Parazitizm ( qadimgi yunoncha παράσιτος — «tekinxo‘r, birov hisobidan ovqatlanuvchi») — organizmlar o‘rtasidagi birgalikda yashash shakllaridan biri. Bu — ikki yoki undan ortiq organizmning o‘zaro filogenetik jihatdan, genetik jihatdan bir-biridan farq qilgan holda uzoq vaqt birga yashashi va bunda antagonistik (yoki bir tomonlama simbiotik) munosabatlarda bo‘lishi hodisasidir. Bu har xil turlar o‘rtasidagi munosabat bo‘lib, unda bir tur — parazit — ma’lum vaqt davomida boshqa turdan (xo‘jayin deb ataladi) oziq manbai va yashash muhiti sifatida foydalanadi hamda o‘zining tashqi muhit bilan munosabatlarini tartibga solish vazifasini qisman yoki to‘liq unga yuklaydi.

Parazitizm organizmlarning turli guruhlarida: hayvonlarda (sodda hayvonlar, yassi chuvalchanglar, nematodalar, halqali chuvalchanglar, mollyuskalar, bo‘g‘imoyoqlilar), bakteriyalar, zamburug‘lar (un-shudring zamburug‘lari, po‘kak zamburug‘lar) va hatto yopiq urug‘li o‘simliklarda ham uchraydi. Fiziologiya jihatidan parazit xo‘jayinga bog‘liq bo‘lib, uning hayotiy sikli (mavjudligi yoki ko‘payishi) xo‘jayindan zarur biologik resurslarni olmasdan imkonsiz (yoki juda qiyin) bo‘ladi. Parazit bunday resurslarni faqat ma’lum turdagi xo‘jayinlardan olishi mumkin. Birgalikda yashash evolyutsion jihatdan qancha uzoq davom etsa, parazit turi o‘z xo‘jayiniga shuncha yaxshi moslashadi va unga shuncha kam zarar yetkazadi. Tibbiy parazitologiyada «parazit» atamasi eukariot patogen organizmni anglatadi. Sodda hayvonlar va ko‘p hujayrali infeksiya qo‘zg‘atuvchilari parazitlar qatoriga kiritiladi. Zamburug‘lar, eukariotlar bo‘lsa-da, tibbiy parazitologiya darsliklarida odatda ko‘rib chiqilmaydi. Ma’lum arxeylarning (ular eukariot emas) hech biri, boshqa arxeylarda parazitlik qiluvchi nanoarxeylardan tashqari, parazit emas. Hujayra ichidagi parazitlar orasida eng kichiklari eubakteriyalarning Mycoplasma turkumiga mansub turlari, masalan, Mycoplasma genitalium hujayralari diametri 200—300 nm.

Parazitizm shakllari hamda parazitlar bilan ularning xo‘jayinlari o‘rtasidagi o‘zaro moslashuvlar nihoyatda xilma-xildir. Parazitlar hayvonlarda parazitlik qiluvchi (zooparazitlar, ya’ni hayvon organizmlarida parazitlik qiluvchilar) hamda o‘simliklarda parazitlik qiluvchi (fitoparazitlar) bo‘lishi mumkin. Bular ko‘pincha turli zamburug‘lar, bakteriyalar va miksomitsetlardir. Ba’zan parazit urug‘li o‘simliklar ham uchraydi. O‘simliklarda parazitlik qiluvchi hayvonlar odatda zararkunandalar deb ataladi. Ularga ko‘pincha hasharotlar, kanalar, nematodalar va ayrim sodda hayvonlar kiradi.

An’anaviy ravishda parazitologiya deganda faqat zooparazitologiya tushuniladi. Bu fan veterinariya, tibbiyot, agronomiya, o‘rmon xo‘jaligi va umumiy yo‘nalishlarga bo‘linadi. Kengroq ma’noda parazitologiya virusologiya, mikrobiologiya, mikoparazitologiya, fitoparazitologiya va zooparazitologiyaga bo‘linadi. Parazitologiyaning barcha bo‘limlarini birlashtirish vazifasini kompleks fan — parazitotsenologiya.

Parazitizmning ektoparazitizm deb ataluvchi shaklida parazit xo‘jayinning tashqi qoplamalarida yashaydi (kanalar, burgalar, bitlar va boshqalar). Endoparazitizm esa parazit xo‘jayin tanasining ichida yashaydigan holatdir (parazit chuvalchanglar, sodda hayvonlar va boshqalar). Tabiatda ektoparazitizm endoparazitizmga nisbatan ancha kam uchraydi. Bu shakl parazit o‘simliklar, ko‘plab hasharotlar va kanalar, shuningdek, zamburug‘larga xos. Parazit pardaqanotlilar guruhidagi ektoparazitlar odatda yashirin yashaydigan ( mevalar, gallalar yoki yog‘och ichida rivojlanadigan) xo‘jayinlarni zararlaydi va o‘ljasini falajlab, tuxumlarini uning tana yuzasiga qo‘yadi. Parazitlarni ekto- va endoparazitlarga ajratish ularning organizm terisi va teri osti to‘qimalariga qanchalik chuqur kirishi bilan bog‘liq. Odatda endoparazitlar xo‘jayin topishda passiv mexanizmlarga (tuxum yoki lichinkalarning tarqalib, xo‘jayin hayvon tomonidan tasodifan yutilishiga va hokazolarga) tayanadi; ektoparazitlar esa faol tarqaladi. Masalan, homilador quyon urg‘ochilarida tug‘ish oldidan burgalar soni sezilarli ortadi va keyin bu burgalar bolalariga o‘tadi.

Parazitizmning boshqa turlari

Parazit bilan xo‘jayin o‘rtasidagi bog‘liqlik darajasiga ko‘ra parazitizm ikki shaklga ajratiladi: majburiy (obligat) va ixtiyoriy (fakultativ). Birinchi holatda tur faqat parazit hayot tarzini olib boradi va xo‘jayinsiz yashay olmaydi (parazit chuvalchanglar, bitlar). Fakultativ parazitlar odatda erkin hayot kechiradi va faqat alohida sharoitlarda parazitlikka o‘tadi. Xo‘jayin bilan bog‘lanish davomiyligiga ko‘ra, doimiy — hayotining asosiy qismini xo‘jayinda o‘tkazadigan, hamda vaqtinchalik — faqat oziqlanish uchun hujum qiladigan parazitlar farqlanadi. Doimiy parazitlar, o‘z navbatida, statsionar va davriy turlarga bo‘linadi. Statsionar parazitlar butun umrini xo‘jayinning ustida yoki ichida o‘tkazadi. Davriy parazitlar hayotiy siklining faqat bir qismini parazit holatda o‘tkazadi, qolgan vaqtda esa xo‘jayindan tashqarida yashaydi. Masalan, chivin doimiy bo‘lmagan parazitdir: organizmlar o‘rtasidagi munosabat vaqti-vaqti bilan, ya’ni urg‘ochi chivinlar xo‘jayinning qonini so‘rganda yuz beradi. Vaqtinchalik parazitizmni tasodifiy parazitizmdan (psevdoparazitizm yoki soxta parazitizmdan) ajratish kerak. Bunda erkin yashovchi organizm tasodifan boshqa organizm tanasiga kirib qoladi va u yerda qisqa muddat yashab, oziqlanadi. Masalan, pashsha lichinkalari tasodifan odam yoki hayvon ichagiga kirib, vaqtincha yashashi mumkin.

Hozircha xo‘jayin a’zosining vazifasini o‘z zimmasiga oladigan faqat bitta parazit ma’lum — Cymothoa exigua. «Ijtimoiy parazitizm»ning ham turli shakllari mavjud: kleptoparazitizm (ya’ni boshqaning ozuqasini o‘zlashtirish), shu jumladan, uning alohida shakli — tuxum parazitizmi. U ayrim baliqlar, qushlar va hasharotlar turlarida uchraydi. Bunda bir organizm tuxumlarini bosib chiqarish va naslini parvarishlash uchun o‘z tuxumlarini boshqasining uyasiga tashlaydi; tuxum egasi esa begona polaponlarni boqadi (bunga xos misol — kakku). Ijtimoiy parazitlar chumolilar yoki termitlar kabi ijtimoiy hayvonlar guruhlari bilan aloqadan, ularning jamoaviy tuzilish xususiyatlaridan foydalanib, manfaat ko‘radi. Masalan, chumolixonalarda yashaydigan ayrim qo‘ng‘izlar ularning oziq «omborlari»dan oziqlanib, dushmanlardan himoya topadi. Kleptoparazitlarga tropik fregat qushlar misol bo‘ladi: ular o‘zlari baliq ovlashga deyarli qodir emas va baliqni boshqa qushlardan tortib oladi. 1909-yilda italiyalik entomolog Karlo Emeri (Carlo Emery) hasharotlar orasidagi ijtimoiy parazitlar (masalan, kleptoparazitlar) asosan o‘ziga yaqin tur yoki turkum vakillarida parazitlik qilishini kuzatgan. Keyinchalik bu holat boshqa vaziyatlarda ham aniqlangan. Hodisaning izohi shuki, parazitlar dastlab fakultativ parazitlar^[inglizcha] sifatida xo‘jayin turining o‘zida (bunday tur ichidagi parazitizmga ko‘plab misollar ma’lum), so‘ng ajdod turidan ajralib, mustaqil tur hosil qilgan (bu simpatrik tur hosil bo‘lishi).

ga misoldir). Kleptoparazitizmning alohida shaklida voyaga yetgan ektoparazit allaqachon zararlangan va falajlangan xo‘jayindan foydalanadi. Bunda kleptoparazit takroriy zararlanish va o‘z lichinkalari uchun raqobatni bartaraf etish maqsadida birlamchi parazit lichinkalarini yo‘q qiladi. Argasidae oilasiga mansub kanalarda omovampirizm hodisasi uchraydi: och qolgan kana qon so‘rib to‘ygan o‘z turdoshiga hujum qiladi va u so‘rib olgan qon bilan oziqlanadi.

