Gulli o‘simliklar haqida

Gulli o‘simliklar
Gulli o‘simliklar
	; Gul — magnoliya guli
Ilmiy tasnifi
	Domen: Eukariotlar Olam: O‘simliklar Kichik olam: Yashil o‘simliklar Klada: Yuksak o‘simliklar Klada: O‘tkazuvchi to‘qimali o‘simliklar Klada: Urug‘li o‘simliklar Bo‘lim: Gulli o‘simliklar
Xalqaro ilmiy nomi
	Magnoliophyta ; Cronq., Takht. & W.Zimm., 1966
Sinonimlari
	Anthophyta; Angiospermae Lindl. (P.D.Cantino & M.J.Donoghue);
Sinflari
	Bir urug‘pallalilar (Monocotyledones); Ikki urug‘pallalilar (Dicotyledones);
Geoxronologiya paydo bo‘lgan 170 mln yil ◄Hozirgi zamon ◄Bo‘r-; paleogen qirilishi ◄Trias davridagi qirilish ◄Ommaviy; Perm davridagi; qirilish ◄Devon davridagi qirilish ◄Ordovik–silur davridagi qirilish ◄Kembriy portlashi
23,03	Neogen
66,0	Paleogen
199,6	Yura
251	Trias
359,2	Karbon
416	Devon
443,7	Silur
488,3	Ordovik
542	Kembriy
4570	Kembriygacha bo‘lgan davr
ITIS	18061
NCBI	3398

Gulli o‘simliklar, yoki Yopiq urug‘lilar, esk. «yashirin urug‘lilar» (lot. Magnoliophyta, yoki Angiospermae — qad. yun. ἀγγεῖον — idish, σπέρμα — urug‘) — APG tizimidan avvalgi tasniflarda bu bo‘limga mansub yuksak o‘simliklar bo‘lib, ularga xos asosiy belgi — gulning jinsiy ko‘payish organi sifatida mavjudligi va urug‘kurtakning (keyinchalik undan rivojlanadigan urug‘ning) yopiq tuzilma ichida joylashishidir. «Yopiq urug‘lilar» nomi ham shundan kelib chiqqan. Gulli o‘simliklarning yana bir muhim xususiyati — qo‘sh urug‘lanish. Yopiq urug‘lilar ochiq urug‘lilar (Gymnospermae) bilan birgalikda ikkita asosiy guruhni tashkil etadi — ular urug‘li o‘simliklar (Spermatophytae).

Zamonaviy APG V (2026) tasnifida tartib (lot. ordo) dan yuqori taksonomik darajalarning an’anaviy lotincha ilmiy nomlari ishlatilmaydi; ularning o‘rnida inglizcha muqobillar qo‘llanadi, darajalarning barchasi esa umumiy klada atamasi bilan belgilanadi. Ushbu tizimda gulli o‘simliklar bo‘limiga shu nomdagi Gulli o‘simliklar kladasi mos keladi, biroq uning xalqaro nomi boshqacha (ingl. Angiosperms).

Takson tarkibi

Turlar soni jihatidan gulli o‘simliklar yuksak o‘simliklarning qolgan barcha guruhlaridan ustun turadi.

Ilmiy adabiyotlarda hozirgi gulli o‘simliklar turlari soni haqida turlicha ma’lumotlar keltiriladi. 2009-yilda avstraliyalik olim Chepmen (A. D. Chapman)ning «Numbers of Living Species in Australia and the World» («Avstraliya va dunyodagi tirik turlar soni») asari chop etilgan. Unda muallif bu masalaga oid fikrlarni ko‘rib chiqib, 2009-yil holatiga ko‘ra, tavsiflangan hozirgi gulli o‘simliklar turlari sonini taxminan 269 ming, sayyoramizda mavjud jami gulli o‘simliklar turlari sonini esa taxminan 350 ming deb baholash mumkin, degan xulosaga keladi.

Yopiq urug‘lilar turlari soni, Angiosperm Phylogeny Website ma’lumotlariga ko‘ra, 2010-yil fevral holatida 271—272 mingta tur va 13350—13400 ta turkum mavjud. «Yopiq urug‘lilar filogeniyasi guruhi» (Angiosperm Phylogeny Group, APG) ma’lumotlar bazasi WFOPL saytida 2026-yil iyun holatiga ko‘ra, 347 476 ta gulli o‘simlik turi qayd etilgan bo‘lib, ular 14 366 ta turkum, 430 ta oila va 64 ta tartibga mansub.

