol bo‘roni tornado (tornadoes) deb ataladi. Tornadodagi shamol uragandagi shamolga qaraganda ancha shiddatli va kuchli bo‘ladi. Uraganlar esa uzoqroq davom etadi va 500 000 kvadrat milgacha bo‘lgan hududni qamrab olishi mumkin.

Uraganlar qanday hosil bo‘ladi?

Uraganlarning hosil bo‘lish jarayoni

Uraganlar Yer yuzidagi eng shiddatli bo‘ronlar sifatida tanilgan. Odatda ular ekvator yaqinida, iliq okean suvlari ustida shakllanadi. Okeanlar eng issiq haroratga yetganda, to‘lqinlanish kuchayadi va suv ustidagi havo ko‘p miqdorda namlik (moisture) bilan to‘yinadi. Uraganlar, odatda, ekvatordan shimol va janub tomon 5° dan 15° gacha bo‘lgan kengliklar oralig‘ida hosil bo‘ladi. Batafsil ma’lumot olish uchun quyidagi havola ustiga bosing.

Uragan mavsumi

Har yili ma’lum bir hududda uraganlar eng ko‘p kuzatiladigan davr “uragan mavsumi” (hurricane season) deb ataladi. G‘arbiy Tinch okeanida uragan mavsumi iyundan oktyabrgacha davom etadi, Atlantikada esa u iyundan noyabrgacha cho‘ziladi.

Uragan bosqichlari:

Uraganlar shakllanish jarayonida turli bosqichlardan o‘tadi. Bu bosqichlarning davomiyligi bo‘ron joylashgan hududning muayyan paytdagi ekologik/atmosfera sharoitlariga bog‘liq. Agar sharoit qulay bo‘lsa, uragan tezda shakllanishi mumkin; aksincha, sharoit noqulay bo‘lsa, rivojlanish sekinlashadi. Quyidagi jadvalda uragan rivojlanishida kuzatiladigan turli bosqichlar keltirilgan:

Tropik bezovtalik (Tropical Disturbance)	Odatda tropiklarda vujudga keladigan, tartibli (organised) momaqaldiroqli bulutlar hududi. Odatda 24 soat davomida o‘z “shaxsiyatini” saqlab qoladi va kuchli yomg‘ir hamda shamolning keskin kuchayishi (gusty winds) bilan birga kechadi.
Tropik to‘lqin (Tropical Wave)	Odatda passat shamollari (trade winds) ta’sirida g‘arb tomonga siljiydigan past bosimli egat/so‘qmoq (low-pressure trough).
Tropik siklon (Tropical Cyclone)	Tropik va ba’zan subtropik suvlarda rivojlanadigan, tartibli past bosimli har qanday tizim uchun umumiy atama. Tropik depressiya, tropik bo‘ron va uraganlarning barchasi tropik siklonlarga misol bo‘ladi.
Tropik depressiya (Tropical Depression)	Uzluksiz (sustained) shamol tezligi soatiga 38 mil (38 mph) yoki undan kam bo‘lgan tartibli past bosimli hudud.
Uragan (Hurricane)	Uzluksiz shamol tezligi kamida soatiga 74 mil (74 mph) bo‘lgan tropik siklon.
Tropik bo‘ron (Tropical Storm)	Maksimal uzluksiz shamol tezligi soatiga 39–73 mil (39 to 73 mph) oralig‘ida bo‘lgan tropik siklon.

Uraganlar haqida qiziqarli faktlar:

Uraganlarga oid ayrim faktlar:

• Uraganlar juda shiddatli bo‘ronlar bo‘lib, kengligi bo‘yicha 300 milgacha cho‘zilib harakatlanishi mumkin.
• Uragan 14 kundan ortiq davom etishi mumkin.
• Har yili birinchi uraganga “A” harfi bilan boshlanuvchi nom beriladi, ikkinchisiga “B”, shunday qilib davom etadi.
• Uragan “ko‘zi” (eye) atrofida bulutlardan iborat “devor” bo‘ladi, u eyevoll (eyewall) deb ataladi. Bo‘ronning eng kuchli shamollari aynan eyewall hududida kuzatiladi.
• AQShdagi eng halokatli uragan 1900-yilda Galveston, Texas hududiga urilgan. Balandligi 20 fut bo‘lgan bo‘ron to‘lqini (storm surge) butun shahar bo‘ylab yopirilib kirgan va 8000 dan ortiq odam halok bo‘lgan.

Uragan va tayfun o‘rtasidagi farq:

Tayfunlar (typhoons) va uraganlar (hurricanes) aslida bir xil bo‘ron turidir. Ular orasidagi yagona farq — nomlanishidadir. Geografik joylashuvga qarab, bu bo‘ron turli nomlar bilan ataladi. Bu bo‘ronlar G‘arbiy Tinch okeanida tayfun, Tinch okeanining sharqiy qismida, Atlantika okeanida va Meksika qo‘ltig‘ida uragan deb yuritiladi. Avstraliya, Bengaliya qo‘ltig‘i (Bay of Bengal) va Hind okeanida esa bunday bo‘ronlar siklonlar (cyclones) deb ataladi. Siklon va uragan o‘rtasidagi farqni quyidagi havola orqali o‘rganing:

Ko‘p so‘raladigan savollar – FAQ

Q1

Uragandagi aylanuvchi shamol tezligi qancha?

Uragandagi aylanuvchi shamol tezligi soatiga 74 mil (74 miles per hour).

Q2

Uraganlar nima?

Uraganlar ekvator yaqinidagi iliq okean suvlari ustida hosil bo‘ladigan Yer yuzidagi shiddatli bo‘ronlardir.

Q3

Uraganlar odatda qayerda hosil bo‘ladi?

Uraganlar ko‘pincha Atlantika okeani yoki Tinch okeanining sharqiy qismida vujudga keladi.

Q4

Tropik depressiya nima?

Tropik depressiya — uzluksiz shamol tezligi soatiga 38 mil (38 mph) yoki undan kam bo‘lgan, tartibli past bosimli hudud.

Q5

To‘g‘rimi yoki noto‘g‘rimi: uraganlar eng vayronkor bo‘ronlardir.

To‘g‘ri.