Parazitizmning bir ko‘rinishi sifatidagi biologik aldov odatda organizmlarning keng guruhlari o‘rtasidagi umumlashgan, o‘ziga xos bo‘lmagan mutualizm sharoitida rivojlanadi. Masalan, zamburug‘lar bilan o‘simliklar o‘rtasida mikoriza hosil bo‘lishi shunday munosabatdir. Ayrim o‘simlik turlari zamburug‘ning gifalari bilan «mikorizaga o‘xshash» tuzilma hosil qilishga moslashgan. Bunda ular mitseliyga mineral moddalar evaziga oziq moddalari bermaydi (odatdagi simbiotik mikorizada shunday bo‘ladi), aksincha, oziq moddalarni undan tortib oladi. Mikoriza hosil qilgan zamburug‘ esa bu moddalarni boshqa o‘simlikdan oladi. O‘ziga zarur oziq moddalarning bir qismini yoki barchasini fotosintez orqali emas, balki zamburug‘da parazitlik qilib oladigan o‘simlik mikogeterotrof deb ataladi. To‘liq yoki obligat mikogeterotrofiya fotosintez qilmaydigan ( xlorofill yoki faol fotosistemaga ega bo‘lmagan) o‘simlikning barcha zarur oziq moddalarni o‘zi parazitlik qiladigan zamburug‘dan olishi bilan tavsiflanadi. Qisman yoki fakultativ mikogeterotrofiya o‘simlik fotosintez qila oladigan, lekin qo‘shimcha oziq manbai sifatida zamburug‘da parazitlik qiladigan holatdir. Ayrim o‘simliklar (masalan, ba’zi orxideyadoshlar) o‘z hayotiy siklining ma’lum bosqichida fotosintez qilmaydi va obligat mikogeterotrof bo‘ladi, boshqa davrlarida esa fotosintez qilishga qodir bo‘lib, fakultativ mikogeterotrof hisoblanadi yoki umuman mikogeterotrofiyadan foydalanmaydi. Fotosintez qilmaydigan yoki xlorofillsiz o‘simliklarning hammasi ham mikogeterotrof emas: masalan, zarpechak to‘g‘ridan-to‘g‘ri boshqa o‘simliklarning o‘tkazuvchi to‘qimalarida parazitlik qiladi.

Epifitiya

Epifitlar parazit o‘simliklar emas. Ular tayanch bo‘lib xizmat qiladigan o‘simlikdan mustaqil ravishda o‘sadi va undan faqat jismoniy tayanch sifatida foydalanadi. Epifitlar energiya va oziq moddalar olish uchun fotosintezdan foydalanadi; suvda yashamaydigan turlari esa namlikni havo hamda yog‘inlardan (yomg‘ir, tuman va boshqalardan) oladi. Epifitlarning, ayniqsa daraxtlar zich o‘sgan joylardagi yaqqol afzalligi — tuproqqa bog‘liq bo‘lmasdan, yorug‘lik manbaiga yaqinroq o‘sish imkoniyatidir. O‘txo‘r hayvonlar ham epifitlarga kamroq ta’sir qiladi. Biroq epifitlar juda zich o‘sib ketsa, tayanch o‘simlikka zarar yetkazishi mumkin.

Foreziya

Foreziya — mayda hayvonlarning (ko‘pincha hasharotlar, kanalar yoki nematodalarning) yangi yashash muhiti yoki oziq manbaiga yetib borish uchun kattaroq hayvonga yopishib olishi hodisasidir. «Yo‘lovchi» tashilishdan foyda ko‘radi, «tashuvchi» esa odatda bundan na foyda, na zarar ko‘radi.

Misollar: qo‘ng‘izlarda ko‘chib yurib, yangi oziq manbalariga yetib oladigan kanalar. Yangi joylarga tarqalish uchun pashsha yoki qo‘ng‘izlarga yopishib oladigan mitti soxta chayonlar. Yashash joylari orasida ko‘chish uchun hasharotlarga yopishadigan ayrim nematodalar.

Foreziya parazitizmdan shunisi bilan farq qiladiki, unda organizm xo‘jayindan avvalo transport vositasi sifatida foydalanadi, u bilan oziqlanish yoki unga zarar yetkazish uchun emas. Shunday qilib, «hasharotlarning boshqa hayvonlarda ko‘chib yurishi» foreziya, bunda ishtirok etuvchi organizmlar esa forontlar deb ataladi.

Foreziyaning qat’iy ta’rifiga munosabatlar doimiy bo‘lgan holatlar (masalan, qisqichbaqasimonning kit ustida yashashi) yoki foront xo‘jayindan boshqa qandaydir foyda oladigan holatlar (masalan, yopishqoq baliqning akulaga ham ko‘chish, ham oziqlanish uchun yopishishi) kirmaydi. Foreziya — kommensal munosabat bo‘lib, bu chegaradan chetga chiqish mutualistik yoki parazitik munosabatlarga olib keladi. Agar xo‘jayinga zarar yetkazilsa, masalan, undagi kanalar soni uning harakatlanishiga xalaqit bera boshlasa, foretik munosabatlar parazitlikka aylanishi mumkin. Foront xo‘jayinning o‘limidan moslashuvchanlik jihatidan naf ko‘rsa (masalan, oziqlanish uchun), parazitik munosabatlar foretik munosabatlardan farqlanadi. Mutualistik munosabatlar ham foront xo‘jayinga foyda keltira boshlaganda (masalan, uni yirtqichlardan himoya qilganda) rivojlanishi mumkin. Foretik munosabatlarning evolyutsion moslashuvchanligi ekotizimlar murakkabligi va xilma-xilligini oshirish imkonini beradi.

Foront tashilgandan keyin xo‘jayinda parazitlik qiladigan yoki uni ovlaydigan holatlar ham, agar tashilish xulqi oziqlanish yoki parazitlik xulqidan ajralgan bo‘lsa, foreziya hisoblanadi. Masalan, ayrim soxta chayonlar o‘zlarini tashuvchi foretik xo‘jayin bo‘lgan turning vakillarini ovlaydi, ammo bu ikki xulq mutlaqo farq qiladi: soxta chayon xo‘jayinga o‘lja sifatida qaraganda yirtqichlik uchun maxsus moslashgan anatomik tuzilmalardan, ko‘chib yurganda esa foreziyaga moslashgan tuzilmalardan foydalanadi.

O‘simliklar va boshqa olamlar o‘rtasidagi parazitizm

Ilgari ayrim o‘simliklar xuddi saprotrof zamburug‘lar kabi organik moddalarni parchalab, oziq moddalar oladi, deb noto‘g‘ri hisoblangan. Bunday o‘simliklar saprofitlar deb atalgan. Hozir hech bir o‘simlik organik birikmalarni bevosita parchalay olmasligi, fotosintez qilmaydigan o‘simliklar esa zarur oziq moddalarni parazitizm — mikogeterotrofiya yoki boshqa o‘simliklarda to‘g‘ridan-to‘g‘ri parazitlik qilish orqali olishi ma’lum.

Mikogeterotrofiyada zamburug‘ning mitseliysi va o‘simlikning ildizlari bir-biriga tegib turadi. Shu jihatdan mikogeterotrofiya mikorizaga juda o‘xshaydi (hatto mikogeterotrofiya mikorizadan kelib chiqqan deb hisoblanadi), lekin mikogeterotrofiyada uglerodli birikmalar mikorizadagi kabi o‘simlikdan zamburug‘ga emas, aksincha, zamburug‘dan o‘simlikka o‘tadi. Ingliz tilidagi adabiyotlarda «simbioz» atamasi keng ma’noda — mutualizm, kommensalizm va parazitizmni ifodalash uchun ishlatilsa-da, endosimbiontlar deb odatda xo‘jayin bilan o‘zaro manfaatli (mutualistik) munosabatda bo‘lgan organizmlargina ataladi.

Parazitizmning mutualizmdan farqi shundaki, mutualistik juftlikning har bir ishtirokchisi o‘z manfaatini ko‘zlasa-da, foydali munosabatlar faqat olinadigan manfaat munosabatlarni saqlash xarajatlaridan ustun bo‘lgani uchun vujudga keladi. Mikogeterotroflarning ko‘pini epiparazitlar deb hisoblash mumkin, chunki ular energiyani zamburug‘lardan oladi, zamburug‘lar esa uni nayli o‘simliklardan oladi. Darhaqiqat, mikogeterotrofiya ko‘pincha mikoriza tarmog‘i^[inglizcha] doirasida mavjud bo‘ladi. Unda o‘simliklar mikoriza zamburug‘lari yordamida boshqa o‘simliklar bilan uglerod va oziq moddalari almashadi. Bu tizimlarda mikogeterotroflar «mikoriza aldovchilari» vazifasini bajaradi: ular umumiy tizimdan uglerodni olib, evaziga hech narsa bermaydi.

Endofit va o‘simlik o‘rtasidagi munosabat ko‘pincha simbiozga misol sifatida ta’riflanadi. Endofit mikroorganizm o‘simlik o‘sishiga yordam beradigan moddalarni ajratadi (masalan, atsetobakter Acetobacter diazotrophicus — shakarqamish to‘qimalarida yashaydi va hali aniqlanmagan mexanizm orqali atmosfera azotini fiksatsiyalash qobiliyatiga ega), yoki patogenlarning rivojlanishini to‘xtatuvchi, sog‘lom o‘simlikning zararlanishiga yo‘l qo‘ymaydigan antibiotik moddalar chiqaradi. Biroq endofitlar va ularning xo‘jayinlari o‘rtasidagi munosabatni mutualizm deb atash shartli bo‘lishi mumkin. Obligat va fakultativ endofitlar farqlanadi. Obligat endofitlar — ajratib olish qiyin bo‘lgan, faqat o‘simlik ichida yashay oladigan mikroorganizmlardir. Fakultativ endofitlar esa o‘simlikda unga zarar yetkazmasdan yashashi, boshqa sharoitda, masalan, o‘simlik zaiflashganida patogenlar yoki saprotroflarga.

Biotrof parazitizm odatda juda muvaffaqiyatli moslashuv hisoblanadi. Ta’riflash tizimiga qarab, ma’lum hayvon turlarining taxminan yarmi hayotiy siklining kamida bitta bosqichida parazitlik qiladi. Parazitizm o‘simliklar va zamburug‘lar orasida ham tez-tez uchraydi. Boshqa tomondan, erkin yashovchi hayvon turlarining deyarli barchasi bir yoki bir nechta parazit taksonlari uchun xo‘jayin hisoblanadi.

Xo‘jayin organizmlar ham evolyutsiya davomida odatda o‘zgarib, parazitlarga qarshi himoya mexanizmlarini hosil qiladi. O‘simliklar ko‘pincha toksinlar ishlab chiqaradi. Ular bir vaqtning o‘zida parazit zamburug‘lar, bakteriyalar va o‘simlikxo‘r hayvonlarga samarali ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Umurtqalilarning immun tizimi tanadagi suyuqliklarga duch kelgan ko‘pchilik parazitlarni (ayniqsa mikroparazitlarni^[inglizcha]) zararsizlantirishga qodir.

O‘z navbatida, parazitlarning, ayniqsa mikroorganizmlarning aksariyati xo‘jayin himoya mexanizmlariga qarshi moslashuvlarni ham hosil qiladi. Bunday moslashuvlar turlicha bo‘lishi mumkin: bakteriya hujayra devorining qalinlashishi, xo‘jayin burgalar va kanalarni jun qoplamasidan tarab tushirishiga yo‘l qo‘ymaydigan oyoqdagi tutqichlar va hokazolar.

