Posted inBiologiya

Sudralib yuruvchilar

«Reptiliya» va «Reptiliyalar» so‘rovlari shu sahifaga yo‘naltiriladi; ushbu atamalarning boshqa ma’nolariga ham qarang: Reptiliya va Reptiliyalar.
Sudralib yuruvchilar
Ilmiy tasnifi
Domen:
Eukariotlar
Olam:
Hayvonlar
Kenja olam:
Eumetazoylar
Rangsiz:
Ikki tomonlama simmetriyalilar
Rangsiz:
Ikkilamchi og‘izlilar
Tip:
Xordalilar
Kenja tip:
Umurtqalilar
Infratip:
Jag‘og‘izlilar
Katta sinf:
To‘rtoyoqlilar
Klada:
Amniotalar
Klada:
Zavropsidlar
Sinf:
Sudralib yuruvchilar
Xalqaro ilmiy nomi
Reptilia Laurenti, 1768
Hozirgi turkumlar
Geoxronologiya
 paydo bo‘lgan 312 mln yil

Sudralib yuruvchilaryoki reptiliyalar (lot. Reptilia)— an’anaviy ravishda ajratiladigan sinf asosan quruqlikda yashovchi umurtqali hayvonlar bo‘lib, ular amniotalarkladasiga mansub. Zamonaviy vakillariga toshbaqalar, timsohlar, tumshuqboshlilar va tangachalilar kiradi. Sudralib yuruvchilar parafiletik guruh hisoblanadi, chunki ulardan qushlarkelib chiqqan, ammo qushlarning o‘zi bu guruhga kiritilmaydi. Sinfning monofiletik muqobili sifatida zavropsidlarkladasi, ya’ni qayta ko‘rib chiqilgan tarkibdagi reptiliyalar ajratiladi. Unga an’anaviy sudralib yuruvchilar sinfi vakillari (bundan hayvonsimonlarmustasno) va qushlar kiradi.

XVIII–XIX asrlarda sudralib yuruvchilar amfibiyalar bilan birgalikda gadlar — sovuqqonli quruqlik umurtqalilariguruhiga birlashtirilgan. An’anaviy ravishda bu guruhga tuzilishi jihatidan hozirgi reptiliyalarga o‘xshaydi deb hisoblangan turli umurtqalilar (masalan, sutemizuvchi bo‘lmagan sinapsidlar — hozirgi sutemizuvchilarning ajdodlari va qarindoshlari) ham kiritilgan. Biroq bugungi kunda ko‘plab qirilib ketgan organizmlar guruhlarining fiziologiyasi haqidagi bir qancha masalalar ochiq qolmoqda; ularning genetik va evolyutsion qarindoshligi to‘g‘risidagi ma’lumotlar esa bunday tasnifni qo‘llab-quvvatlamaydi.

Reptiliyalar mezozoyerasida ravnaq topgan. O‘sha vaqtda ular quruqlikda,shuningdek, dengizda va havodahukmronlik qilgan. Quruqlikda yashagan eng yirik hayvonlar dinozavrlarguruhiga mansub bo‘lgan. Bo‘r davrining oxirida reptiliyalarning ko‘p qismi, ayniqsa yirik vakillari, qirilib ketgan. Biroq hozirgi sudralib yuruvchilar o‘sha qadimgi dunyoning tarqoq qoldiqlari, xolos, degan keng tarqalgan qarash noto‘g‘ri. Sudralib yuruvchilarning taxminan 12 440 hozirgacha yashab kelayotgan turlari ajratiladi; ularning ko‘pchiligi tangachalilarturkumiga kiradi. Kichik yirtqich dinozavrlar bugungi kunda gullab-yashnayotgan hayvonlar guruhi — qushlarning kelib chiqishiga sabab bo‘lgan. Bu guruhning evolyutsion muvaffaqiyatiga xizmat qilgan ko‘plab moslanishlar hali ularning arxozavr ajdodlarida, ya’ni diapsidlar ning ixtisoslashgan guruhida yuzaga kelgan (issiqqonlilik, issiqlikni saqlovchi tana qoplami — patlar, rivojlangan bosh miya va boshqalar).

Sudralib yuruvchilar evolyutsiyasi

Sudralib yuruvchilarning ajdodlari — reptiliomorflar — o‘rta karbondavridan ma’lum. Ilgari birinchi reptiliyalar qatoriga kotilozavrlarguruhining vakillari kiritilgan, ammo bu guruh reptiliomorflarning bir-biri bilan uzoq qarindosh bo‘lgan turli taksonlarini qamrab olgan. Rivojlangan reptiliomorflar — amniotalar — darhol ikki tarmoqqa ajralgan: sinapsidlar va zavropsidlar. Sinapsidlarga sutemizuvchilar va ularning qirilib ketgan, ilgari «hayvonsimon reptiliyalar» deb atalgan qarindoshlari kiradi (ular kladistik taksonomiya nuqtayi nazaridan sudralib yuruvchilar hisoblanmaydi). Zavropsidlarga esa reptiliyalar va ular tarkibiga filogenetik jihatdan kiradigan qushlar mansub. Perm davrining oxirida reptiliyalarning asosiy evolyutsion yo‘nalishlari, jumladan, arxozavromorflar va lepidozavromorflarshakllangan. Triasda birinchi dinozavrlar, timsohsimonlar, zavropterigiyalar, toshbaqalar va boshqa guruh vakillari paydo bo‘lgan. Mezozoy erasida sudralib yuruvchilar ravnaq topib, eng yuqori xilma-xillikka erishgan hamda dengiz va daryo havzalari, shuningdek, havo muhitini o‘zlashtirgan. Yura davrida teropod dinozavrlarning bir tarmog‘i — maniraptorlarorasidan dastlabki qushlar (avialalar) ajralib chiqqan. Hozirgi sudralib yuruvchilarning eng so‘nggi guruhi — ilonlar bo‘r davrida.

Kelib chiqishi

Reptiliyalar taxminan 310—320 million yil avval, kechki karbon davridagi botqoqliklarda, rivojlangan reptiliomorflardan boshqa turlar ajralib chiqa boshlagan paytda kelib chiqqan.

Amniotalarga mansub deb hisoblanadigan ma’lum eng qadimgi hayvon — Casineria (garchi u, ehtimol, temnospondilbo‘lgan). Shuningdek, ko‘plab izlar Yangi Shotlandiyahududining 315 million yil avvalga oid qazilma qatlamlaridan topilgan. Ularda reptiliyalarga xos oyoq barmoqlari va tangacha izlari ko‘rinadi. Bu izlar eng qadimgi ma’lum sudralib yuruvchi — Hylonomusga tegishli deb hisoblanadi. U uzunligi 20 dan 30 santimetrgacha (7,9 dan 11,8 dyuymgacha) bo‘lgan, kaltakesakka o‘xshash kichik hayvon edi. Uning ko‘p sonli o‘tkir tishlari asosan hasharotlar bilan oziqlanganidan dalolat beradi. Boshqa misollar qatoriga Westlothiana (hozircha haqiqiy amniota emas, faqat reptiliomorf deb qaraladi) va Paleothyriskiradi; ularning ikkalasi ham o‘xshash tana tuzilishiga ega edi.

Ba’zan mikrozavrlar ham haqiqiy reptiliyalar deb hisoblangan. Shu bois sudralib yuruvchilar bundan ham avvalroq paydo bo‘lgan bo‘lishi mumkin.