Morfologik xususiyatlari

Gulli o‘simliklarning asosiy xususiyati — jinsiy ko‘payishga ixtisoslashgan organ — gulning mavjudligidir. Gul jinsiy ko‘payish va changlatuvchilarni jalb etish vazifalarini bajaradi. Gulli o‘simliklarning urug‘kurtaklari (urug‘murtaklari) tuguncha bo‘shlig‘ida joylashgan bo‘lib, tuguncha ochiq mevabargning qo‘shilib o‘sishi natijasida hosil bo‘ladi. Urug‘lanishdan so‘ng tuguncha devorlari o‘sib, o‘zgaradi va natijada meva hosil bo‘ladi.

Urug‘li o‘simliklarning boshqa guruhi — ochiq urug‘lilar (Pinophyta, yoki Gymnospermae) guruhida urug‘kurtaklar changlanishga ochiq bo‘ladi, urug‘lar haqiqiy meva ichida joylashmaydi. Biroq ayrim hollarda urug‘ni etdor tuzilmalar o‘rab turishi mumkin; masalan, bunday tuzilmalar turkum vakillarida uchraydi: tiss.

Kelib chiqishi

Yopiq urug‘lilar va gnetlarning ajdodlari evolyutsion jihatdan bir-biridan ajralgan va bu hodisa trias davrida (220—202 million yil avval) sodir bo‘lgan. Yopiq urug‘lilarga xos belgilarga ega o‘simliklarning ilk izlari o‘rta yura davri qatlamlaridan (170 mln yil avval) topilgan, ammo ular kam sonli va ancha sodda shakllar bo‘lgan. Eng qadimiy yopiq urug‘lilar nimfeyadoshlar guruhiga mansub o‘simliklardir. Yopiq urug‘lilarning keng rivojlanganligi va tarqalganligiga oid izlar paleontologik ma’lumotlarda o‘rta bo‘r davrida (taxminan 100 million yil avval) paydo bo‘ladi. Kech bo‘r davridayoq yopiq urug‘lilar o‘simlik dunyosining ustun shakliga aylangan; ko‘plab qazilma qoldiqlarda hozirgi oilalar vakillarini tanib olish mumkin (masalan, qoraqayin, eman, zarang va magnoliya).

O‘simliklar olami evolyutsiyasining eng muhim yo‘nalishlaridan biri quruqlikdagi o‘zgaruvchan sharoitlarga moslashishdir. Gulli o‘simliklar bu yo‘nalishning eng yaqqol ifodasi bo‘lib, hozirgi davrda Yer yuzasida ustunlik qiladi.

Geografik jihatdan nihoyatda keng tarqalish o‘sish shakllari va usullarining xilma-xilligi bilan uyg‘unlashgan. Suv yasmiqi, hovuz yuzasini qoplab oladigan juda kichik yashil novda bo‘lib, suvga tik botgan oddiy ildizchasi, aniq ajralib turmaydigan bargchalari va poya qismlariga ega. Boshqa tomondan, o‘rmon daraxti asrlar davomida son-sanoqsiz shoxcha va barglar bilan qoplangan murakkab tana hamda shoxlar tizimini shakllantiradi; yer ostida esa shunga mos maydonni kuchli rivojlangan ildiz tizimi egallaydi. Bu ikki chekka shakl orasida behisob oraliq shakllar — suvda va quruqlikda o‘suvchi o‘tlar, yer bag‘irlab o‘suvchi, tik o‘suvchi yoki chirmashuvchi o‘simliklar, butalar va daraxtlar uchraydi. Bu shakllar urug‘li o‘simliklarning boshqa bo‘limi vakillariga qaraganda ancha xilma-xil. Mazkur bo‘lim — ochiq urug‘lilardir.

Ko‘plab suvda yashovchi yopiq urug‘li o‘simliklar ma’lum. Ular daryo vodiylari va tiniq ko‘llarda ko‘p, sho‘r ko‘llar hamda dengizlarda esa kamroq uchraydi. Biroq bunday suv o‘simliklari sodda, ibtidoiy shakllar emas: ular quruqlikda yashagan ajdodlarining suv muhitiga moslashishi natijasida kelib chiqqan.