Ta’riflangan o‘zaro ta’sirda ikkala tur (xo‘jayin va parazit) odatda birgalikda evolyutsiyalashib, bir-birining soniga ta’siri iloji boricha kamayadigan nisbatan barqaror holatga keladi. Biroq bu qoida yirtqichlarga xos belgilarga ega parazitoidlarga taalluqli emas. Masalan, yozgi ko‘payish davrida qurbaqaxo‘r pashshalar tuxumlarini baqalar va boshqa amfibiyalarning orqasi yoki boshiga qo‘yadi. Tuxumdan chiqqan lichinkalar burun teshiklari orqali xo‘jayinning boshiga kirib, hali tirik hayvonning yumshoq to‘qimalarini yeya boshlaydi. Lichinkalar miya yoki boshqa hayotiy muhim a’zolarga yetib borganda organizm faoliyati buziladi va hayvon nobud bo‘ladi. So‘nggi bosqichda lichinkalar o‘lik hayvon tanasini, jumladan teri va biriktiruvchi to‘qimalarni, ba’zan hatto tog‘ay va suyaklarni ham deyarli butunlay yeydi. So‘ng nam tuproqqa ko‘milib, g‘umbakka aylanadi.

Yuksak o‘simliklarda to‘g‘ridan-to‘g‘ri (kontakt) o‘zaro ta’sir organizmlar bir-biriga tegishi yoki ichiga kirishi natijasida yuz beradi. Ular fiziologik (parazitizm va simbioz) — organizmlar o‘rtasida modda va energiya faol almashinadigan hamda mexanik ( epifitlar bilan forofitlar — , lianalar tayanch o‘simliklar bilan munosabati) — bunday almashinuv sodir bo‘lmaydigan turlarga bo‘linadi. O‘simlikning parazitlar bilan zararlanish darajasi xo‘jayin o‘simlik xususiyatlariga (turli turlar turlicha zararlanadi), yashash joyi sharoitlariga (sho‘rlangan sharoitda o‘simliklar deyarli zararlanmaydi), parazit va xo‘jayin o‘rtasida evolyutsion bog‘liqlik mavjudligiga bog‘liq (bunday bog‘liqlik bo‘lmasa, xo‘jayinda odatda parazitga qarshi himoya mexanizmlari bo‘lmaydi).

O‘simliklarda parazit zamburug‘lar va bakteriyalarga qarshi evolyutsiya davomida himoya mexanizmlari majmuasi shakllangan:

• o‘simlikning fungitsid va bakteritsid moddalar ajratishi; ular parazitlarning yuqishini oldini oladi yoki rivojlanishini bostiradi;
• kuchli qoplovchi to‘qimalar mavjudligi; ular parazitlarning ichkariga kirishiga to‘sqinlik qiladi;
• o‘simlik hujayralaridagi biokimyoviy tarkib va metabolizmning parazit o‘sishini to‘xtatuvchi xususiyatlari.

Bunday himoya mexanizmlariga qaramay, fitoparazitlar o‘simliklarning zaiflashishi va nobud bo‘lishiga olib keladigan ko‘plab o‘simlik kasalliklarini keltirib chiqarishi mumkin. Parazit o‘simliklar uncha keng tarqalmagan bo‘lsa-da, ular ham senopopulyatsiyalar va ayrim o‘simliklarga sezilarli salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Ba’zan parazitlarni o‘rganish ularning turli xo‘jayin turlari o‘rtasidagi qarindoshlik aloqalarini aniqlashga yordam beradi. Masalan, ornitologlarning flamingolar qaysi turkumga ko‘proq yaqinligi — Ciconiiformes (laylaksimonlar) yoki Anseriformes (g‘ozsimonlar) — haqidagi uzoq bahsi parazitlarini o‘rganish yordamida hal qilingan: flamingolar va g‘ozsimonlarda bir xil parazitlar aniqlangan. Ammo keyingi yillardagi DNK tadqiqotlari flamingolar g‘ozsimonlarga ham unchalik yaqin qarindosh emasligini ko‘rsatdi.

Parazitlarning xo‘jayin xatti-harakatlarini boshqarishi

Parazitlar xo‘jayinning boshqaruv mexanizmlarini buzadi, ba’zan uni bichadi yoki suyaklarning yemirilishiga sabab bo‘ladi. Ular xo‘jayindan foydalanish uchun bundan ham murakkab usullar, jumladan uning xatti-harakatlarini o‘zgartirishdan foydalanadi. Masalan, parazit zamburug‘ Ophiocordyceps unilateralis AQSHning Janubiy Karolina shtatida yashaydigan Camponotus castaneus va Camponotus americanus turiga mansub yog‘och kemiruvchi chumolilar tanasida rivojlanadi. Zararlangan chumolilarning xatti-harakatlari o‘zgaradi va oxir-oqibat ular jag‘lari bilan shoxga qattiq yopishgan holda nobud bo‘ladi. Bu parazit sporalarining tarqalishiga yordam beradi. Amerikalik biologlar xatti-harakatni boshqaruvchi zamburug‘ning sof kulturasini olib, u bilan yog‘och kemiruvchi chumolilarning uch turini zararlagan. Zamburug‘ har uchala tur tanasida muvaffaqiyatli rivojlangan, ammo zamburug‘ uchun foydali bo‘lgan o‘lim oldi xatti-harakatining o‘zgarishi faqat tabiatda uning xo‘jayini hisoblanadigan ikkita turda kuzatilgan. Shuningdek, zamburug‘ hujayralari turli turdagi chumolilarning tirik miya to‘qimasi ishtirokida har xil moddalar to‘plamini ajratishi aniqlangan. Bu parazitning xo‘jayin asab tizimiga ta’siri turga xos ekanini ko‘rsatadi; ehtimol, u o‘lja miyasining biokimyoviy xususiyatlariga moslashadi.

Zumrad rang tarakan arisi suvaraklarga hujum qilib, ularni qisman falajlaydi. Buning uchun ari suvarakni chaqadi: suvarak harakatlanish qobiliyatini saqlaydi, biroq mustaqil yura olmay qoladi. Keyin ari uni mo‘ylovidan tutib, o‘z iniga olib boradi. U yerda qorin qismiga tuxum qo‘yib, inida qoldiradi. Tuxumdan chiqqan lichinkalar suvarak bilan oziqlanadi, so‘ng g‘umbakka aylanadi. Biroz vaqtdan keyin indan yangi avlod arilar chiqadi. 2007-yilda entomologlar arilar suvaraklarni qanday qilib o‘z ortidan ergashtirishini aniqladi. Ari ikki marta chaqadi: birinchi chaqishda qarshilikni kamaytiradi, ikkinchisida suvarak miyasining aniq nuqtasiga zahar yuboradi. Bu olimlarni zahar miyada muhim kimyoviy signallarni to‘suvchi modda bo‘lishi mumkin degan fikrga olib keldi. Tadqiqot zahar tarkibida neyromediator oktopaminni to‘suvchi modda mavjudligini ko‘rsatdi..

Xo‘jayinning xatti-harakatini boshqarishning yana bir misoli — Leucochloridium paradoxum (digenetik so‘rg‘ichlilar sinfiga mansub (Digenea)) chuvalchangidir. U sayroqi qushlarning ichagida parazitlik qiladi. Tuxumlari qush axlati bilan o‘t-o‘lanlarga tushadi, keyin nam joyda yashovchi Succinea turkumiga mansub shilliqqurtga o‘tadi. Tuxumlar ushbu oraliq xo‘jayin ichida lichinkaga aylanadi, keyin esa mos qushning hazm qilish tizimiga o‘tishi kerak. Muammo shundaki, bu qushlar shilliqqurtlarni yemaydi. Shuning uchun parazit bo‘lajak xo‘jayinining e’tiborini «tajovuzkor mimikriya» usulidan foydalanib tortishi, ya’ni oraliq xo‘jayin tanasining bir qismini «xo‘rak» sifatida ishlatishi kerak. Shilliqqurt tanasida tuxumlardan miratsidiy lichinkasi rivojlanadi, keyinchalik sporotsistaga aylanadi. Sporotsista ichida voyaga yetgan chuvalchangga o‘xshash mayda lichinkalar paydo bo‘ladi. Sporotsista kattalashib, shilliqqurt tanasi bo‘ylab tarqaladigan o‘simtalar hosil qiladi. Sporotsistaning o‘simtalaridan biri shilliqqurtning paypaslagichiga kirganda, diametri kattalashib, yorqin yashil rangga kiradi. O‘simtada to‘q rangli doiralar, uchida esa dog‘lar paydo bo‘ladi. Shu holatda u shilliqqurt terisi orqali tashqaridan aniq ko‘rinadi. O‘simta tez-tez qimirlashni boshlaydi. Rangi va harakatlari tufayli u kapalak qurtiga o‘xshaydi. Parazit oraliq xo‘jayinning xatti-harakatlariga ham ta’sir qiladi: shilliqqurt odatda chetlab o‘tadigan yorug‘lik tomon harakatlanadi va shu tariqa qushning e’tiboriga tushish ehtimolini oshiradi.

Yaydoqchi arilarning parazit turlari orasidagi Glyptapanteles turkumi, jumladan, Lymantria dispar, Chrysodeixis chalcites, Thyrinteina leucocerae kabi kapalak qurtlarida parazitlik qiladi. Urg‘ochisi qurt tanasiga taxminan 80 ta tuxum qo‘yadi. Lichinkalar xo‘jayin tanasida rivojlanib, uning gemolimfasi bilan oziqlanadi. Keyin ular tanani teshib chiqib, yaqin shox yoki bargga yopishadi va o‘zlariga pilla o‘raydi. Ammo qurt shu paytda nobud bo‘lmaydi: parazit xo‘jayinni lichinkalarni faol himoya qilishga majburlovchi mexanizm ishlab chiqqan. Qurt tanasida bir yoki ikki dona tuxum — «askar-kamikadze» qoladi. Ular qolgan lichinkalarning g‘umbakka aylanishi davrida xo‘jayinni boshqaradi: hanuz tirik qurt odatdagi hayotini davom ettirish o‘rniga, o‘sha joyda qolib, pillalar ustida kamardek egiladi va ularni yirtqichlardan qo‘riqlaydi. Aslida qurt arilarning butun g‘umbak davrida tirik qoladi. Voyaga yetgan hasharotlar pilladan chiqishiga deyarli bir vaqtda xo‘jayin nobud bo‘ladi. Ari pillalari bilan oziqlanadigan qandalalar-, ya’ni qalqondor qandalalar paydo bo‘lsa, zararlangan 19 ta kapalak qurtidan 17 tasi boshini har tomonga silkitib, oxir-oqibat yirtqichni shoxdan tushiradi yoki qochiradi. Zararlanmagan qurtlar esa qalqondor qandala hatto ustiga chiqsa ham uni payqamaydi. Natijada qo‘riqlanayotgan pillalar soni qo‘riqlanmaganiga nisbatan qariyb ikki baravar ko‘p bo‘ladi.