Keyingi tarixi

Eng dastlabki amniotalar, jumladan birinchi reptiliyalar (hozirgi sudralib yuruvchilarga sutemizuvchilarga qaraganda yaqinroq bo‘lgan amniotalar), asosan, Cochleosauruskabi yirik to‘rtoyoqlilar soyasida qolgan va karbon davri tropik o‘rmonlarining inqirozidavrigacha faunaning kichik va uncha sezilmas qismini tashkil etgan. Bu to‘satdan yuz bergan inqiroz bir necha yirik guruhga ta’sir ko‘rsatgan. Ayniqsa, sodda tuzilgan to‘rtoyoqlilar jiddiy zarar ko‘rib, ko‘plari qirilib ketgan. Reptiliyalar esa qurg‘oqchilroq sharoitga ekologik jihatdan yaxshiroq moslashgani sababli nisbatan muvaffaqiyatli yashab qolgan. Hozirgi amfibiyalar singari sodda to‘rtoyoqlilar ham tuxum qo‘yish uchun suvga qaytishi kerak edi. Aksincha, hozirgi reptiliyalar singari amniotalarning tuxumi qobiq bilan o‘ralgan bo‘lib, bu ularni quruqlikda qo‘yishga imkon bergan va hayvonlarning yangi yashash sharoitiga yaxshiroq moslashishini ta’minlagan. Amniotalar yangi ekologik o‘rinlarni inqirozdan oldingiga va sodda to‘rtoyoqlilarga qaraganda ancha tez egallagan. Ular o‘simlikxo‘rlik va go‘shtxo‘rlikni ham o‘z ichiga olgan yangi oziqlanish usullarini egallagan; ilgari esa faqat hasharot va baliq bilan oziqlangan. Shu davrdan reptiliyalar oziq zanjirlarida ustunlik qila boshlagan va sodda to‘rtoyoqlilardan xilma-xilroq bo‘lib, bu mezozoy (reptiliyalar erasi deb ataladigan davr) uchun zamin yaratgan. Dastlabki eng mashhur reptiliyalardan biri — Mesosaurus, ilk Permdavrida yashagan va suvda baliqlar bilan oziqlangan urug‘dir.

2021-yilda karbon va perm davrlaridagi reptiliyalar xilma-xilligi yuzasidan o‘tkazilgan tadqiqot ularning turlari avval o‘ylanganidan ancha xilma-xil bo‘lganini, bu ko‘rsatkich sinapsidlarnikiga teng yoki hatto undan yuqori bo‘lganini taxmin qiladi. Shunday qilib, «Birinchi reptiliyalar erasi» boshlangan.

Anapsidlar, sinapsidlar, diapsidlar va zavropsidlar

An’anaviy qarashlarga ko‘ra, dastlabki reptiliyalar ajdodlaridan faqat ko‘z va burun teshiklari bo‘lgan anapsid tipidagi bosh chanog‘ini meros qilib olgan. Parareptilia (an’anaviy «anapsidlar» deb atalgan amniotalarning ko‘pchiligini birlashtiruvchi klada) vakillarining, jumladan lantanozuxoidlar, millerettidlar, bolozavridlar, ayrim nikteroleteridlar, ayrim prokolofonoidlar va kamida ba’zi mezozavrlarning bosh chanog‘ida sinapsidlarga o‘xshash teshiklarning (quyiga qarang) topilishi bu tasavvurni murakkablashtirdi. Endilikda amniotalarning umumiy ajdodida anapsidlarnikiga yoki sinapsidlarnikiga o‘xshash bosh chanog‘i bo‘lganmi, aniq emas. Bu hayvonlar an’anaviy tarzda «anapsidlar» deb ataladi va boshqa guruhlar kelib chiqqan parafiletik guruhni hosil qiladi. Birinchi amniotalar paydo bo‘lgach, ko‘p o‘tmay Synapsida deb nomlangan hayvonlar ajralib chiqqan. Ular «sutemizuvchilarga o‘xshash amniotalar», ya’ni keyinchalik haqiqiy sutemizuvchilarni vujudga keltirgan ajdodlardir. Ko‘p o‘tmay boshqa bir guruhda ham shunga o‘xshash belgi, lekin har bir ko‘z ortida ikkitadan teshik paydo bo‘lgan. Shu sababli ular Diapsida («ikki yoy») nomini olgan. Bunday teshiklar bosh chanog‘ini yengillashtirib, jag‘ muskullarining harakatlanishiga joy yaratgan va kuchliroq tishlashni ta’minlagan.

Anapsid tipidagi, ibtidoiy belgi deb hisoblangan bosh chanog‘i tuzilishiga asoslanib, toshbaqalar an’anaviy ravishda saqlanib qolgan parareptiliyalar deb qaralgan. Keyinchalik bu tasnifning asoslari bahsga sabab bo‘ldi: ayrim tadqiqotchilar toshbaqalar himoya qobig‘ini kuchaytirish uchun anapsid tipidagi bosh chanog‘ini rivojlantirgan diapsidlar ekanini ta’kidladilar. Keyingi morfologik va filogenetik tadqiqotlar shu jihatni hisobga olib, toshbaqalarni qat’iy ravishda Diapsida guruhiga kiritdi. Barcha molekulyar tadqiqotlar toshbaqalarning diapsidlarga mansubligini ishonchli tasdiqlagan; ko‘pincha ular hozirgi arxozavrlar bilan qardosh guruh sifatida qaraladi.

Perm davri reptiliyalari

Karbon davri tugagach, amniotalar ustunlikka erishgan. Sodda quruqlik reptiliomorflari hali yashagan bo‘lsa-da, sinapsid amniotalar megafaunasida quyidagi ulkan pellikozavrlar bor edi: edafazavr va yirtqich dimetrodon. Perm davrining o‘rtalarida iqlim quruqlashib, fauna o‘zgargan: pellikozavrlarning o‘rnini terapsidlar egallagan.

Parareptiliyalar, ko‘z ortida teshiklari bo‘lmagan massiv bosh chanoqlari bilan, butun perm davrida saqlanib, keng tarqalgan. Ular orasidagi pareyazavrlar kechki permda ulkan o‘lchamlarga yetgan va davr oxirida nihoyat qirilib ketgan (ehtimol toshbaqalar saqlanib qolgandir).

Bu davr boshida zamonaviy reptiliyalar shakllanib, ikki asosiy tarmoqqa ajralgan: arxozavromorflar (toshbaqalar, timsohlar va dinozavrlarning ajdodlari) hamda lepidozavromorflar (hozirgi kaltakesaklar va tuataralarning ajdodlari). Perm davomida ikkala guruh ham kaltakesaksimon, nisbatan kichik va uncha ko‘zga tashlanmaydigan bo‘lib qolgan.

Mezozoy davri reptiliyalari

Perm davri oxirida ma’lum eng yirik ommaviy qirilib ketish sodir bo‘lgan (qarang: Perm–trias ommaviy qirilib ketishi). Dastlabki parareptiliyalar va sinapsidlar megafaunasining katta qismi yo‘qolib, ularning o‘rnini hozirgi reptiliyalarga o‘xshash hayvonlar, ayniqsa arxozavromorflar egallagan. Ular uzun orqa oyoqlari va tik yurishi bilan ajralib turgan; ilk shakllari uzun oyoqli timsohlarni eslatgan. Arxozavrlar trias davrida hukmron guruhga aylangan, biroq ularning xilma-xilligi perm davridagi hayvonlar darajasiga yetishi uchun 30 million yil kerak bo‘lgan. Arxozavrlardan hammaga ma’lum dinozavrlar, pterozavrlar va timsohlarning ajdodlari rivojlangan. Dastlab rauizuxiyalar,keyin esa dinozavrlarmezozoyda hukmron bo‘lgani uchun bu davr «reptiliyalar erasi» deb keng tanilgan. Dinozavrlar orasida ulkan turlar ham, kichiklari ham bo‘lgan (jumladan, patli kichik teropodlar). Bo‘r davrida ulardan dastlabki haqiqiy qushlar kelib chiqqan.

