Subekvatorial iqlim

Subekvatorial iqlim — iqlim turi. Alisov tasnifiga ko‘ra, bunda tropik mussonlar rejimi hukm suradi. Bu iqlim tropik hududlardagi okeanlarning ayrim qismlarida, xususan Hind okeanida va Tinch okeanining g‘arbiy qismida, shuningdek, Janubiy Osiyoda hamda Afrika va Janubiy Amerikaning tropik hududlarida tarqalgan. Tropiklararo konvergensiya zonasi va ekvatorial depressiya bilan birga bu hududlar ustidan yiliga ikki marta — janubdan shimolga va shimoldan janubga siljiydi. Shu sababli qishda bu yerlarda sharqdan esuvchi (passat) havo oqimlari hukmron bo‘ladi, yozda esa ular g‘arbiy yo‘nalishdagi oqimlar bilan almashinadi.

Bu yerda ustunlik qiluvchi havo oqimlarining fasllar bo‘yicha ozmi-ko‘pmi keskin almashinuvi bilan birga, qishdan yozga o‘tishda tropik havo ham ekvatorial havo bilan almashinadi.

Harorat

Subekvatorial iqlim chegaralari (Alisov bo‘yicha)

Havo harorati tropik mussonlar hukmron bo‘lgan okean hududlarida ekvatorial iqlimdagidek yuqori bo‘lib, uning yillik o‘zgarish amplitudasi ham shunchalik kichik. Quruqlik ustida esa haroratning yillik amplitudasi kattaroq va geografik kenglik ortgani sari oshib boradi. Bu holat ayniqsa Janubiy Osiyoda yaqqol seziladi, chunki bu yerda tropik musson sirkulyatsiyasi materik ichkarisiga, shimol tomon eng uzoqqa kirib boradi.

Masalan, Kuyabada oktabrda o‘rtacha harorat +28˚. Dengiz havosini olib keluvchi yozgi musson kirib kelgach, yanvarda u biroz pasayib, +27˚ bo‘ladi. Qishda, iyunda esa +24˚ gacha tushadi. Demak, yillik amplituda kichik — atigi 4˚ atrofida.

Deyarli xuddi shu geografik kenglikdagi Chennayda iyunda +32˚ va yanvarda +25˚; ammo Varanasida mayda harorat +33˚, iyulda esa yozgi musson kirib kelgach, +29˚ bo‘ladi, yanvarda esa +16˚ gacha pasayadi. Shunday qilib, Varanasida yillik amplituda 17˚ bo‘lib, bu geografik kengliklar uchun juda katta ko‘rsatkichdir.

Hatto Sharqiy Xitoyda tropik musson sirkulyatsiyasi shimolga yanada uzoqroq kirib boradi. U, masalan, Shanxayda ham kuzatiladi. Avgustda bu yerda o‘rtacha harorat +27˚. Ammo yuqori geografik kengliklardan keluvchi qishki musson yanvarning o‘rtacha haroratini +3˚ gacha tushiradi. Natijada yillik amplituda 24˚ bo‘ladi.

Yog‘inlar

Tropik musson iqlimida yog‘inlar juda notekis taqsimlanadi. Ayrim joylarda ular ekvatorial iqlimdagidek ko‘p yog‘adi. Ammo geografik kenglik oshgani sari yog‘in miqdori odatda kamayadi, ayniqsa materik ichkarisidagi tekisliklarda. Xartumda yillik yog‘in miqdori atigi 135 mm; bu nihoyatda qurg‘oqchil sharoitdir. Biroq baland qirg‘oqlarda va yozgi mussonga ro‘para bo‘lgan tog‘ yonbag‘irlarida yog‘in miqdori keskin ortadi. Afrikada, Gvineya qo‘ltig‘i qirg‘oqlarida, masalan, Konakrida yog‘in miqdori qariyb 5 000 mm ga yetadi. Cherrapunjida Yer sharidagi eng ko‘p yog‘in miqdori — 11 777 mm kuzatiladi. Biroq bu ulkan ko‘rsatkich faqat mahalliy sharoitlar natijasidir. Cherrapunjidagi yog‘in miqdori butun atrofdagi hudud uchun xos emas: bu yerlarda yiliga odatda taxminan 5 000 mm yog‘in yog‘adi. Yillik yog‘in miqdori Hindistonning boshqa eng seryog‘in hududlarida ham bu darajadan oshmaydi.