Ixnevmonoid yaydoqchi arilar lichinkalari boshqa hasharotlarda parazitlik qilib, oxir-oqibat ularning o‘limiga sabab bo‘ladi. Ular xo‘jayin xatti-harakatini boshqarishning noyob mexanizmini hosil qilgan. Ko‘pgina turlar zahar o‘rniga xo‘jayin tanasiga uning immun tizimini bostirish uchun poli-DNK-viruslarni yuboradi. Bunda virus genomi parazit genomiga to‘liq singib ketgan bo‘lib, parazitga zarar yetkazmaydi va faqat xo‘jayin immunitetini bostirishga ixtisoslashgan; virus parazit organizmidan tashqarida ko‘paymaydi.

Hozirgi fan uchun viruslarning hayot evolyutsion daraxtida qanday paydo bo‘lgani aniq emas: ayrimlari hujayradan hujayraga o‘ta oladigan kichik DNK molekulalari — plazmidlardan kelib chiqqan bo‘lishi mumkin, boshqalari esa bakteriyalardan kelib chiqqan bo‘lishi mumkin. Ba’zi bakteriyalar xo‘jayinni zararlash uchun plazmid uzatish mexanizmidan foydalanadi. Agrobacterium turkumi vakillari genlarning gorizontal ko‘chishini amalga oshirib, shu yo‘l bilan o‘simliklarda o‘smalar paydo qiladi.

A. tumefaciens o‘simliklarda xavfli o‘smalar — gallalar hosil qiladi. Ular bakteriyaning Ti-plazmidasi (kon’yugatsiya yo‘li bilan uzatadigan T-DNK) o‘simlik hujayralariga kirishi natijasida yuzaga keladi. Unga yaqin A. rhizogenes ham ildiz o‘smalarini keltirib chiqaradi va maxsus Ri-plazmidaga ega (inglizcha root-inducing — ildiz hosil qiluvchi). Plazmidaning T-DNKsi xo‘jayin hujayra genomiga yarim tasodifiy tarzda kirib boradi va o‘sma hosil qilish uchun mas’ul genlar ekspressiyasi yuz beradi. Natijada galla paydo bo‘ladi. T-DNK noodatiy aminokislotalar, ko‘pincha oktopin yoki nopalin sintezi uchun zarur fermentlarni kodlaydigan genlarni o‘z ichiga oladi. Bu yerda o‘simlik gormonlari auksin va sitokinin hamda turli opinlar biosintezi uchun fermentlar ham kodlangan. Bu moddalar bakteriyalarni boshqa mikroorganizmlar foydalana olmaydigan uglerod va azot manbai bilan ta’minlaydi. Ushbu strategiya Agrobacteriumga tanlanish ustunligini beradi. O‘simlik gormonlari muvozanatining o‘zgarishi hujayralar bo‘linishini buzib, o‘sma hosil bo‘lishiga olib keladi.

Tadqiqotlarda toksoplazma (lotincha Toxoplasma — parazit protistlar turkumi) xo‘jayin xatti-harakatlariga ta’sir qilishi isbotlangan. Zararlangan kalamushlar va sichqonlar mushuklardan kamroq qo‘rqadi. Hatto zararlangan kalamushlar mushuk siydik qoldirgan joylarni o‘zlari izlagani kuzatilgan. Bu ta’sir parazit uchun foydalidir, chunki uning xo‘jayinini mushuk yesa, u jinsiy yo‘l bilan ko‘paya oladi. Bunday o‘zgarish mexanizmi hali to‘liq o‘rganilmagan, ammo toksoplazmoz zararlangan sichqonlarda dofamin miqdorini oshirishi haqida dalillar bor.

Qushlarning ko‘plab patxo‘r bitlari xo‘jayiniga juda oz zarar yetkazadi. Shunga qaramay, aksariyat hollarda salbiy ta’sirni aniqlash mumkin. Bunga ko‘pincha bezovtalik va qashinishni keltirib chiqaradigan qitiqlanish sabab bo‘ladi va u bilvosita umumiy yashovchanlikni pasaytiradi. Masalan, patlarni tozalashga ko‘proq vaqt sarflash qo‘shimcha vaqt va energiya talab qiladi; bu esa boshqa oqibatlar qatorida ko‘proq zararlangan qushlarning yirtqichlarga osonroq o‘lja bo‘lishiga olib keladi. Yuqumli patogen mikroorganizmlarning salbiy ta’siri odatda ularning organizmda ko‘payishi va hayot faoliyati mahsulotlarining xo‘jayinga ta’siri bilan bog‘liq.

Ko‘p hollarda parazitlar chorvadorlarga jiddiy iqtisodiy zarar yetkazadi. Masalan, tuya kanasi tropik va subtropik hududlardagi uy hayvonlarining eng muhim ektoparazitlaridan biridir. Bu parazit chorvachilik zararining 65 % bevosita, 35 % bilvosita qismini keltirib chiqaradi. Bevosita zarar sut ishlab chiqarishning kamayishi, hayvon vaznining yo‘qolishi va o‘limining ko‘payishi (jumladan akaritsidlarni tasodifan iste’mol qilishdan o‘lim), shuningdek, kanalar teshib qo‘ygan terilar tufayli charm sanoatidagi yo‘qotishlarni o‘z ichiga oladi. Bilvosita zarar esa akaritsidlar bilan bog‘liq bo‘lib, bu parazit H. dromedarii hayvonlarda kasallik (dermatofilyoz) tashuvchisi bo‘lib, Saudiya Arabistonida odamlarda gemorragik isitma holatlariga sabab bo‘ladi. Misrda H. dromedarii keng tarqalish bo‘yicha ikkinchi o‘rinda turadigan kana hisoblanadi va kavsh qaytaruvchilarning qo‘zg‘atadigan tropik teylerioz qon protozoy kasalligining asosiy tarqatuvchilaridan biri sanaladi..

Xo‘jayinning ichki muhitiga kirgan endoparazit bir qator afzalliklarga ega bo‘ladi: oson o‘zlashtiriladigan, hazm qilish jarayonini qayta moslashtirish talab etilmaydigan ozuqa ko‘p bo‘ladi. Masalan, o‘simliklarning hujayra shirasi, hayvonlarning qoni va hazm fermentlari ta’sirida allaqachon qayta ishlangan hazm yo‘li tarkibi. Shuningdek, tashqi muhitning abiotik va biotik omillari to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’siridan himoyalangan bo‘ladi. Murakkab va o‘zgaruvchan muhit sharoiti hamda dushmanlar bilan o‘zaro ta’sirni xo‘jayin organizmi o‘z zimmasiga olgani uchun parazitning yashash sharoiti nisbatan barqaror bo‘ladi. Organizmning ichki muhiti ko‘plab fizik-kimyoviy omillar bo‘yicha yuqori darajada doimiydir. Shu bilan birga, organizm yashash muhiti sifatida parazitlarga ayrim ekologik qiyinchiliklar ham tug‘diradi: muhitning vaqt va makon jihatidan cheklanganligi, bir xo‘jayin individidan boshqasiga tarqalish qiyinligi, kislorod bilan ta’minlanishdagi muammolar va xo‘jayin organizmining himoya reaksiyalari. Boshqa organizmda yashashning afzalliklari ham, ekologik qiyinchiliklari ham parazitlarda samarali ko‘payish va rivojlanishga imkon beradigan xilma-xil moslashuvlar paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan.

Oson o‘zlashtiriladigan ozuqaning ko‘pligi parazitlarning hazm qilish tizimi soddalashishiga olib kelgan. Masalan, jigar so‘rg‘ichlisida hazm qilish tizimi soddalashgan, qoramol tasmasimon chuvalchangida esa butunlay yo‘qolgan. Tasmasimon chuvalchanglarda oziq moddalar tananing butun yuzasi orqali so‘riladi. Ayrim parazitlar evolyutsiyasi metabolik funksiyalar yo‘qolishiga olib kelishi mumkin: yashash uchun muhim bo‘lmagan metabolik jarayonlar yo‘qoladi va tayyor aminokislotalar, nukleotidlar hamda uglevodlar xo‘jayindan.

Parazit o‘simliklarda xo‘jayin shirasi bilan oziqlanish fotosintez tizimining qisqarishi va xlorofillning yo‘qolishiga olib kelgan. O‘simliklar orasida to‘liq parazitlar va yarimparazitlar mavjud. To‘liq parazitlarda xlorofill bo‘lmaydi. Masalan, Yevropa zarpechagi, shumg‘iya, raffleziya, Petrov krest o‘simligi. Yarimparazitlarda (masalan, omela o‘simligida) xloroplastlar bo‘lib, ular xo‘jayin o‘simlikdan faqat mineral moddalarni oladi.

Oq omela o‘z xlorofill saqlovchi tizimiga ega, shu tufayli xo‘jayindan qisman mustaqil va yarimparazit hisoblanadi.

Urug‘larning unishi uchun optimal harorat, yorug‘lik va namlik kerak. Urug‘lar bahorda sarg‘ish-yashil rangli bir yoki ikki o‘simta bilan unadi. Ular xo‘jayin o‘simlikning peridermasiga (kurtaklar, barg bandlari yoki barglar yaqinida) tekkanida peridermaning tashqi va uning ostidagi hujayra qatlamlari qo‘ng‘ir tusga kirib, asta-sekin shaklini yo‘qotadi, kamroq ko‘rinadi va oxir-oqibat periderma hujayra devorlaridagi pektinning maxsus fermentlar.

ta’sirida erishi natijasida yo‘qoladi. O‘simta hujayralari xo‘jayin poyasiga perpendikulyar ravishda peridermaga chuqur kiradi. Birlamchi yoki ikkilamchi po‘stloqda o‘simtadan yon tomonlarga gorizontal yo‘nalishda bog‘lamlar (birlamchi gaustoriyalar) ajrala boshlaydi. lubda (ikkilamchi floemada) ular infeksiya tushgan joyning ostida tarmoqlangan so‘ruvchi gaustoriyalar tizimini hosil qiladi. Gaustoriyalar lub va kambiy orqali radial yo‘nalishda ikkilamchi ksilemaning (yog‘ochlikning o‘tkazuvchi tomirlarining) tashqi yuzasiga kirib boradi. Gaustoriya hujayralarining bir qismi xo‘jayin o‘simlik tomirlari bilan birikadi va ular orqali erigan mineral moddalar bilan suvni so‘radi. Bu parazit ksilemasidagi osmotik potensial xo‘jayin o‘simliknikidan yuqoriroq bo‘lgani tufaylidir. Shu sababli omelaning transpiratsiya darajasi yuqoriroq bo‘ladi, buning saqlanishiga og‘izchalarni ochishning qo‘shimcha mexanizmi yordam beradi. Ayrim omela turlarida transpiratsiya ko‘rsatkichi xo‘jayin o‘simliknikidan o‘n baravar yuqori. Boshqa tomondan, xo‘jayin o‘simlik suv tanqisligiga duch kelsa ham, omelada suv potensiali pastligicha qoladi. Bu uning nisbatan quruq ekotiplarda.

o‘sishiga imkon beradi. Gaustoriyalar xo‘jayin poyasining ikkilamchi yo‘g‘onlashuvi bilan birga o‘sadi. Bunga interkalyar meristema yordam beradi; uning faoliyati xo‘jayin meristemasi faoliyatiga moslashgan. Shu tariqa parazitning rivojlangan (endofit) tizimi bir necha yildan o‘nlab yillargacha yashovchan bo‘lib qoladi. Ekzofit tizimi esa so‘ruvchi gaustoriyalar hosil bo‘lganidan keyin rivojlana boshlaydi, ilk novdalar zararlanish joyida paydo bo‘ladi. Yon novdalarning so‘ruvchi gaustoriyalar bo‘ylab joylashgan qo‘shimcha kurtaklardan o‘sishi xos bo‘lib, ular uzoq vaqt yashovchanligini saqlaydi.