Arxozavromorflarga qardosh guruh ( Archosauromorpha ) — Lepidosauromorphabo‘lib, uning tarkibiga kaltakesaklar va tuataralar,shuningdek, ularning qazilma qarindoshlari kiradi. Lepidosauromorpha tarkibiga mezozoy dengiz reptiliyalarining kamida bitta yirik guruhi — mozazavrlarkirgan; ular bo‘r davrida yashagan. Boshqa asosiy qazilma dengiz reptiliyalari guruhlarining filogenetik o‘rni esa ko‘proq bahsli, jumladan, ixtiopterigiyalar (shu jumladan, ixtiozavrlar) hamda zavropterigiyalar, ular ilk triasdarivojlangan. Turli mualliflar bu guruhlarni lepidozavromorflar yoki arxozavromorflar bilan bog‘lagan. Ixtiopterigiyalar, shuningdek, lepidozavromorflar va arxozavromorflarni birlashtiruvchi eng kichik kladaga kirmaydigan diapsidlar sifatida ham qaralgan.

Kaynozoy davri (hozirgi) sudralib yuruvchilari

Bo‘r davrining oxirida mezozoy reptiliyalari megafaunasi qirilib ketgan (qarang: Bo‘r–paleogen qirilib ketishi, dinozavrlarning yo‘qolishi bilan mashhur hodisa). Yirik dengiz reptiliyalaridan faqat dengiz toshbaqalari, quruqlikdagi va chuchuk suvdagi yirik reptiliyalardan esa yarim suvda yashovchi timsohlar hamda ularga umumiy ko‘rinishda o‘xshash xoristoderlar qirilib ketishdan omon qolgan. Xoristoderlarning kaltakesakka o‘xshash so‘nggi vakillari — Lazarussuchusmiosenda qirilib ketgan. Mezozoyda hukmronlik qilgan ulkan dinozavrlar xilma-xilligidan faqat kichik tumshuqli qushlar saqlanib qolgan. Mezozoy oxiridagi bu keskin qirilib ketish kaynozoy erasiga o‘tish davrini belgilagan. Sutemizuvchilar va qushlar reptiliyalar bo‘shatgan ekologik o‘rinlarni egallagan. Reptiliyalar xilma-xilligining ortishi sekinlashgan bo‘lsa, xilma-xillashuv qushlar va sutemizuvchilarda eksponensial sur’at olgan. Shunga qaramay, reptiliyalar faunaning muhim qismi bo‘lib qolgan.

Bo‘r davrining oxiriga kelib arxozavrlarning ko‘p tarmoqlari va dengiz reptiliyalari qirilib ketganidan so‘ng ham kaynozoy davomida reptiliyalar xilma-xillashuvi davom etgan. Tangachalilarning ko‘plab turlari Bo‘r–paleogen qirilib ketishidayo‘qolib, faqat o‘n million yildan keyin tiklana boshlagan. Hozir tangachalilar tirik reptiliyalarning asosiy qismini (> 95 %) tashkil etadi. An’anaviy tushunchadagi sudralib yuruvchilarning qariyb 11 950 ta, qushlarning esa yana 10 000 ga yaqin zamonaviy turi ma’lum. Bu qariyb 5700 tirik turi mavjud sutemizuvchilarnikidan to‘rt baravar ko‘p.

Tasnif

XIII asrda Yevropada reptiliyalar toifasi «ilonlar, turli afsonaviy maxluqlar, kaltakesaklar, turli amfibiyalar va chuvalchanglar»ni o‘z ichiga oluvchi tuxum qo‘yadigan ko‘plab mavjudotlar sifatida e’tirof etilgan. Bu haqda Vinsent de Bove o‘zining «Ko‘zgu»asarida yozgan. XVIII asrda reptiliyalar tasniflash boshlangandanoq amfibiyalar bilan bir guruhga kiritilgan. Karl Linneyturlarga nisbatan kambag‘al Shvetsiyada ishlagan; bu yerda oddiy qora ilon va oddiy suv iloni ni ko‘pincha suvda ov qilayotganida ko‘rish mumkin edi. U barcha reptiliyalar va amfibiyalarni o‘zining Systema Naturæasaridagi «III — Amfibiyalar» sinfiga kiritgan. «reptiliya» va «amfibiya» atamalari ko‘p jihatdan o‘zaro almashtirib ishlatilgan, ammo « reptiliya » atamasi (lotincha lot. repere— «emaklamoq») fransuzlar tomonidan ko‘proq afzal ko‘rilgan. Iosif Flaviy Nikolaus Laurenti Reptilia atamasini reptiliyalar va amfibiyalarga nisbatan rasman birinchi qo‘llagan; bu mazmun Linneyning tasnifiga asosan o‘xshash edi. Hozir ham bu ikki guruhni bitta fan — Reptilia reptiliyalar va amfibiyalarni belgilash uchun ishlatgan; bu mazmun Linneyning tasnifiga asosan o‘xshash edi. Hozir ham bu ikki guruh bir fan — gerpetologiya.

o‘rganadi. Faqat XIX asr boshida sudralib yuruvchilar va amfibiyalar aslida tamoman boshqa hayvonlar ekani aniq bo‘lgan. Pyer Andre Latreyl ikkinchi guruh uchun Baracia sinfini (1825-yil) belgilab, to‘rtoyoqlilarni ma’lum to‘rt sinfga: reptiliyalar, amfibiyalar, qushlar va sutemizuvchilarga ajratgan. Britaniyalik anatom Tomas Genri Xaksli Latreyl ta’rifini ommalashtirgan va Richard Ouen bilan birga Reptilia doirasini kengaytirib, turli qazilma «to‘fonoldi maxluqlari», jumladan dinozavrlar va sutemizuvchisimon (sinapsid) Dicynodonni ham kiritgan. Bu yagona tasniflash usuli emas edi: Xaksli 1863-yilda Qirollik jarrohlar kollejidagi Xanter ma’ruzalarida umurtqalilarni sutemizuvchilar, zavroidlar va ixtioidlarga (oxirgi guruh baliqlar va amfibiyalarni o‘z ichiga olgan) bo‘lgan. Keyinchalik u so‘nggi ikki guruh uchun Sauropsida va Ichthyopsida nomlarini taklif qilgan. 1866-yilda Gekkel umurtqalilarni ko‘payish strategiyasiga ko‘ra ajratish mumkinligini va reptiliyalar, qushlar hamda sutemizuvchilarni amniotik tuxum birlashtirishini ko‘rsatgan.

Atamalar Sauropsida («kaltakesaksimonlar») va Theropsida («hayvonsimonlar») 1916-yilda E. S. Gudrich tomonidan bir tomondan kaltakesaklar, qushlar va ularning qarindoshlarini (Sauropsida), ikkinchi tomondan sutemizuvchilar va ularning qirilib ketgan qarindoshlarini (Theropsida) farqlash uchun qayta qo‘llangan. Gudrich bu bo‘linishni har bir guruhning yurak va qon tomirlari xususiyatlari hamda oldingi miya tuzilishi kabi boshqa belgilar bilan asoslagan. Uning fikriga ko‘ra, ikkala tarmoq ham oldinroq mavjud bo‘lgan Protosauria («dastlabki kaltakesaklar») asosiy guruhidan kelib chiqqan; unga Gudrich hozir reptiliyalarga o‘xshash amfibiyalar deb qaraladigan ayrim hayvonlarni hamda dastlabki reptiliyalarni kiritgan.

1956-yilda Devid Meredit Sirs Uotson bu ikki guruh reptiliyalar tarixining juda erta bosqichida ajralganini qayd etib, Gudrichning Protosauria guruhini ular orasida taqsimlagan. Shuningdek, u Sauropsida va Theropsida guruhlarini qayta ta’riflab, ulardan mos ravishda qushlar va sutemizuvchilarni chiqarib tashlagan. Natijada uning Sauropsida guruhiga Procolophonia, Eosuchia, Millerosauria, Chelonia (toshbaqalar), Squamata (kaltakesaklar va ilonlar), Rhynchocephalia, Crocodilia, «tekodontlar» (parafiletik bazal Archosauria), qush bo‘lmagan dinozavrlar, pterozavrlar, ixtiozavrlar va zavropterigiyalar kirgan.