Tropik mussonlar zonasida yog‘inlarning yillik taqsimoti keskin farqlanishi diqqatga sazovor. Masalan, Kolkatada yillik yog‘in miqdori 2 730 mm bo‘lib, noyabrdan aprelgacha 1 800 mm yog‘in yog‘adi, dekabrda esa atigi 5 mm. Umuman, Hindistonda yozgi musson hukmron bo‘ladigan 4 oyda yillik yog‘inning 90 % i yog‘adi. Bunday holat mazkur zonada boshqa materiklarda ham kuzatiladi. Konakrida dekabrdan martgacha 15 mm, iyundan sentabrgacha esa 3 920 mm yog‘in yog‘adi. Goyaniyada yillik yog‘in miqdori 1 750 mm bo‘lsa, qishda (maydan sentabrgacha) 90 mm, yozda (noyabrdan martgacha) 1 390 mm yog‘adi. Xartumda esa iqlim umuman quruq bo‘lishiga qaramay, iyuldan oktabrgacha 130 mm yog‘in yog‘adi, noyabrdan aprelgacha esa umuman yog‘maydi.

Xususiyatlari

Havoning mutlaq va nisbiy namligi (eng yuqori ko‘rsatkich yozda), shuningdek, bulutlilik (yozda keskin maksimum, qishda esa keskin minimum) ham fasllarga qarab juda o‘zgaradi; masalan, Kalkuttada iyulda bulutlilik 84 %, yanvarda esa 8 % ni tashkil qiladi. Aytish mumkinki, yozgi musson davrida ekvatorial mintaqaga xos sharoitlar yuqori kengliklar tomon, qishki musson davrida esa subtropik mintaqaning yuqori bosim sharoitlari past kengliklar tomon yoyiladi.

Qishning quruq kelishi tufayli tropik musson iqlimiga, ayniqsa, landshaft sifatida savannalar, ya’ni tropik o‘rmon-dasht xosdir. Hindistonning sharqiy va markaziy hududlarida daraxtlar quruq qish mavsumida hatto barglarini to‘kadi.

Tropik mussonlar zonasining bir hududida Yer sharidagi eng yuqori o‘rtacha yillik haroratlar kuzatiladi. Qizil dengizning janubi-g‘arbiy sohillaridagi Eritreyaga ba’zan janubiy yarimshardan yozgi musson kirib kelib, Efiopiya tog‘ligini oshib o‘tadi. Bunda havo harorati fen jarayoni natijasida yanada ko‘tariladi. Shu sababli Eritreya qirg‘oqlarida havo harorati juda yuqori bo‘ladi. Massavada yanvar va fevralning o‘rtacha harorati +26˚, iyulniki +35˚, o‘rtacha yillik harorat esa +30˚.

Havolalar va manbalar

  • Ekvatorial mussonlar (subekvatorial) mintaqasidagi iqlim turlari // Alisov B. P., Poltoraus B. V. Iqlimshunoslik. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — M.: Moskva universiteti nashriyoti, 1974. — B. 188—194. — 210 bet. — 9600 nusxa.
  • Sorokina V. N., Gushchina D. Yu. Iqlimlar geografiyasi — M.: Moskva universiteti nashriyoti, 2006.
  • Xromov S. P. Meteorologiya va iqlimshunoslik. Leningrad, 1968.
  • Dunyo atlasi. — GNPP Kartografiya, 2005.