Pod’yelnik turkumi vakillarini parazit o‘simliklar deb hisoblash kerakmi, degan savol hanuz ochiq. Yaqingacha pod’yelnik mikogeterotrof saprofit o‘simlik deb hisoblangan, biroq uning oziqlanish tuzilishi ancha murakkab ekan. Pod’yelnik boshqa ko‘plab vereskdoshlar oilasi vakillari kabi mikroskopik simbiozda zamburug‘lar bilan yashaydi. Pod’yelnikdagi simbiozning o‘ziga xos tomoni shundaki, bir xil zamburug‘ning gifalari ham pod’yelnik ildizlariga, ham yaqin joylashgan daraxtlar ildizlariga kiradi. Ushbu gifalar orqali pod’yelnik faqat zamburug‘ ishlab chiqargan oziq moddalarni emas, balki daraxtlardan keladigan moddalarni (masalan, fosfatlarni) ham oladi. Ular pod’yelnikning normal faoliyati, shu jumladan urug‘ hosil qilishi uchun zarur (shu bois u fotosintez qiluvchi qismlarsiz ham yashay oladi). Buning evaziga daraxtlar o‘sha zamburug‘ gifalari orqali pod’yelnik ishlab chiqaradigan ortiqcha shakarlarni oladi.

Atrof-muhit bilan o‘zaro bevosita aloqada bo‘ladigan erkin yashovchi organizmlardan farqli ravishda, parazitlar tashqi muhit bilan munosabatlarni tartibga solish vazifasini xo‘jayinga «yuklaydi». Parazitlarning tashqi muhit omillari bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqasi yo‘qligi ularning asab tizimi tuzilishi soddalashishiga va sezgi a’zolarining reduksiyaga uchrashiga olib kelgan. Dushmanlardan faol va passiv himoyalanish uchun moslashuvlar hosil qilish zarurati ham yo‘qolgan.

Parazitlarning yashash sharoitlari doimiy va qulay bo‘lgani uchun ularga murakkab moslashuv mexanizmlari kerak emas. Bu hayot faoliyatini ta’minlashga bevosita aloqador bo‘lmagan jarayonlarga energiya sarfini tejaydi. Yashash joyining cheklanganligi tana o‘lchamining kichikligi va tuzilishning soddalashuvi, tarqalishdagi qiyinchiliklar esa ko‘payish qobiliyatining kuchayishi bilan qoplanadi. Parazitlarning o‘ta serpushtligi «ko‘p tuxum qonuni» deb ataladi. Masalan, odam askaridasi bir sutkada 250 mingta tuxum, 5-6 oylik jinsiy yetilish davrida esa 50-60 millionta tuxum qo‘yishi mumkin. Ularning umumiy massasi urg‘ochi askarida massasidan 1700 baravar katta. Jinsiy tizimning jadal rivojlanishi turning yuqori ko‘payish imkoniyatini ta’minlaydi. Bunga partenogenez (urug‘lanmasdan rivojlanish), poliembrioniya (bitta tuxumdan ko‘p embrion hosil bo‘lishi), jinssiz ko‘payish (urg‘ochilar faqat urg‘ochi nasl tug‘ishi) ham yordam beradi. Germafroditizmning (bitta organizmda erkak va urg‘ochi jinsiy tizimlar bo‘lishining) vujudga kelishi bitta individ mavjud bo‘lganda ham jinsiy ko‘payish kafolatidir. Urug‘langan tuxumlarning ko‘p qavatli qobiq bilan himoyalanishi va embrionni oziq bilan ta’minlash avlodning yashab qolishiga yordam beradi. Lichinkalarning tuxum va xo‘jayin tanasidan tashqi muhitga chiqishi, so‘ng yangi xo‘jayin tanasiga kirishi uchun moslashuvlar hosil bo‘lishi tarqalishga imkon yaratadi.

Hayotiy siklda xo‘jayinlar almashishi bir organizmda haddan tashqari ko‘p parazit to‘planishining oldini oladi. Aks holda xo‘jayin nobud bo‘lib, parazit uchun qimmatli resurs yo‘qolishi mumkin.

Kislorod bilan ta’minlanish qiyinligi nafas olish tizimining qisqarishi va anaerob nafas olishga o‘tishga olib kelgan. Energiya sarfi kam, oziq zaxiralari esa deyarli cheksiz bo‘lgani uchun bunday nafas olish usuli maqsadga muvofiqdir.

Genetik jihatdan tuzilish darajasining soddalashishiga olib keluvchi evolyutsion o‘zgarishlar asosida mutatsiyalar yotadi. Masalan, saqlanib qolgan rivojlanmagan a’zolar — rudimentlar, albinizm (pigmentlarning yo‘qligi) va boshqa mutatsiyalar evolyutsiya davomida yo‘qolmasa, ular shu populyatsiyaning.

Ektoparazitlarda xo‘jayin tanasiga yopishishning turli mexanizmlari vujudga kelgan. Masalan, tana shakli o‘zgaradi — qisqaradi va orqa-qorin yo‘nalishida yassilashadi; metameriyaning segmentlangan turlarda sustlashishi va oyoq-qo‘llarning ilgaksimon mahkamlovchi tuzilmalarga aylanishi kuzatiladi. Odatda yopishish moslamalari ikki asosiy turga bo‘linadi: shakli va joylashuvi turlicha bo‘lgan ilgaksimon o‘simtalar hamda muskulli halqa bilan o‘ralgan tana chuqurchalari — so‘rg‘ichlar. Boshqa yopishish usullari ham uchraydi. Kanalarda ikki tavaqani qarsillatib yopish tamoyili mavjud. Ba’zan maxsus o‘simtalar xo‘jayin tanasining bir qismini ezmasdan halqa shaklida o‘rab oladi. Tirgaklar va sanchuvchi stiletlardan ham foydalaniladi. Bundan tashqari, turli ipsimon tuzilmalar — nishli iplar, yopishqoq yoki to‘quvchi iplar, tananing ipsimon o‘simtalari va bandchalar uchraydi.

Hazm qilish tizimi ham moslashadi, og‘iz apparati tuzilishi takomillashadi. Gematofaglarda xo‘jayin qoplamalarini teshib kirish uchun maxsus a’zolar va ichak sig‘imini oshiruvchi moslashuvlar hosil bo‘ladi. Shu bilan birga ichakning soddalashishi yoki butunlay yo‘qolishi tendensiyasi mavjud.

Masalan, minogalar ( jag‘sizlar guruhining to‘garak og‘izlilar sinfiga kiruvchi Cyclostomata vakillari)da jag‘lar bo‘lmaydi (ammo ularda yaxshi rivojlangan bosh suyagi borligi bilan bosh suyaksizlardan farq qiladi). Minoga og‘zining oldidagi voronkada shoxsimon tishlar mavjud. Kuchli tilda «qirg‘ich» deb ataluvchi katta tish bor. Voronka tubida halqumga olib boradigan og‘iz joylashgan. Jigar va rudimentar oshqozon osti bezi bor. Minogalar baliqlarga yopishib, ularning qoni, to‘qima suyuqliklari va muskullari bilan oziqlanadi. Oshqozoni rivojlanmagan. Minoganing og‘izdagi fermentlari o‘lja qonining ivishiga to‘sqinlik qiladi. To‘garak og‘izlilar o‘ljasi tanasiga hazm shiralarini ajratib (ichakdan tashqari hazm qilish), keyin qisman hazm bo‘lgan ozuqani so‘radi. O‘lja odatda qon yo‘qotish yoki infeksiya sababli nobud bo‘ladi.

Parazitar kasallik qo‘zg‘atuvchisining zararlangan organizmdan kasallikka moyil organizmga o‘tishi ketma-ket uch bosqichni o‘z ichiga oladi:

• qo‘zg‘atuvchining manba organizmdan tashqi muhitga chiqishi;
• qo‘zg‘atuvchining tashqi muhitdagi abiotik yoki biotik obyektlarda bo‘lishi;
• qo‘zg‘atuvchining kasallikka moyil organizmga kirishi (kiritilishi).

Parazitlarning xo‘jayin organizmiga kirish yo‘llari:

• og‘iz orqali (peroral);,
• teri orqali (perkutan),
• kontakt yo‘li (qo‘zg‘atuvchilar turli buyumlar yuzasiga tushadi va ular bilan aloqa qilinganda moyil organizmga kiradi),
• ichak ichki yo‘li,
• transplatsentar (yo‘ldosh orqali),
• transmissiv (kasallik tashuvchilar chaqqanda yuqadi),
• transovarial (zararlangan tuxumlar qo‘yilishi orqali yuqadi).

Viruslar ko‘p yo‘l bilan tarqaladi: o‘simlik viruslari ko‘pincha bir o‘simlikdan boshqasiga o‘simlik shirasi bilan oziqlanadigan hasharotlar, masalan, shira bitlari orqali o‘tadi. Hayvonlar viruslari qon so‘ruvchi hasharotlar orqali tarqalishi mumkin; bunday organizmlar tashuvchilar. deb ataladi. Gripp virusi havo-tomchi yo‘li bilan yo‘talish va aksirish paytida tarqaladi.. paytida tarqaladi. Norovirus va rotavirus odatda virusli gastroenteritlarni keltirib chiqaradi va zararlangan oziq-ovqat yoki suv bilan aloqa natijasida fekal-oral yo‘l bilan yuqadi. OIV jinsiy yo‘l orqali hamda zararlangan qon quyilganda yuqadigan viruslardan biridir.