XIX asr oxirida Reptilia tushunchasiga bir qancha yangi ta’riflar taklif qilingan. Masalan, Lidekker 1896-yilda bir dona ensa bo‘rtig‘i, kvadrat va bo‘g‘im suyaklaridan hosil bo‘lgan jag‘ bo‘g‘imi hamda umurtqalarning ayrim xususiyatlarini belgilagan. Bunday ta’riflar bilan ajratilgan hayvonlar — sutemizuvchilar va qushlardan boshqa amniotalar — hozir ham reptiliyalar deb hisoblanadi. Sinapsidlar va zavropsidlarga ajratish reptiliyalarni to‘rtta kenja sinfga bo‘lish usulini to‘ldirgan. Bu tasnifni Genri Feyrfild Osborn boshlab bergan, Romerning mashhur «Umurtqalilar paleontologiyasi» kitobi uni rivojlantirib, ommalashtirgan. To‘rtta kenja sinf quyidagilar edi:

  • Anapsida — kotilozavrlar va Chelonia (toshbaqalar hamda ularning qarindoshlari),
  • Synapsida — pellikozavrlar va terapsidlar («hayvonsimon reptiliyalar»),
  • Euryapsida — protorozavrlar (kichik, qadimgi kaltakesaksimon reptiliyalar), dengiz zavropterigiyalari va ixtiozavrlar. Oxirgi guruh Osborn asarida Parapsida deb nomlangan,
  • Diapsida — reptiliyalarning aksariyati, jumladan kaltakesaklar, ilonlar, timsohlar, dinozavrlar va pterozavrlar.

Euryapsida guruhining Euryapsida sistematik o‘rni noaniq bo‘lgan. Ba’zan ixtiozavrlar boshqa evriapsidlardan mustaqil kelib chiqqan deb hisoblanib, ularga qadimiyroq Parapsida nomi berilgan. Keyinchalik Parapsida guruh sifatida deyarli rad etilgan (ixtiozavrlar incertae sedis — sistematik o‘rni noaniq — sifatida Euryapsida bilan birga tasniflangan). Shunga qaramay, XX asr mobaynida to‘rt (yoki Euryapsida Diapsida bilan birlashtirilsa, uch) kenja sinf mutaxassis bo‘lmaganlar orasida deyarli umumiy tasnif bo‘lib qolgan. Hozirgi tadqiqotchilar bu tasnifdan asosan voz kechgan.

XXI asr boshlariga kelib umurtqalilar paleontologlari filogenetik taksonomiyani qabul qila boshlagan. Unda barcha guruhlar monofiletik, ya’ni muayyan ajdodning barcha avlodlarini qamrab oladigan qilib ta’riflanadi. Tarixiy ma’nodagi reptiliyalar parafiletik guruhdir, chunki ularga qushlar ham, sutemizuvchilar ham kiritilmagan. Aslida esa qushlar dinozavrlardan, sutemizuvchilar dastlabki terapsidlardan kelib chiqqan, bu guruhlar an’anaviy ravishda reptiliyalar deb atalgan. Qushlar timsohlarga, timsohlarning boshqa zamonaviy reptiliyalarga qaraganda yaqinroq qarindoshdir. Parafiletik reptiliyalar o‘rniga qushlarni ham o‘z ichiga oluvchi monofiletik zavropsidlar atamasini qo‘llash haqidagi ilk takliflarga qaramay, bu atama keng yoyilmagan va ishlatilgan hollarda ham izchil qo‘llanmagan.

Kolin Tadj yozgan:

Sutemizuvchilar klada hisoblanadi, shuning uchun kladistlar an’anaviy Mammalia taksonini tan olishdan mamnun; qushlar ham klada bo‘lib, ular odatda rasmiy Aves taksoniga kiritiladi. Mammalia va Aves aslida katta Amniota kladasi ichidagi kenja kladalardir. Ammo an’anaviy Reptilia sinfi klada emas. U Amniota kladasining faqat bir qismi, ya’ni Mammalia va Aves ajralgach qolgan qismidir. Uni to‘g‘ri usulda sinapomorfiyalar bilan ta’riflab bo‘lmaydi. Aksincha, u mavjud hamda mavjud bo‘lmagan belgilar birikmasi bilan aniqlanadi: reptiliyalar — jun yoki pati bo‘lmagan amniotalardir. Kladistlarning fikricha, eng ma’qul holda an’anaviy reptiliyalarni «qush ham, sutemizuvchi ham bo‘lmagan amniotalar» deb atash mumkin.

Asl matn (inglizcha)
Sutemizuvchilar klada hisoblanadi, shu bois kladistlar an’anaviy Mammalia taksonini tan oladi; qushlar ham klada bo‘lib, ularni Aves rasmiy taksoniga kiritishadi. Aslida Mammalia va Aves katta Amniota kladasining kenja kladalaridir. Ammo an’anaviy Reptilia sinfi klada emas. U Amniota kladasining bir bo‘lagi, ya’ni Mammalia va Aves ajralib chiqqanidan so‘ng qolgan qismdir. Uni sinapomorfiyalar orqali belgilab bo‘lmaydi, holbuki to‘g‘ri usul shudir. Buning o‘rniga, u o‘zida mavjud va mavjud bo‘lmagan xususiyatlar birikmasi bilan belgilanadi: reptiliyalar — juni yoki pati bo‘lmagan amniotalardir. Kladistlar fikricha, eng yaxshi ta’rif: an’anaviy reptiliyalar — «qush va sutemizuvchilarga mansub bo‘lmagan amniotalar».

Sauropsida atamasi ishlatilganida, uning ta’rifi deyarli Reptilia atamasiniki bilan bir xil bo‘lgan. 1988-yilda Jak Gote Reptilia uchun monofiletik guruh sifatida kladistik ta’rif taklif etgan. Unga toshbaqalar, kaltakesaklar va ilonlar, timsohlar, qushlar, ularning umumiy ajdodi va barcha avlodlari kirgan. Gote ta’rifi hozirgi ilmiy konsensusga yaqin bo‘lsa-da, keyinchalik noto‘g‘ri deb qarala boshlagan, chunki o‘sha vaqtda toshbaqalarning boshqa reptiliyalar bilan haqiqiy qarindoshlik aloqalari hali yetarlicha o‘rganilmagan edi. Keyingi asosiy o‘zgarishlar sinapsidlarni reptiliyalar tarkibidan chiqarish va toshbaqalarni diapsidlar qatoriga kiritishni o‘z ichiga olgan.

Gote maqolasidan keyingi yillarda boshqa olimlar ham ko‘plab boshqa ta’riflarni taklif qilgan. Shunday yangi ta’riflardan birinchisi Modesto va Anderson tomonidan 2004-yilda e’lon qilingan. Ular Reptilia guruhiga Lacerta agilis va Crocodylus niloticusturlariga Homo sapiens. Ushbu evolyutsion tarmoqqa asoslangan ta’rif Modesto va Anderson Reptilia bilan sinonim deb hisoblagan keng tarqalgan Sauropsida ta’rifiga tengdir, chunki Reptilia nomi ko‘proq tanilgan va ko‘proq ishlatiladi. Biroq Reptilia atamasining avvalgi ta’riflaridan farqli ravishda, Modesto va Andersonning ta’rifi qushlarni ham qamrab oladi, negaki ular kaltakesaklar bilan timsohlarni birlashtiruvchi kladaga kiradi.

Kenja taksonlar

Sudralib yuruvchilar sinfi (Reptilia)

Filogenetika

Modesto va Andersonning 2004-yildagi ta’rifiga ko‘ra, sudralib yuruvchilar yoki reptiliyalar (Reptilia) quyidagi turlarni o‘z ichiga oluvchi eng keng kladadir: Lacerta agilis Linnaeus, 1758 va Crocodylus niloticus Laurenti, 1768ammo Homo sapiens Linnaeus, 1758emas. Bu ta’rif Gotening 1994-yilda taklif etgan zavropsidlar (Sauropsida) ta’rifiga teng bo‘lib, unga ko‘ra ushbu kladaga barcha sudralib yuruvchilar hamda sutemizuvchilarga (Mammalia) qaraganda ularga yaqinroq qarindosh bo‘lgan boshqa amniotalar kiradi.