Sistematik o‘rni

Gulli o‘simliklar odatda alohida bo‘lim sifatida qaraladi. Bu sistematik toifa oiladan yuqori daraja bo‘lgani sababli uning nomini tanlashda ma’lum erkinlik mavjud. Nom berishda 16-moddaga muvofiq, Xalqaro botanika nomenklaturasi kodeksi an’anaviy tarixiy nomlardan ham, turkum nomidan yasalgan nomlardan ham foydalanishga ruxsat beradi. Ushbu taksonning rasmiy bir so‘zli nomi — Magnoliophyta, u Magnolia turkumi nomidan olingan. Biroq an’anaviy tarzda Angiospermae va Anthophyta (gulli o‘simliklar) kabi nomlar ham mustahkam o‘rnashgan.

Hozirgi APG V (2026) tasnifida Gulli o‘simliklar kladasi (ingl. Angiosperms) ushbu tizim doirasida ko‘rib chiqiladigan eng yuqori (bazal, boshlang‘ich) daraja hisoblanadi.

Tasnifi

Atamaning tarixi

«Angiospermae» botanika atamasini Paul German aynan 1690-yilda taklif qilgan. Bu atama yunoncha ἀγγεῖον (sig‘im, idish, bo‘shliq) va σπέρμα (urug‘) so‘zlaridan tuzilgan. German bu nom bilan o‘simliklar olamining kapsula ichida joylashgan urug‘larga ega o‘simliklarni qamrab oladigan eng asosiy bo‘limlaridan birini atagan. Gymnospermae esa German talqinida shizokarpik yoki yagona butun mevasini qoplamasiz urug‘ deb hisoblagan gulli o‘simliklarni anglatgan. Ushbu atama va uning qarama-qarshi ma’noli nomini Karl Linney ham o‘zining quyidagi sinfidagi tartiblar uchun o‘xshash, biroq torroq ma’noda qo‘llagan: ikki kuchli changchili o‘simliklar (Didynamia). Bu atamalar hozirgi ma’nosida faqat Robert Braun aynan 1827-yilda chinakam ochiq urug‘kurtaklarga ega bo‘lgan Cycadeae va Coniferae guruhlarini aniqlab, ularga «Gymnospermae» deb nom berganidan so‘ng ishlatila boshladi. Shu vaqtdan boshlab «Angiospermae» atamasi turli mualliflar tomonidan, ba’zan ayrim farqlar bilan, ikki urug‘pallalilar tarkibidagi kichik guruhlardan birini bildirish uchun qo‘llanilgan («ochiq ko‘payuvchi» o‘simliklarni urug‘pallasiz, bir urug‘pallali va ikki urug‘pallalilarga ajratish bundan biroz avval keng tarqalgan edi).

Biroq Vilgelm Hofmeyster gulli o‘simliklarning murtak xaltasida kechadigan jarayonlarni tavsiflab (1851-yil), ularni yashirin ko‘payuvchi o‘simliklarning urug‘lanishi bilan taqqoslagach, Gymnospermae guruhi Angiospermae guruhidan butunlay farq qilishi ma’lum bo‘ldi. Natijada «yopiq urug‘lilar» atamasi asta-sekin «gulli o‘simliklar» atamasining sinonimi sifatida qarala boshlandi. Shunga muvofiq ikki urug‘pallalilar (Magnoliopsida, yoki Dicotyledones) va bir urug‘pallalilar (Liliopsida, yoki Monocotyledones) esa Angiospermae tarkibidagi kichik guruhlar sifatida qaraldi. «Yopiq urug‘lilar» (Angiospermae) atamasi shu ma’noda hozirgacha ishlatiladi.

Gulli o‘simliklarning qarindoshlik munosabatlari haqidagi qarashlar muntazam qayta ko‘rib chiqilgani sababli bu guruhning ichki sistematikasi ham o‘zgargan va o‘zgarib bormoqda. Gulli o‘simliklarning keng qo‘llanadigan, ammo biroz eskirgan ikki tizimi — Taxtajyan tizimi va Kronkvist tizimi — taksonning filogeniyasini aks ettirmaydi. Shu bois gulli o‘simliklar tasnifi hozir ham faol ravishda takomillashtirilmoqda va tuzatilmoqda. 2016-yil holatiga ko‘ra, eng zamonaviy va keng tan olingan tizim sifatida Yopiq urug‘lilar filogeniyasi guruhi (APG) tomonidan taklif etilgan tizim ko‘rsatiladi — APG IV.