Birlamchi yoki yakuniy xo‘jayin deb parazit voyaga yetadigan xo‘jayinga aytiladi; ikkilamchi yoki oraliq xo‘jayin esa parazit yoki simbiont uchun qisqa muddat yashash muhitini ta’minlaydi. Tripanosomalar — tripanosomozlar, qo‘zg‘atuvchilari uchun odam yakuniy xo‘jayin, tsetse pashshasi esa oraliq xo‘jayin hisoblanadi. Toksoplazmalarning asosiy xo‘jayinlari mushuksimonlar oilasi vakillaridir. Oraliq xo‘jayin sifatida issiqqonli hayvonlarning turli turlari, shu jumladan odamlar. ishtirok etadi. Toksoplazmoz (toksoplazma keltirib chiqaradigan kasallik) odamlarda odatda yengil kechadi. Biroq ona homiladorlik paytida toksoplazmoz yuqtirgan bo‘lsa, homila uchun, shuningdek immuniteti pasaygan odam yoki mushuk uchun kasallik jiddiy, hatto o‘limga olib keladigan oqibatlarga sabab bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, rezervuar xo‘jayinlar ham mavjud. Ular — umurtqali hayvonlar bo‘lib, patogenning tur sifatida uzluksiz saqlanishiga imkon beradi. Tabiiy rezervuariga ko‘ra odam kasalliklari antroponozlar (rezervuari odam) va zoonozlar (rezervuari hayvon)ga bo‘linadi. Parazit organizmni bir xo‘jayindan boshqasiga uzatadigan bo‘g‘imoyoqli xo‘jayinlar tashuvchilar deb ataladi. Tashuvchilar o‘z navbatida mexanik (kasallik qo‘zg‘atuvchisi ularning tanasida ko‘paymaydi, masalan, pashshalar) va biologik (qo‘zg‘atuvchi hayotiy siklining bir qismi ularning tanasida kechadi, masalan, chivinlar, moskitlar) turlarga bo‘linadi. Ikkinchi holatda kasallik transmissiv.

deb ataladi. Parazit hayot tarzi tufayli hazm qilish va asab tizimlari qisqarishi hisobiga jinsiy tizim kuchli rivojlanishi mumkin. Juda yuqori serpushtlik xo‘jayin almashtirib rivojlanadigan parazitlarning yashab qolish imkoniyatini oshiradi. Hayotiy sikl bir necha bosqichdan iborat bo‘lishi mumkin. Masalan, birinchi bosqichda voyaga yetgan tasmasimon chuvalchanglar yakuniy xo‘jayinning ichagida yashab, ko‘payadi va tuxum ishlab chiqaradi. Ikkinchi bosqichda tuxumlar tashqi muhitga — tuproq yoki suvga tushadi. Quruqlikda tuxum ichida oraliq xo‘jayinga kirishga moslangan lichinka yoki embrion shakllanadi. Tuxumlari suvda rivojlanadigan ayrim turlarda tuxumdan kiprikchalar bilan qoplangan erkin suzuvchi lichinka chiqadi va uning ichida ikkinchi lichinkalik bosqichi hosil bo‘ladi. Uchinchi bosqichda lichinkalar oraliq xo‘jayinda rivojlanib, pufaksimon gelmint — finna holatiga keladi. Finna keyingi rivojlanish uchun asosiy xo‘jayin ichagiga tushishi kerak. U yerda finnadan boshchasi tashqariga aylanib chiqadi, ichak devoriga yopishadi va chuvalchangning o‘sishi boshlanadi.

Ot so‘nasi uchib yurgan holda tuxumlarini hayvonning old oyoqlari, ko‘kragi va bo‘ynidagi junlarga birma-bir yopishtiradi. Bitta urg‘ochi 500 tagacha tuxum qo‘yadi. Bir necha kundan keyin tuxumdan chiqqan lichinkalar terini qichishtiradi; ot ularni tili bilan yalab, og‘ziga kiritadi. Bundan tashqari, lichinkalar o‘z tikanlari va ilgaklari yordamida junlarga yopishib, og‘izga mustaqil yetishi ham mumkin. Ozuqa bilan lichinkalar ichakka o‘tadi va og‘iz ilgaklari yordamida halqum, qizilo‘ngach yoki oshqozon shilliq qavatiga mahkamlanadi. Shu tarzda bitta ot tanasida ularning yuzlab va hatto minglab soni yig‘ilishi mumkin. Har bir lichinkaning oldingi uchini atrofdagi to‘qimalardan hosil bo‘lgan shish o‘rab oladi. Bu shish lichinka tikanlarini mahkam qamrab, uni butun qish davomida joyida ushlab turadi. Bahorda lichinkalar najas bilan tashqariga chiqadi, tuproq yoki go‘ngda g‘umbakka aylanadi va bir oy o‘tgach qanotli hasharot bo‘lib chiqadi.

Hujayrasiz shakllar — hujayra tuzilishiga ega bo‘lmagan parazit organizmlar. Bu guruhga ko‘pincha viruslar kiritiladi. Biroq ayrim olimlar viroidlar, virusoidlar, plazmidlar, transpozonlar va prionlar kabi sodda tuzilmalarni ham tirik deb hisoblaydi. Yuqumli patogen mikroorganizmlarning salbiy ta’siri odatda organizmda ko‘payishi va hayot faoliyati mahsulotlarining xo‘jayinga ta’siri bilan bog‘liq.

So‘nggi yillarda barcha (tirik) organizmlarni ikki guruhga ajratish taklif qilindi: ribosomalarni kodlovchilar (inglizcha Ribosome encoding-organisms, REO, bakteriyalar, arxeylar va eukariotlar) hamda kapsidlarni kodlovchilar (inglizcha Capsid encoding-organisms, CEO, viruslar). Ushbu taklif tanqid qilingan. Hujayrasiz hayot shakllarining mavjudligi ilmiy bahs mavzusidir, chunki «hayot» tushunchasining aniq va yagona ta’rifi hozircha mavjud emas. Ko‘plab olimlar faqat hujayrali organizmlarni tirik deb hisoblash mumkin deb o‘ylaydi.

Parazit zamburug‘lar xo‘jayini ko‘pincha yuksak o‘simliklar bo‘ladi, biroq hayvonlar va boshqa tur zamburug‘lar ham xo‘jayin bo‘lishi mumkin. Xo‘jayin hujayrasidan moddalarni so‘rib olish uchun parazit zamburug‘larning gifalarida ko‘pincha gaustoriyalar hosil bo‘ladi. Bular gifaning yon shoxlari bo‘lib, xo‘jayin hujayrasiga kiradi. Parazitlar xo‘jayin tanasiga qoplamalardagi mayda shikastlar orqali kiradi, o‘simlik parazitlari esa epidermisdagi tabiiy teshiklar — og‘izchalardan foydalanadi. O‘sish davomida zamburug‘ o‘simlik hujayralari orasidagi o‘rta plastinkalarni parchalaydigan fermentlar (pektinazalar) ajratadi va natijada to‘qimalar yumshaydi.

Yuza un-shudring zamburug‘larida mitseliy bo‘lganda, gaustoriyalar quyidagicha rivojlanadi: apressoriy xo‘jayin o‘simlik hujayrasiga yopishib, maxsus fermentlarni ajratadi; ular hujayra kutikulasini bo‘shashtiradi. Apressoriy asosidan chiqqan o‘simta shikastlangan joy orqali o‘simlik hujayrasi bo‘shlig‘iga kiradi. Hosil bo‘lgan gaustoriyaga yadro o‘tadi. Hujayralararo mitseliyli zang zamburug‘larida gaustoriyalar vegetativ gifalarning davomi bo‘lib, xo‘jayin hujayrasiga kirgach, tashqi ko‘rinishini o‘zgartiradi.

O‘simlik hujayrasi uchun zamburug‘ begona jismdir va uning kirishi ta’sirsiz qolmaydi: hujayra zamburug‘ mavjudligiga kalloza qobig‘ini hosil qilish bilan javob beradi. Bu qobiq gaustoriyaning yanada o‘sishiga to‘sqinlik qiladi. Gaustoriya uch qismdan iborat: zamburug‘ning ona hujayrasi, hujayra devoridan o‘tuvchi bo‘yin qismi va xo‘jayin hujayrasi ichida joylashgan asosiy gaustoriya. Ba’zan bitta ona hujayradan bir nechta gaustoriya o‘sib chiqishi mumkin. Gaustoriyalarda, odatda, ko‘plab mitoxondriyalar va ribosomalar kuzatiladi, endoplazmatik to‘r yaxshi rivojlangan bo‘ladi; bu gaustoriyada faol fiziologik jarayonlar kechishini bildiradi. Gaustoriya xo‘jayin hujayrasidan odatda uning plazmalemmasining ichkariga botishi (invaginatsiya) orqali ajralib turadi. Gaustoriya hujayra devori bilan xo‘jayin plazmalemmasi orasida amorf qatlam (kapsula) hosil bo‘ladi va xo‘jayin bilan parazit o‘rtasidagi barcha almashinuv jarayonlari shu qatlam orqali amalga oshadi. Xo‘jayin organizmi hujayrasida turli moddalarning faol sintezi kechadi: ularning bir qismi gaustoriyaga o‘tadi, qolgan qismi esa gaustoriyani o‘zi joylashgan hujayradan ajratib turuvchi qobiq hosil qilishga sarflanadi.

Ayrim parazitlar xo‘jayindan moddalarni asta-sekin so‘rib olish bilan cheklanadi va uni nobud qilmaydi. Boshqalari esa sellyulozani hujayra devorining parchalaydigan fermentlar ajratadi. Bu xo‘jayin hujayrasini nobud qiladi va parazit keyin uning organik qoldiqlari bilan oziqlanadi. Ba’zi zamburug‘lar faqat muayyan hollarda parazitga aylanadi. Masalan, odatda saprotrof bo‘lsa-da, zaiflashgan organizmlarda (ko‘pincha yuksak o‘simliklarda) joylashib, parazit hayot tarziga o‘tadigan turlar mavjud. Xo‘jayin nobud bo‘lgach, ular uning organik moddalarini so‘rib, saprotrof sifatida yashashda davom etadi. Faqat parazit hayot tarzida yashay oladigan zamburug‘lar obligat parazitlar deb ataladi. Vaqti-vaqti bilan saprotrof hayotdan parazitlikka o‘ta oladigan shakllar esa fakultativ parazitlar deb ataladi. Obligat parazitlar odatda xo‘jayinni o‘ldirmaydi, chunki bu o‘zlari uchun ham halokatli bo‘ladi. Fakultativ parazitlar esa xo‘jayinning nobud bo‘lishiga ko‘proq sabab bo‘ladi, ammo keyin uning o‘lik qoldiqlarida ham yashay oladi.

Sutemizuvchilar va odamning tanasida (soch, teri), organizm ichida (ichak, jigar, miya, o‘pka, qon, jinsiy a’zolar) askaridalar, trixinellalar, keng tasmasimon chuvalchanglar, ostritsalar; jigar so‘rg‘ichlisi, tasmasimon chuvalchanglar, bitlar, burgalar, bezgak plazmodiysi, qo‘tir kanasi, kanalar, trixomonadalar, turli bakteriyalar, patogen zamburug‘lar, viruslar va boshqalar parazitlik qiladi. Bu parazitlar keltirib chiqaradigan kasalliklar juda ko‘p. Ularga quyidagilar kiradi: askaridoz, trixinellyoz, trixomonoz, qo‘tir, sifilis va boshqalar. Garchi parazitar kasalliklar (parazitlar keltirib chiqaradigan kasalliklar guruhi) yuqumli kasalliklar tarkibiga kirsa-da, ular odatda alohida ko‘rib chiqiladi, yuqumli kasalliklar esa bir hujayrali organizmlar (viruslar, bakteriyalar, zamburug‘lar, sodda hayvonlar) keltirib chiqaradigan kasalliklar sifatida qaraladi. Parazitar kasalliklar qo‘zg‘atuvchilari — ko‘p hujayrali hayvonlar, ya’ni turli gelmintlar va bo‘g‘imoyoqlilardir. Parazitar kasalliklarning klinik belgilari yashirin (subklinik) holatdan og‘ir holatgacha o‘zgaradi. Ayrim parazitozlar odamning hayoti va sog‘lig‘iga amalda ta’sir qilmaydi. Boshqalari esa ko‘pincha hayotga xavf tug‘diradi (trixinellyoz, exinokokkoz, bezgak) va sog‘liqni jiddiy yomonlashtiradi (filyariozlar, shistosomozlar). ). Bitlar va burgalar ham odam va hayvonlarning xavfli kasalliklarini (epidemik toshmali tif, o‘lat).