Kladogramma Lee, 2013 bo‘yicha:

Ford va Bensonning 2020-yildagi tadqiqotiga asoslangan kladogramma:

Tuzilishi

Sudralib yuruvchilar qushlar va sutemizuvchilar bilan birga yuksak umurtqali hayvonlar — amniotalar qatoriga kiradi. Ularning umumiy tuzilishi bu guruh uchun xos bo‘lsa-da, tuzilishi sodda bo‘lgan amfibiyalarga xos ayrim belgilar ham uchraydi.

Tana qoplami

Tanasidagi tangachalar: tasmali krayt
Tanasidagi tangachalar: chaqqon kaltakesak.
Pat izlari qazilma qoldiqda teropod dinozavr — mikroraptor.

Hozirgi sudralib yuruvchilarning tashqi teri qoplami qalinlashish va muguzlanish natijasida tangachalar yoki qalqonchalarni hosil qiladi. Kaltakesaklarning muguz tangachalari bir-birining ustiga cherepitsadek joylashadi. Toshbaqalarda qo‘shilib ketgan qalqonchalar mustahkam va yaxlit kosanihosil qiladi. Muguz qoplamaning almashishi to‘liq yoki qisman po‘st tashlashorqali kechadi; ko‘plab turlarda bu yiliga bir necha marta sodir bo‘ladi.

Bundan tashqari, qadimgi reptiliyalar o‘ziga xos patlar (tuzilishi jihatidan tangachalarning ixtisoslashgan shakli) yoki momiqqa o‘xshash ipsimon hosilalar bilan ham qoplangan bo‘lishi mumkin (rivojlangan arxozavrlar).

Qalin va quruq terida hid taratuvchi bezlar mavjud. Shilliq bezlar bo‘lmaydi — sudralib yuruvchilarning terisi quruq, unga xos yaltiroqlikni silliq tangachalar beradi.

Terining ichki qatlamining tashqi qismida ko‘pincha maxsus hujayralar — xromatoforlarjoylashadi. Bu hujayralarda pigmentlar: melaninlar va karotinoidlarajratiladi. Xromatoforlarda yorug‘likni qaytaruvchi guaninham bo‘ladi. Xromatoforlar tufayli ayrim sudralib yuruvchilar qisqa vaqt ichida tana rangini o‘zgartira oladi. Xameleonlar — bunday xususiyatga ega eng mashhur vakillardir.

Skelet

Sudralib yuruvchilarning o‘q skeletida bo‘limlarga ajralish amfibiyalarnikigaqaraganda yaqqolroq. Umurtqa pog‘onasining beshta bo‘limifarqlanadi: bo‘yin (lot. pars cervicalis), tana (ko‘krak-bel, pars thoracolumbalis), bel, dumg‘aza (pars sacralis) va dum (pars caudalis).

). Sudralib yuruvchilarning o‘q skeleti uchun quyidagi tuzilish xos. Umumiy umurtqalar soni turlar orasida turlicha (50—80 ta, ilonlarda 140—435 tagacha). Bo‘yin bo‘limidagi (7 tadan 10 tagacha) umurtqalarning oldingi ikkitasi (atlant va epistrofey) bo‘g‘imhosil qiladi; bu boshning birinchi bo‘yin umurtqasiga nisbatan nafaqat vertikal tekislikda harakatlanishi, balki burilishiga ham imkon beradi. Tana bo‘limida 16 tadan 25 tagacha umurtqa bo‘lib, har birida bir juft qovurg‘a mavjud. Qovurg‘alarning dastlabki bir necha jufti to‘sh suyagiga birikib, ko‘krak qafasini hosil qiladi (ilonlarda u yo‘q). Dumg‘aza bo‘limida atigi ikkita umurtqa bo‘lib, ularning keng ko‘ndalang o‘simtalariga chanoqbirikadi. Dum bo‘limi o‘lchami asta-sekin kichrayib boradigan bir necha o‘n (15—40) umurtqadan tuzilgan. Dumning eng oxirgi umurtqalari kichik tayoqchasimon suyaklardan iborat.

Ayrim reptiliya guruhlarida o‘q skeleti boshqacha tuzilgan. Masalan, ilonlarda umurtqa pog‘onasi faqat tana va dum bo‘limlariga aniq ajraladi, to‘sh suyagi bo‘lmaydi. Toshbaqalarda tana umurtqalari kosaning orqa qalqoni bilan qo‘shilib ketganligi tufayli harakatsiz bo‘ladi.

Sudralib yuruvchilarning bosh chanog‘i amfibiyalarnikiga qaraganda ancha kuchli suyaklashgan. Faqat hid bilish kapsulasi va eshitish sohasida oz miqdorda tog‘aysaqlanadi. Bosh chanog‘ining o‘q va visseral qismlari embrionda alohida shakllanadi, katta hayvonlarda esa yaxlit tuzilmaga qo‘shiladi. Bosh chanog‘iga tog‘ay o‘rnini bosuvchi (birlamchi) va ko‘plab teri kelib chiqishli qoplovchi (ikkilamchi) suyaklar.

kiradi. Oldingi oyoqlar kamari amfibiyalarnikiga o‘xshash, ammo suyaklanish darajasi yuqoriroq. Reptiliyalarning oldingi oyoqlari jufti yelka, bilak va panjadan, orqa oyoqlari jufti esa son, boldir va oyoq panjasidaniborat. Oyoq falangalarida quyidagi tuzilmalar mavjud: tirnoqlar.

Mushak tizimi

Mushak tizimi sudralib yuruvchilarda chaynash va bo‘yin muskullari, shuningdek, qorin pressimuskullari, bukuvchi va yozuvchi muskullar bilan ifodalanadi. Shuningdek, amniotalarga xos qovurg‘alararo muskullar ham mavjud bo‘lib, ular nafas olishdamuhim rol o‘ynaydi. Teri osti muskullari muguz tangachalar holatini o‘zgartiradi.

Hozirgi sudralib yuruvchilarning ixtiyoriy muskullari energiyani asosan glukozaning anaerob parchalanishidan oladi — mushak tolalarining taxminan 50—75 % i anaerob sharoitda (kislorodsiz) ishlashga moslashgan. Bu metabolizm ularga qisqa masofalarda issiqqonli hayvonlardek tez harakatlanish imkonini beradi, hatto mushak qisqarishi kuchliroq ham bo‘lishi mumkin. Ko‘plab guruhlarda bu reaksiyaning jadalligi tana haroratiga kam bog‘liq. Biroq anaerob rejimda 1—2 daqiqalik jadal harakatdan so‘ng muskullarda sut kislotasito‘planadi, bu o‘ziga xos mushak charchashiga va qonning pH ko‘rsatkichining o‘zgarishiga olib keladi. Natijada bir necha tez yugurishdan keyin sudralib yuruvchi muskullarda to‘plangan sut kislotasi parchalanguncha bir necha daqiqadan bir necha soatgacha deyarli faol harakatlana olmaydi. Yirik hayvonlar sut kislotasi to‘planishiga uzoqroq bardosh bera oladi va shu sababli chidamliroq. Timsohlar qon pH ko‘rsatkichi 6,42 va undan pastga tushishiga ham chiday oladi. Ayrim zamonaviy reptiliyalar, xususan, varanlar va terisimon toshbaqabu qoidadan mustasno. Faollik vaqtida ularning metabolizm darajasi tana massasi o‘xshash issiqqonli hayvonlar darajasining yarmidan ortig‘iga yetishi mumkin. Ular asosan aerob metabolizmga tayanadi va sut kislotasi to‘planishi bilan bog‘liq muammolarga deyarli duch kelmaydi.