Gulli o‘simliklar bo‘limi an’anaviy ravishda 2 ta sinfga bo‘lingan: Magnoliopsida (ikki urug‘pallalilar) — Magnolia turkumi nomidan olingan va Liliopsida (bir urug‘pallalilar) — Lilium turkumi nomidan olingan. Bu taksonlarning an’anaviy Dicotyledones va Monocotyledones nomlari ham ishlatilgan. Ularning kelib chiqishi shundan iboratki, Dicotyledones vakillarining urug‘ida odatda ikkita urug‘palla bo‘ladi (ayrim turlarda bitta, uchta yoki to‘rtta bo‘lishi mumkin), Monocotyledones vakillarida esa urug‘palla doim bitta bo‘ladi. APG tizimida ushbu sinflar ajratilmaydi.

Gulli o‘simliklarni tasniflashning turli tizimlari mavjud. Ikki urug‘pallalilar va bir urug‘pallalilar sinflari kichik sinflarga, ular esa o‘z navbatida tartiblarga (ular ba’zan yuqori tartiblarga birlashtiriladi), oilalarga, turkumlarga va turlarga bo‘linishi mumkin; oraliq darajalar ham mavjud. APG tizimida tartibdan yuqoridagi an’anaviy darajalar ishlatilmaydi; ular o‘rniga iyerarxik darajasi aniqlashtirilmagan guruhlar (kladalar) qo‘llanadi.

Ikki urug‘pallalilar sinfi

Mazkur Ikki urug‘pallalilar (Magnoliopsida, yoki Dicotyledones) sinfida 8 ta kichik sinf, 128 ta tartib, 418 ta oila, taxminan 10 000 ta turkum va qariyb 199 000 ta o‘simlik turi tavsiflangan.

Quyidagi kichik sinflar (kladalar) ajratiladi:

1-kichik sinf. Magnoliidae — Magnoliidlar,
2-kichik sinf. Hamamelididae — Gammamelididlar (Hamamelididlar),
3-kichik sinf. Caryophyllidae — Kariofillidlar,
4-kichik sinf. Dilleniidae — Dilleniidlar,
5-kichik sinf. Rosidae — Rozidlar,
6-kichik sinf. Asteridae — Asteridlar,
7-kichik sinf. Ranunculidae — Ranunkulidlar,
8-kichik sinf. Lamiidae — Lamiidlar.

Bir urug‘pallalilar sinfi

Mazkur Bir urug‘pallali o‘simliklar (Liliopsida, yoki Monocotyledones) sinfiga 4 ta kichik sinf, 37 ta tartib, taxminan 125 ta oila, 3000 dan ortiq turkum va qariyb 59 000 ta tur kiradi.

Quyidagi kichik sinflar ajratiladi:

1-kichik sinf. Alismatidae — Alismadoshlar (Alismatidlar),
2-kichik sinf. Liliidae — Liliidlar,
3-kichik sinf. Commelinidae — Kommelinadoshlar (Kommelinidlar),
4-kichik sinf. Arecidae — Palmalardoshlar (Aresidlar).

APG V tizimidagi Angiosperms kladasi

«Gulli o‘simliklar» guruhiga APG V tasniflash tizimida (2026) quyidagi quyi kladalar kiradi (kladalar tarkibidagi tartiblar ro‘yxatda keltirilmagan; to‘liq kladogramma keltirilgan maqola — APG V):

klada Gulli o‘simliklar (ingl. Angiosperms)

klada Magnoliidlar (ingl. Magnoliids)

klada Monokotlar (ingl. Monocots)

klada Kommelinidlar (ingl. Commelinids)

klada Haqiqiy ikki urug‘pallalilar (ingl. Eudicots)

klada Superrozidlar (ingl. Superrosids)

klada Rozidlar (ingl. Rosids)

klada Fabidlar (ingl. Fabids)

klada Malvidlar (ingl. Malvids)

klada Superasteridlar (ingl. Superasterids)

klada Asteridlar (ingl. Asterids)

klada Kampanulidlar (ingl. Campanulids)

klada Lamiidlar (ingl. Lamiids)