) tarqatadi. Ma’lum o‘lat pandemiyalari millionlab insonlarning hayotiga zomin bo‘lib, butun insoniyat tarixida chuqur iz qoldirgan. Qon so‘ruvchi hasharotlar (chivinlar, moskitlar, qon so‘ruvchi pashshalar) ham qon so‘rish paytida infeksiya tarqatadi. Masalan, kuzgi kuydiruvchi pashsha Stomoxys calcitrans odamga ham tez-tez hujum qilib, og‘riqli chaqadi va tashuvchi sifatida kuydirgi, sepsis, tulyaremiya, tripanosomozlar hamda boshqa entomozlar qo‘zg‘atuvchilarini tarqatadi. JSSTning so‘nggi baholariga ko‘ra, yiliga 124 milliondan 283 milliongacha bezgak yuqtirish holati va 367 mingdan 755 minggacha o‘lim yuz beradi. JSST ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo aholisining qariyb 10 % i amyobiaz bilan kasallangan. Dunyoda amyobali dizenteriya parazitar kasalliklardan o‘limning ahamiyati bo‘yicha ikkinchi sababidir. Umuman olganda, parazitar kasalliklar hissasiga yiliga qariyb 14 million o‘lim to‘g‘ri keladi. JSST ma’lumotlariga ko‘ra, bu dunyo bo‘yicha o‘limlarning 25 % ini, ya’ni har to‘rtinchi o‘limni tashkil etadi.

2010-yilda tsetse pashshasi tarqatadigan uyqu kasalligi (Afrika tripanosomozi) tsetse pashshasi orqali 9 ming kishining o‘limiga sabab bo‘lgan. O‘lim soni 1990-yildagi 34 ming holatga nisbatan kamaygan. Taxminlarga ko‘ra, hozir 30 mingga yaqin odam zararlangan, ularning 7 mingi 2012-yilda yuqtirgan. Qoramol kabi boshqa hayvonlar ham bu kasallikka chalinishi va uni tarqatishi mumkin. XX asr boshida Afrika o‘lati oqibatida qoramol soni kamaygach, uyqu kasalligi ham kamaygan. Bu millionlab yovvoyi hayvonlarni yo‘q qilishga turtki bo‘lgan. XX asrning birinchi yarmida tsetse pashshalari o‘rmonli hududlarda ko‘proq ekani aniqlangan. O‘sha davrda asosiy kurash chorasi butalarni kesish bo‘lgan. 1940-yillardan boshlab tsetse pashshalarini yo‘q qilish uchun insektitsidlar (DDT) ishlatilgan. Biroq tsetse pashshalarining ko‘pligi Afrikaning katta qismini qoramolning ortiqcha o‘tlashidan va u keltirib chiqaradigan tuproq eroziyasidan saqlab qolgan.

invaziya qo‘zg‘atuvchisining manbai — kasal yoki parazit tashuvchi odam yoki hayvon, ya’ni parazitning xo‘jayini. Ayrim parazitar kasalliklarda xo‘jayin o‘zi uchun ham invaziya manbai bo‘lishi mumkin. Masalan, enterobioz bilan kasallangan odam tirnoqlarini tishlash odati tufayli qayta zararlanishi mumkin, chunki uning tirnoqlari ostida ostritsa tuxumlari bo‘lishi ehtimoli bor.

Tropik mintaqalar aholisida kasallanishning yuqoriligiga bir necha sabab bor, biroq ularning asosi iqtisodiy — mamlakatlarda aholining haddan tashqari ko‘pligi va qashshoqlik. Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasining eng kam rivojlangan hududlarida asosan eng kambag‘al va chetlatilgan aholi qatlamlariga ta’sir etadigan yuqumli hamda parazitar tropik kasalliklar guruhi «unutib qo‘yilgan kasalliklar» deb ataladi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining asosiy ro‘yxatiga 17 ta kasallik kiradi. Ulardan yettitasini parazit chuvalchanglar, uchtasini protozoy parazitlar va yana uchtasini bakteriyalar keltirib chiqaradi. Bular kasallanish darajasi eng yuqori bo‘lgan kasalliklardir. Bundan tashqari, unutib qo‘yilgan kasalliklar qatoriga kiradigan yana yigirmata kasallik zamburug‘lar, viruslar va ektoparazitlar sababli yuzaga keladi.

Ikkala ro‘yxatdagi yettita kasallikning oldini olish va davolash usullari ma’lum, biroq ular eng keng tarqalgan kambag‘al mamlakatlarda bu usullar yetarli darajada mavjud emas.

Unutib qo‘yilgan kasalliklar bir milliarddan ortiq odamni zararlaydi va yiliga taxminan yarim million kishining o‘limiga sabab bo‘ladi.

Dunyo aholisining yarmigacha toksoplazmoz bilan zararlangan. AQSHda aholi orasida tashuvchilar ulushi 23 %, Rossiyada qariyb 20 %, dunyoning ayrim hududlarida esa 95 % ga yetadi.

Dunyoda tug‘ma toksoplazmoz bilan kasallanish yiliga 190 ming holat deb baholanadi. Janubiy Amerika, Yaqin Sharqning ayrim mamlakatlari va daromadi past davlatlarda kasallanish ko‘rsatkichi yuqori. Tug‘ma toksoplazmozda homila ona qornida nobud bo‘lishi, yangi tug‘ilgan chaqaloq umumiy infeksiya tufayli vafot etishi yoki omon qolganlarda asab tizimi, ko‘z va boshqa a’zolar zararlanishi mumkin.

.

Ko‘plab parazitoidlar (masalan, taxin pashshalari yoki yaydoqchi arilar) ko‘p hasharotlarning tabiiy dushmani bo‘lib, ularning sonini tartibga soladi va katta foyda keltiradi. Ayrim turlar turli mamlakatlarda Kolorado va yapon qo‘ng‘izlari, tengsiz ipak qurti hamda boshqa zararkunandalarga qarshi kurashish uchun muvaffaqiyatli iqlimlashtirilgan. Qandalalarda Phasia crassipennis va Gymnosoma dolycoridis. O‘ttizinchi yillarda qizil qon shirasi (Eriosoma lanigerum)ga qarshi kurashda yaydoqchi ari afelinusni ko‘paytirish yordamida muvaffaqiyatga erishilgan..

Mikrosporidiyalar hasharotlarning qishloq xo‘jaligi, tibbiyot va veterinariya uchun ahamiyatli zararkunanda turlarida parazitlik qilib, ularga qarshi biologik kurashning istiqbolli vositasi hisoblanadi. Ayrim chivinlarda parazitlik qiluvchi mikrosporidiya turlari lichinkalarning yuqori o‘limiga sabab bo‘ladi, urg‘ochilarining serpushtligini kamaytiradi va bezgak plazmodiylarining bir qancha turlari rivojlanishiga to‘sqinlik qiladi. 1978-yilda AQSHda to‘g‘riqanotlilar zararkunandalariga qarshi kurashish uchun mikrosporidiya asosida «Nolok» nomli ilk sanoat biopreparati yaratilgan. U arzonligi, yuqori samaradorligi va atrof-muhitga salbiy ta’siri yo‘qligi tufayli yuqori iqtisodiy baho olgan.

Rossiya tibbiyotida zuluklar ko‘plab kasalliklarni davolash uchun tirik holda qo‘llanadi: varikoz, gemorroy, yaralar, trofik yaralar va boshqalar. Yevropa va AQSHda esa ular asosan mikro- va plastik jarrohlikda ko‘chirib o‘tkazilgan to‘qimalardagi venoz dimlanishni bartaraf etish uchun ishlatiladi. Tajriba usuli sifatida gelmintoterapiya — davolash maqsadida ataylab gelmintlar bilan zararlash ko‘rib chiqilmoqda. Odatda ko‘paya olmaydigan gelmintlardan foydalaniladi. Bu usul ayrim autoimmun kasalliklarni: Kron kasalligi, seliakiya, tarqoq skleroz, bronxial astma va boshqalarni davolashda ham tajriba tariqasida o‘rganilmoqda (klinik tadqiqotlar olib borilmoqda).

Vazn tashlash bahonasida tibbiy maqsadga aloqasiz gelmint yuqtirish holatlari ham ma’lum, ammo bunday amaliyot sog‘liq va hayot uchun xavflidir.

Bakteriofagiya hodisasi kashf etilgach, onkologiyaning yo‘nalishlaridan biri viroterapiya bo‘ldi. Bu bioterapiya turi bo‘lib, onkotrop yoki onkolitik viruslardan foydalaniladi. Viroterapiya organizmning immun tizimi tabiiy himoya kuchlarini genetik modifikatsiyalangan organizmlar hujayralari va to‘qimalariga, jumladan xavfli o‘sma hujayralariga qarshi safarbar qiladi. Virusga sezgir bo‘lmagan o‘smalarda virus o‘sma hujayralarining tuzilishini o‘zgartirib, ularni immunogen holatga keltirishi mumkin. Natijada virus saraton hujayralariga bevosita zarar yetkazish bilan birga, bemorning o‘z immun tizimini ham o‘smaga qarshi kurashga jalb qiladi. Shu sababli viroterapiya antigenlarga xos immun himoya mexanizmlarini faollashtirish usuli hamdir. Eng yaxshi natijalar o‘smaning ilk bosqichlarida, metastazlarning oldini olish maqsadida radikal operatsiyadan oldin va keyin viroterapiya qo‘llanganda olingan. Latviyada 2004-yilda melanomani davolash uchun genetik modifikatsiyalanmagan ilk Rigvir (RIGVIR) enterovirusi ro‘yxatga olingan. So‘nggi e’lon qilingan tadqiqot Rigvir olgan melanoma bemorlarining omon qolish ehtimoli hech qanday terapiya olmaganlarga nisbatan yuqoriroq ekanini ko‘rsatgan. Bu ko‘rsatkich 4,39 dan 6,57 baravargacha bo‘lgan.