Qirilib ketgan qadimgi reptiliyalar orasida nihoyatda harakatchan shakllar, masalan, arxozavrlar — quruqlikdagi timsohsimonlar, dinozavrlar va pterozavrlar,shuningdek, lepidozavrlar,: mozazavrlar, ixtiozavrlar va zavropterigiyalarma’lum. Ularning tana tuzilishi va taxminiy hayot tarzi mushaklarni uzoq vaqt charchamasdan ishlatish qobiliyatidan dalolat beradi. Bu hozirgi sudralib yuruvchilarnikidan jadalroq modda almashinuvi hamda mushaklarning ko‘proq kislorod bilan ta’minlanishni talab etuvchi aerob yo‘l bilan ishlashiga mos keladi. Bu esa organizmda butunlay boshqacha fiziologiya — yurak qorinchalarining to‘liq ajralishi, havo yo‘llarining og‘iz bo‘shlig‘idan ajratilishi hisobiga nafas olish samaradorligining oshishi, samarali termoregulyatsiya mexanizmlarining paydo bo‘lishi va boshqa o‘zgarishlar bilan kechishi kerak edi. Bu o‘zgarishlarning bir qismi qushlarga olib kelgan reptiliyalar evolyutsion tarmog‘idagi paleontologik topilmalarda kuzatiladi. Hozir kamida ayrim dinozavr guruhlarida va zamonaviy timsohlarning ajdodlarida, shuningdek, issiqqonlilik mavjud bo‘lganligi ishonchli ko‘rsatilgan; bu holat pleziozavrlar, mozazavrlar va ixtiozavrlar uchun ham tasdiqlangan.

Asab tizimi

Alligator miyasi

Ko‘pchilik xordali hayvonlar singari reptiliyalarning markaziy asab tizimi sudralib yuruvchilarda bosh miya (5 bo‘limli) va orqa miyadan miya bilan ifodalanadi.

Bosh miya bosh chanog‘i ichida joylashgan. Sudralib yuruvchilar bosh miyasi amfibiyalar bosh miyasidan bir qator muhim belgilar bilan farqlanadi. Ba’zan[kim?] qushlarga ham xos bo‘lgan zavropsid tipidagi miya haqida so‘z yuritiladi; bu baliqlar va amfibiyalarning ixtiopsid tipidagi miyasidan farq qiladi.

Sudralib yuruvchilar bosh miyasi besh bo‘limga bo‘linadi.

  • Oldingi miya ikki katta yarimshardan iborat bo‘lib, ulardan hid bilish bo‘laklari chiqadi. Katta yarimsharlar yuzasi mutlaqo silliq. Yarimsharlar gumbazida birlamchi qoplama — arxipalliumyarimsharlar tomining ko‘p qismini egallaydi, shuningdek, neopalliumningdastlabki tuzilmalari mavjud. Oldingi miyaning tubi asosan targ‘il tanachalardan.
  • Oraliq miya oldingi va o‘rta miya orasida joylashgan. Uning yuqori qismida epifiz,pastki tomonida esa gipofizjoylashadi. Ko‘pchilik kaltakesaklar va gatteriyada (shuningdek, ko‘plab qirilib ketgan shakllarda) epifiz yonida tepa ko‘zrivojlanadi, timsohlarda esa bu ikki organ ham yo‘qolgan. Oraliq miya tubida ko‘rish nervlari va ularning kesishmasi (xiazma).
  • O‘rta miya ikkita yirik oldingi do‘nglik — ko‘rish bo‘laklari hamda kichik orqa do‘ngliklardan tuzilgan. Ko‘rish po‘stlog‘i amfibiyalarnikidan rivojlanganroq.
  • Miyacha uzunchoq miyaning oldingi qismini yopib turadi. U amfibiyalar.
  • Uzunchoq miya barcha amniotalarga xos bo‘lgan vertikal tekislikdagi bukilishni hosil qiladi.

Bosh miyadan 12 juft bosh miya nervi chiqadi. Orqa miyada oq va kulrang moddalarning ajralishi amfibiyalarnikiga qaraganda aniqroq. Undan segmentar orqa miya nervlari chiqib, yelka va chanoq nerv chigallarini hosil qiladi. Vegetativ asab tizimi (simpatik va parasimpatik) juft nerv gangliylari zanjiri shaklida namoyon bo‘ladi.

Sezgi organlari

Ko‘z tasviri: gekkon

Sudralib yuruvchilarda oltita asosiy sezgi organibor; ular orasida ko‘rish hal qiluvchi ahamiyatga ega.

  • Sezgi turi: ko‘rish. — Ko‘zlartuzilishi jihatidan amfibiyalarnikigaqaraganda murakkabroq: sklerada yupqa suyak plastinkalaridan iborat halqa bor; ko‘z olmasining orqa devoridan shishasimon tanaichiga kirib turadigan taroqsimon o‘simta chiqadi; kipriksimon tanada ko‘ndalang-targ‘il muskullar rivojlangan bo‘lib, ular ko‘z gavharininafaqat siljitadi, balki shaklini ham o‘zgartiradi. Shu orqali akkomodatsiyajarayonida tasvirning ravshanligi moslanadi. Ko‘rish organlari havo muhitida ishlashga moslashgan. Ko‘z yoshi bezlari ko‘zlarni qurishdan saqlaydi. Tashqi qovoqlar va pirpiratuvchi parda himoya vazifasini bajaradi. Ilonlar va ayrim kaltakesaklarda qovoqlar qo‘shilib, shaffof pardani hosil qiladi. Ko‘z to‘r pardasi tarkibida tayoqchalarham, kolbachalarham bo‘lishi mumkin. Tunda faol turlarda kolbachalar bo‘lmaydi. Kunduzgi turlarning aksariyatida rang ko‘rish diapazoni spektrning sariq-to‘q sariq qismiga siljigan. Qorachiq odatda yumaloq yoki vertikal yoriq (mushuklardagi kabi) shaklida bo‘ladi. Amfibiyalarda keng tarqalgan gorizontal yoriqsimon qorachiq reptiliyalarda juda kam uchraydi, masalan, qamchisimon ilonlarda. Tepa ko‘zayrim turlarda saqlanib qolgan bo‘lib, fazoda yo‘nalishni aniqlash va organizmning sutkalik ritmlarini kun va tun almashinuvi bilan muvofiqlashtirish uchun muhim. Biroq uning ko‘p vazifalari hali noma’lum.
  • Organ — hid bilish ichki burun teshiklari — xoanalar va vomeronazal organbilan ifodalanadi. Amfibiyalarga qaraganda xoanalar halqumga yaqinroq joylashgan, shu sababli og‘izda ovqat turganida ham bemalol nafas olish mumkin. Hid bilish amfibiyalarnikidan yaxshiroq rivojlangan bo‘lib, ko‘plab kaltakesaklarga qum yuzasidan 6—8 sm chuqurlikdagi oziqni topish imkonini beradi.
  • Organ — ta’m bilish; — ta’m kurtakchalariasosan halqumda joylashadi.
  • Issiqlik sezish organi boshning har ikki tomonida ko‘z bilan burun orasidagi yuz chuqurchasida joylashgan. Ayniqsa ilonlarda rivojlangan. Chuqurchabosh ilonlarda issiqlikni sezuvchi tuzilmalar issiqlik nurlanish manbai yo‘nalishini ham aniqlaydi.
  • Organ — eshitish , uning tuzilishi qurbaqalarnikigao‘xshash. U ichki va o‘rta quloqdaniborat bo‘lib, nog‘ora parda, uzangi eshitish suyagi va Yevstaxiy nayi mavjud. Reptiliyalar hayotida eshitishning ahamiyati nisbatan kichik. Ayniqsa nog‘ora pardasi bo‘lmagan ilonlarning eshitishi sust: ular yer yoki suv orqali tarqaladigan tebranishlarni qabul qiladi. Sudralib yuruvchilar tovushlarni 20—6000 Gsdiapazonida qabul qiladi, biroq aksariyati faqat 60—200 Gs oralig‘ini yaxshi eshitadi (timsohlarda 100—3000 Gs).
  • Tuyg‘u sezgisi ayniqsa toshbaqalarda yaxshi rivojlangan: ular kosasiga yengil tegishni ham sezishi mumkin.