Filogeniya

Bir urug‘pallalilar evolyutsion jihatdan ikki urug‘pallalilarga qaraganda rivojlanganroq, degan taxmin mavjud^{[manba 4063 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Yopiq urug‘lilarning relikt vakillari

Hozirgi vaqtda yashovchi ikki urug‘pallalilarning eng qadimiy xususiyatlarini saqlab qolgan ayrim vakillarida o‘tkazuvchi tizim, changchilar, chang donachalari, mevabarglar va boshqa organlar arxaik tuzilishga ega.

Ayrim Vinterdoshlar (Winteraceae) oilasining turlari, shuningdek, troxodendron (Trochodendron) va tetrasentron (Tetracentron) turkumlari o‘tkazuvchi tizimining tuzilishi jihatidan ochiq urug‘lilarning qadimiy vakillaridan deyarli farq qilmaydi. Ularning barcha organlarida o‘tkazuvchi naylar bo‘lmaydi, ularning vazifasini esa traxeidlar bajaradi.

Boshqa o‘simliklarda esa gulning qadimiy tuzilishi, jumladan, changchilarning sodda tuzilishi kuzatiladi. Bu ayniqsa degeneriya (Degeneria vitiensis), galbulimima (Galbulimima) va magnoliyadoshlar hamda vinterdoshlarning ayrim vakillarida yaqqol ko‘rinadi.

Haqiqiy «tirik qazilmalar» jumlasiga quyidagi turkumlar vakillari kiradi: amborella (Amborella), degeneriya (Degeneria), avstrobeyliya (Austrobaileya), bubbiya (Bubbia), evpomatiya (Eupomatia).

Adabiyotlar

Gulli o‘simliklar / A. L. Taxtajyan // Frankfurt — Chaga. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1978. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, j. 28).
Taxtajyan A. L. Gulli o‘simliklarning tizimi va filogeniyasi / SSSR Fanlar akademiyasi, V. L. Komarov nomidagi Botanika instituti. — M.—L.: Fan, 1966. — 611 bet — 4300 nusxa
The Angiosperm Phylogeny Group. Large‐scale nuclear and plastid phylogenomic analyses inform an updated Angiosperm Phylogeny Group classiﬁcation: APG V : [ingl.] // Journal of Systematics and Evolution. — 2026. — Jild 64, № 5 (24-sentabr). — B. 845-874. — doi:10.1111/jse.70096.
The Angiosperm Phylogeny Group (2016). An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV : [ingl.] // Botanical Journal of the Linnean Society. — 2016. — Jild 181, № 1 (24-mart). — B. 1—20. — doi:10.1111/boj.12385.
The Angiosperm Phylogeny Group (2009). An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III : [ingl.] // Botanical Journal of the Linnean Society. — 2009. — Jild 161, № 2 (19-oktabr). — B. 105–121. — doi:10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x.
The Angiosperm Phylogeny Group (2003). An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG II : [ingl.] // Botanical Journal of the Linnean Society. — 2003. — Jild 141, № 4 (28-mart). — B. 399–436. — doi:10.1046/j.1095-8339.2003.t01-1-00158.x.
Shchiglenko Ye. Dunyoni o‘zgartirgan gullar // «Vokrug sveta», 2009-yil avgust, № 8 (2827), «Vaqt spirali» rukni.

Havolalar

A. Shipunovning gulli o‘simliklar tizimi
Krasilov V. A., Bugdayeva Ye. V., Markevich V. S., Maslova N. P. Proangiospermlar va gulli o‘simliklarning kelib chiqishi
Yopiq urug‘lilar paleobotanikasiga oid elektron resurslar havolalarining izohli to‘plami (ingl.) (Murojaat sanasi: 22- fevral 2010)
Yopiq urug‘li o‘simliklar — YouTube 6-sinf uchun o‘quv filmi.
Soltis P., Soltis D., Edwards C. Angiosperms. Flowering Plants. Version 03 (ingl.). The Tree of Life web project (3-iyun, 2005-yil). Murojaat sanasi: 25-aprel, 2013-yil. Arxivlangan 25-aprel, 2013-yilda.