2005-yilda Xitoyda bosh va bo‘yinning xavfli o‘smalarini davolash uchun genetik modifikatsiyalangan H101 adenovirusi (keyinchalik Oncorine deb atalgan) ro‘yxatga olingan.

D’Erell patogen bakteriyalarning bakteriofaglari ular uchun parazit bo‘lgani sababli infeksiyalarning patogenezida katta rol o‘ynashi, kasal organizmning sog‘ayishiga va keyinchalik maxsus immunitet shakllanishiga yordam berishi haqidagi ta’limotni rivojlantirgan. Bu qarash bakteriofagiya hodisasiga ko‘plab tadqiqotchilarning e’tiborini qaratgan. Ular faglardan odam va hayvonlarning eng xavfli yuqumli kasalliklariga qarshi samarali vosita topishga umid qilgan.

Bakteriofag viruslaridan foydalanish yo‘nalishlaridan biri antibakterial terapiya bo‘lib, u antibiotiklarni qabul qilishga muqobil usuldir. Masalan, quyidagi bakteriofaglar qo‘llanadi: streptokokk, stafilokokk, klebsiella, dizenteriya polivalent bakteriofagi, piobakteriofag, koli, protey va koliprotey bakteriofaglari hamda boshqalar. Rossiyada faglarga asoslangan 13 ta tibbiy preparat ro‘yxatga olingan va ishlatiladi. Hozir ular an’anaviy antibiotiklar bilan davolashga sezgir bo‘lmagan bakterial infeksiyalarda, ayniqsa Gruziya Respublikasida qo‘llanadi. Polisaxaridlar bilan qoplangan biologik membranalar mavjud bo‘lganda, antibiotiklar odatda ular orqali kira olmagani uchun, bakteriofaglar antibiotiklarga qaraganda ko‘proq muvaffaqiyat beradi. Hozir bakteriofaglardan davolashda foydalanish G‘arbda ma’qullanmagan, biroq faglar oziq-ovqatdan zaharlanishga sabab bo‘ladigan bakteriyalarni, masalan listeriyalarni yo‘q qilish uchun qo‘llanadi. Rossiyada davolovchi fag preparatlari qadimdan tayyorlanadi, faglar antibiotiklar paydo bo‘lishidan avval ham ishlatilgan. So‘nggi yillarda Qrimsk va Xabarovskdagi suv toshqinlaridan keyin dizenteriyaning oldini olish uchun faglardan keng foydalanilgan.

Grammanfiy Bdellovibrio turkumi bakteriyalarining eng mashhur xususiyatlaridan biri — boshqa grammanfiy bakteriyalarning periplazmatik bo‘shlig‘iga kirib, ularning oqsil va nuklein kislotalar kabi biopolimerlari bilan oziqlanib parazitlik qilishidir. Xo‘jayinning periplazmatik bo‘shlig‘iga kirgan Bdellovibrio bakteriyasi parazit va xo‘jayin tuzilmalaridan tashkil topgan bdelloplastni hosil qiladi. Parazit hujayrasi bu bosqichda faol bo‘lmay, xo‘jayin yashovchanligiga xalaqit bermasligi mumkin. Ammo aksariyat hollarda Bdellovibrio o‘ljasini iste’mol qilib, keyingi bosqichga o‘tadi. Bdellovibrio hujayrasi gidrolitik fermentlar yordamida xo‘jayin hujayrasining molekulalarini parchalaydi va hosil bo‘lgan moddalardan bir nechta yangi Bdellovibrio hujayralarini o‘z ichiga olgan ipni hosil qilish uchun foydalanadi. Xo‘jayin hujayrasida oziq moddalar tugagach, ip bo‘laklanib, Bdellovibrio avlod hujayralari paydo bo‘ladi. Ular xo‘jayin hujayrasini parchalab chiqishidan oldin harakatchan bo‘lib qoladi. To‘liq hayotiy sikl bir soatdan uch soatgacha davom etadi va 3-6 ta yangi Bdellovibrio hujayrasi bitta E. coli hujayrasidan hosil bo‘ladi. Britaniyalik olimlar Nottingem universiteti va London Imperiya kollejida tadqiqot o‘tkazib, Bdellovibrio bacteriovorusni Shigella infeksiyasiga qarshi tirik antibiotik sifatida qo‘llashga muvaffaq bo‘lgan. Bu infeksiyadan yiliga taxminan bir million kishi vafot etadi. Bakteriyani kiritish Shigella bakteriyalari sonini sezilarli kamaytirgan. Baliqlarda muvaffaqiyatli tajribalardan keyin odam organizmida ham sinovlar o‘tkazish mumkin bo‘ladi.

2009-yilgi tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, ayrim tirannozavr namunalari bosh suyagidagi ilgari turlararo to‘qnashuvda olingan jarohatlar deb hisoblangan teshiklar aslida trixomonada kabi parazitlar tufayli yuzaga kelgan. Bu sodda organizm odatda qushlarni zararlaydi. Parazitlar nafaqat yumshoq to‘qimalarni shikastlaydi, balki suyaklarda ichki tomondan chandiqlar ham hosil qiladi. Ehtimol, ular zararlangan dinozavrlar ichgan suv orqali tarqalgan.

Parazitizm mavzusi juda mashhur. XIX asrda vampir obrazi ommalashgan, ehtimol u Sharqiy Yevropadagi «upirlar» haqidagi tasavvurlardan olingan. Zamonaviy fantastikada inson xo‘jayinni egallab oluvchi o‘zga sayyoralik parazitlar obrazi qayta-qayta uchraydi. «O‘zga sayyoralik (Alien)» va «Maxluq (The Thing)» filmlarida o‘zga sayyoraliklar lichinka orqali ko‘payadigan klassik parazitlar tarzida tasvirlangan. «Qo‘g‘irchoqbozlar» yoki «Yulduz darvozasi» kabi boshqa filmlarda xo‘jayin bilan parazitning nisbatan mo‘tadil birga yashash shakli ko‘rsatilgan.

AQSH aholisining parazitlar bilan to‘qnashuviga oid haqiqiy voqealar amerikalik hujjatli kino ijodkorlarining Ichimdagi maxluqlar (Monsters Inside Me)^[inglizcha] televizion ko‘rsatuvlari turkumida yoritilgan. Har bir qism oddiy amerikalikning biror noodatiy parazit patogen bilan zararlanishi tarixini hikoya qiladi.

Turli ekotizimlarda parazitlarning o‘rni va ularning evolyutsiyadagi roli Karl Simmerning «Parazit — tabiat qiroli: Yerdagi eng xavfli mavjudotlarning sirli dunyosi» ilmiy-ommabop kitobining mavzusi bo‘lib, u mutaxassislarning yuksak bahosiga sazovor bo‘lgan..

• Charlz Darvin yaydoqchi arilar mavjudligi tabiatni o‘rganishni Xudoning ezguligini namoyish etish usuli deb biladigan tabiiy ilohiyotning asosiy tushunchasiga zid, deb hisoblagan. Amerikalik botanik A. Greyga maktubida Darvin shunday yozgan: «Men ezgu va qudratli Xudo ixnevmonid arilarni tirik kapalak qurtlarining tanasi bilan oziqlanish uchun ataylab yaratganiga yoki mushuk sichqon bilan o‘ynashi kerakligiga o‘zimni ishontira olmayman».
• Ayrim qarmoqchi baliqlar ( (Caulophrynidae, Ceratiidae, Neoceratiidae va Linophrynidae) oilalarida jinslar o‘rtasida boshqa baliqlar va umurtqalilarda uchramaydigan nihoyatda g‘ayrioddiy munosabat mavjud:

  

  Mitti erkaklar urg‘ochilar tanasida «parazit» sifatida yashaydi. Parazitlikka o‘tishidan oldin erkaklarning ko‘zlari va hid bilish a’zolari yaxshi rivojlangan bo‘ladi. Shu tufayli ular urg‘ochilarni feromonlar hidi orqali topa oladi; uning izlari katta chuqurliklardagi deyarli harakatsiz suvda uzoq vaqt saqlanadi. Urg‘ochiga yaqinlashgan erkak, ehtimol, uning turga mansubligini tashqi tuzilishi yoki yorug‘lik chaqnashlarining rangi va chastotasi orqali ko‘rib aniqlaydi. Keyin erkak o‘tkir tishlari bilan urg‘ochining yon tomoniga yopishadi. Tez orada uning labi va tili urg‘ochi bilan qo‘shilib ketadi, jag‘lari, tishlari, ko‘zlari va ichagi esa qisqaradi. Oxir-oqibat u faqat sperma ishlab chiqaradigan oddiy qo‘shimchaga aylanadi. Erkak urg‘ochining qoni hisobiga oziqlanadi, chunki ularning qon tomirlari ham birlashadi. Bitta urg‘ochida bir vaqtning o‘zida uchtagacha erkak parazitlik qilishi mumkin. Yopishgach, ular mustaqilligini butunlay yo‘qotadi. Hodisaning biologik ahamiyati, ehtimol, ko‘payish davrida jinslarning bir-birini topishini osonlashtirish va katta chuqurliklarda oziq tanqisligi bilan bog‘liq. Shu bois u rasman haqiqiy parazitizm emas, balki ijtimoiy munosabatlarning o‘ziga xos shakli deb baholanishi kerak. Olimlar buni «jinsiy parazitizm».

• Bir A. Parazitizm // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86  jildda (82  jild va 4  qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg., 1890—1907.
• Roytman V. A., Beer S. A. Parazitizm simbiotik munosabatlar shakli sifatida / Mas’ul muharrir: S. O. Movsesyan; taqrizchilar: M. D. Sonin, V. P. Sergiyev. — Moskva: KMK ilmiy nashrlar uyushmasi, 2008. — 312 bet. — 800 nusxa. — ISBN 978-5-87317-416-4.
• Simmer K. Parazitlar: Sirli dunyo = Parasite Rex: Inside the bizarre world of natures most dangerous creatures / Karl Simmer; ingliz tilidan N. I. Lisova tarjimasi. — Moskva: Alpina non-fikshn, 2011. — 368 bet. — 5000 nusxa. — ISBN 978-5-91671-081-6, ISBN 978-0-684-85638-4.
• Krasnova Ye. D. Birov hisobidan yashash // «Dunyo bo‘ylab», 2008-yil iyul, № 7 (2814), «Hodisa» rukni.
• Terexin E. S. Lennoyadoshlar oilasi (Lennoaceae) // O‘simliklar hayoti : 6 jildda / bosh muharrir A. L. Taxtajyan. — Moskva : Maorif, 1981. — J. 5. Q. 2 : Gulli o‘simliklar / A. L. Taxtajyan tahririda. — 512 bet. — 300 000 nusxa.

• Kana va hasharotlar parazitizmining xususiyatlari
• «Butun biologiya» loyihasi saytida parazitizm

• Tibbiy parazitologiya
• Parazitologiya
• Tibbiy parazitologiya
• Parazitizmning ekologik jihatlari
• Eng noodatiy va xavfli 25 ta parazit