Nafas olish tizimi

Sudralib yuruvchilar uchun qovurg‘alararo va qorin muskullari yordamida ko‘krak qafasini kengaytirish va toraytirish orqali havoni so‘rib nafas olish xosdir. Hiqildoq orqali kirgan havo traxeyaga — uchida ikkiga bo‘linadigan uzun nafas yo‘liga o‘tadi; u bronxlargabo‘linib, o‘pkalargaolib boradi. Amfibiyalardagi kabi sudralib yuruvchilarning o‘pkalari xaltasimon tuzilgan, biroq ichki tuzilishi ancha murakkab. O‘pka xaltachalarining ichki devorlari burmali va katakli bo‘lib, gaz almashinish yuzasini sezilarli oshiradi. O‘pkalarning tuzilishi turlar o‘rtasida katta farq qiladi: ular gatteriyalarkabi sodda turlarda kam katakli, sust tabaqalashgan organ; aksariyat tangachalilarda ichki tuzilishi yaqqol rivojlangan organ; varanlar, tegular, timsohlar, ko‘plab toshbaqalar va yirik ilonlarda esa qushlar hamda sutemizuvchilarnikiga o‘xshash, deyarli g‘ovaksimon tuzilishga ega yuqori darajada rivojlangan organ bo‘lishi mumkin. Suv toshbaqalarining terisi ko‘proq o‘tkazuvchan bo‘ladi, ayrim turlari esa gaz almashinuv yuzasini kengaytirish uchun kloakasini o‘zgartirgan. Shunday moslanishlarga qaramay, nafas olish hech qachon o‘pkasiz to‘liq kechmaydi. Reptiliyalarning har bir asosiy guruhida o‘pkalarning ventilyatsiyasi turlicha. Tangachalilarda o‘pkalarni deyarli faqat o‘q muskullari shamollatadi; shu muskullar harakatlanishda ham ishlatiladi. Natijada ko‘pchilik tangachalilar tez yugurganda nafasini tutib turishga majbur bo‘ladi. Ammo ayrimlari buning yechimini topgan. Varanlar va boshqa ayrim kaltakesaklar odatdagi «o‘q orqali nafas olish»ga qo‘shimcha ravishda og‘iz bo‘shlig‘i orqali havo haydash usulidan foydalanadi. Bu yugurish vaqtida o‘pkani to‘liq havo bilan to‘ldirib, uzoq vaqt aerob faollikni saqlashga imkon beradi. Ma’lumki, tegu kaltakesaklarida ham prototdiafragmabor. U o‘pka bo‘shlig‘ini ichki a’zolar bo‘shlig‘idan ajratadi. Prototdiafragma o‘zi harakatlana olmasa ham, ichki a’zolarning o‘pkaga bosimini kamaytirib, uning ko‘proq kengayishiga sharoit yaratadi.

Tana tangachalar bilan qoplangani sababli reptiliyalarda teri orqali nafas olish mavjud emas (bundan yumshoq qobiqli toshbaqalar va dengiz ilonlarimustasno); shu bois o‘pka yagona nafas olish organidir.

Suvda yashovchi turlarda atmosfera havosisiz uzoqroq turishga yordam beradigan maxsus moslanishlar paydo bo‘lishi mumkin. Masalan, dengiz ilonlarida bu og‘izning shilliq qavati, toshbaqalarda esa og‘iz bo‘shlig‘i va suvdan kislorod yuta oladigan maxsus anal xaltachalardir.

Timsohlarda sutemizuvchilarnikiga o‘xshash haqiqiy mushak diafragmasi mavjud. Farqi shundaki, timsoh diafragmasining muskullari qov suyagini (timsohlarda harakatchan bo‘lgan chanoq qismini) orqaga tortadi. Natijada jigar pastga siljiydi va o‘pkaning kengayishi uchun joy bo‘shaydi. Bunday diafragma mexanizmi «jigar porsheni» deb ataladi. Har bir o‘pkadagi nafas yo‘llari juft quvursimon kameralar tizimini tashkil etadi. Nafas olganda ham, chiqarganda ham havo yo‘llardan bir yo‘nalishda o‘tib, o‘pka orqali bir yo‘nalishli havo oqimini hosil qiladi. Shunga o‘xshash tizim qushlar, varanlar va iguanalarda aniqlangan.

Ko‘pchilik reptiliyalarda ikkilamchi tanglay bo‘lmagani sababli ular yutinganda nafasini tutishi kerak. Timsohlarda suyakli ikkilamchi tanglay rivojlangan, bu ularga suv ostida qolgan holda ham nafas olishni davom ettirish imkonini beradi (shuningdek, o‘lja bilan olishuvda miyani shikastlanishdan himoya qiladi). Sinklar (oilasi: Scincidae) ham ikkilamchi suyak tanglayini ma’lum darajada rivojlantirgan. Ilonlar esa boshqa yo‘lni tanlagan: ular traxeyasini kengaytirgan. Traxeyaning kengaygan qismi og‘izdan naycha kabi chiqib turadi va ularga yirik o‘ljani bo‘g‘ilmasdan yutishga imkon beradi.

Qon aylanish tizimi

Sudralib yuruvchilarning qon aylanish tizimi

Amfibiyalardagi singari, reptiliyalarning aksariyatida uch kamerali yurakbo‘lib, u qorincha va ikkita bo‘lmachadantashkil topgan. Qorincha to‘liq bo‘lmagan to‘siq bilan yuqori va pastki ikki qismga ajraladi, shartli ravishda uch bo‘limga ham bo‘linishi mumkin. Biroq reptiliyalarning uch kamerali yuragi amfibiyalarnikidan mustaqil rivojlangan va hozirgi turli guruhlarda tuzilishi (ba’zan esa vazifasi) bilan farqlanadi.

Barcha lepidozavrlar va toshbaqalarda ikki bo‘lmacha, o‘zgaruvchan to‘siqli bitta qorincha va katta qon aylanish doirasiga chiquvchi ikkita aortadan iborat uch kamerali yurak mavjud. Unda kislorodga boy va kislorodi kamaygan qonning aralashish darajasi tur va fiziologik holatga qarab farqlanadi. Ayrim sharoitlarda kislorodi kamaygan qon qaytadan tanaga, kislorodga to‘yingan qon esa o‘pkaga yuborilishi mumkin. Qon oqimining bunday o‘zgarishi suvda yashovchi turlar uchun samaraliroq harorat boshqaruvini va suv ostida uzoqroq qolishni ta’minlashi mumkinligi taxmin qilingan. Biroq uning quruqlik turlariga ham foydali ekani isbotlanmagan.

Iguana yuragi

Arxozavr bo‘lgan timsohlarning yuragi to‘rt kamerali. To‘siq qorinchani ikkita mustaqil qismga — o‘ngdagi venoz va chapdagi arterial qismga to‘liq ajratadi. Natijada qushlar va sutemizuvchilarnikiga o‘xshash to‘laqonli to‘rt kamerali yurak hosil bo‘ladi. Timsohlarda to‘liq to‘siqlar hosil bo‘lgach, Panitsa teshigi embrional rivojlanishda paydo bo‘ladi. Bu arterial va venoz qonning nazoratli aralashishiga imkon beradi va ushbu guruhda modda almashinuvi darajasining ikkilamchi pasayishi bilan bog‘liq. Timsohlarning anatomik jihatdan qushlarnikiga o‘xshash to‘rt kamerali yuragi bor, ammo ularda ikkita aorta ham mavjud.

Masalan, ko‘pchilik tangachalilarniki kabi iguananing yuragi ham ikki aorta, bitta qorincha va ixtiyorsiz qisqaradigan yurak mushaklariga ega uch kamerali tuzilmadir. Yurakning asosiy tuzilmalari venoz sinus, ritm boshqaruvchisi, chap bo‘lmacha, o‘ng bo‘lmacha, atrioventrikulyar klapan, venoz bo‘shliq, arterial bo‘shliq, o‘pka bo‘shlig‘i, mushak tizmasi, qorincha tizmasi, o‘pka venalari va juft aorta yoylaridir.

Tangachalilarning ayrim turlarida (masalan, pitonlar va varanlarda) uch kamerali yurak qisqarganida funksional jihatdan to‘rt kamerali bo‘lib qoladi. Bu mushak tizmasi tufayli yuz beradi: u qorincha diastolasida qorinchani ajratadi va sistola vaqtida uni butunlay bo‘ladi. Shu tizma sababli ba’zi tangachalilar yuragida sutemizuvchilar va qushlarning yuragidagiga teng bosim tafovuti yuzaga kelishi mumkin.

Sudralib yuruvchilarda qon aylanishi ikkita mutlaqo mustaqil doiraga to‘liq ajralmaydi, chunki venoz va arterial qon orqa aortada aralashadi.

Baliqlar va amfibiyalardagi kabi, hozirgi sudralib yuruvchilarning mutlaq ko‘pchiligi sovuqqonli hayvonlardir. Shunga qaramay, ko‘plab reptiliyalar soyadan quyoshga va aksincha o‘tib yoki tana rangini o‘zgartirib, isinish uchun qorayib yoki sovish uchun ochroq tusga kirib, haroratini boshqara oladi. Yaqinda tegu kaltakesaklarida fakultativ endotermiya — juftlashish davrida endotermik kimyoviy reaksiyalar hisobiga tana haroratini ko‘tarish imkoniyatidir. Varanlar oziqlanish faolligi kuchayganda ichki jarayonlar hisobiga haroratini ham oshiradi. Terisimon toshbaqaning issiqlikni saqlovchi yog‘ qavati mavjud va jadal mushak faoliyati tufayli uning tanasi atrofidagi suvdan taxminan 18 daraja issiqroq bo‘lishi mumkin.

Modda almashinuvi

Hozirgi qush bo‘lmagan reptiliyalar sovuqqonli, shu sababli ular doimiy tana haroratini saqlash uchun cheklangan fiziologik imkoniyatlarga ega va ko‘pincha tashqi issiqlik manbalariga tayanadi. Ichki harorat qushlar va sutemizuvchilarnikiga qaraganda kamroq barqaror bo‘lgani uchun reptiliyalarning biokimyoviy jarayonlariga issiqqonli hayvonlarnikiga nisbatan kengroq harorat oralig‘ida faoliyatini saqlaydigan fermentlar zarur. Tana haroratining optimal oralig‘i turga bog‘liq va odatda issiqqonli hayvonlarnikidan past. Ko‘plab kaltakesaklar uchun bu 24—35 °C (75—95 °F), ammo issiqqa juda yaxshi moslashgan turlarda, masalan, Amerika cho‘l iguanasi Dipsosaurus dorsalisuchun optimal fiziologik harorat sutemizuvchilarnikiga xos 35° dan 40 °C gacha (95° dan 104 °F gacha) bo‘lishi mumkin. Optimal harorat ko‘pincha hayvon faol bo‘lganida kuzatilsa-da, asosiy modda almashinuvining sustligi harakatsizlik vaqtida tana haroratining tez pasayishiga olib keladi.

Barcha hayvonlardagidek, reptiliyalarning mushak faoliyati ham issiqlik hosil qiladi. Terisimon toshbaqalar kabi yirik reptiliyalarda tana yuzasining hajmiga nisbati kichik bo‘lgani sababli modda almashinuvida hosil bo‘lgan issiqlik ularni, hatto issiqqonli metabolizmga ega bo‘lmasa ham, atrof-muhitdan issiqroq saqlashi mumkin. Gomeotermiyaning bunday shakli gigantotermiya deb ataladi. U yirik dinozavrlar va boshqa qirilib ketgan yirik reptiliyalar orasida keng tarqalgan bo‘lishi mumkinligi taxmin qilingan.

Tinch holatdagi past metabolizmning afzalligi shundaki, organizm vazifalarini saqlash uchun ancha kam oziq kerak bo‘ladi. Tashqi harorat tebranishlaridan foydalanib yoki harakatlanish zarurati bo‘lmagan paytda sovuq holatda qolib, reptiliyalar xuddi shunday kattalikdagi endoterm hayvonlarga nisbatan ko‘p energiya tejaydi. Timsohga o‘zi bilan bir xil vazndagi sherga zarur oziqning atigi o‘ndan biridan beshdan birigacha qismi yetadi; u yarim yil ovqatsiz yashashi mumkin. Oziqqa ehtiyojning pastligi va moslashuvchan metabolizm yirik sutemizuvchilar va qushlarni boqish uchun oziq yetarli bo‘lmagan hududlarda ham reptiliyalarning ustunlik qilishiga imkon beradi.

Reptiliyalar uzoq masofaga o‘lja quvish yoki uchish uchun zarur bo‘lgan barqaror yuqori energiya ishlab chiqara olmaydi, degan qarash mavjud. Yuqori energetik quvvat qushlar va sutemizuvchilarda issiqqonlilik rivojlanishiga sabab bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Ammo faoliyat quvvati bilan termofiziologiya o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rgangan tadqiqotlar ular orasidagi aloqaning zaifligini ko‘rsatadi. Hozirgi reptiliyalarning aksariyati «kutib turib ovlash» strategiyasiga ega go‘shtxo‘r hayvonlar. Ularning sovuqqonliligi aynan ekologiyasi tufaylimi, aniq emas. Ayrim reptiliyalarda energiya bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqotlar ularning faol harakatlanish salohiyati o‘xshash kattalikdagi issiqqonli hayvonlarnikiga teng yoki undan yuqori ekanini ko‘rsatgan.

Hazm qilish tizimi

Oziq manbalarining xilma-xilligi sababli[aniqlashtirish kerak] ovqat hazm qilish yo‘li sudralib yuruvchilarda amfibiyalarnikiga qaraganda ancha tabaqalashgan.

Hazm qilish tizimi og‘iz teshigidan boshlanadi; uni odatda konussimon, bir xil va mustahkam birikkan tishlarga ega jag‘lar chegaralaydi (gomodont tizim, garchi ayrim qirilib ketgan shakllarda geterodont tizim mavjud bo‘lgan). Timsohlar va ko‘pchilik toshbaqalardan tashqari reptiliyalarda egiluvchan, ammo harakatsiz lablar mavjud bo‘lib, tinch holatda og‘iz va tishlarni mahkam yopadi. Sudralib yuruvchilarning tishlari chaynashga mo‘ljallanmagan; ular oziqni tutish va ushlab turish, kamroq hollarda esa uni bo‘laklarga ajratish yoki mos kattalikdagi qismlarini yulib olish uchun xizmat qiladi. Mollyuskalar va hasharotlar bilan oziqlanadigan turlarda tishlar bu hayvonlarning qattiq qoplamlarini maydalashga moslashgan. Hayvon va o‘simlik oziqlari deyarli doim butunicha yutiladi. Til erkin, old qismi muskulli va harakatchan bo‘lib, uchiga tomon ingichkalashadi va ikkiga ayriladi. Ayrim turlarda til yopishqoq bo‘lib, o‘lja tutishda ishlatiladi. Til ovqatni yutishga xizmat qiladi, ammo uzun va ingichka tilli turlar oziqni boshning siltanishi (kaltakesaklar) yoki jag‘ harakati (ilonlar) yordamida halqumga suradi. Kaltakesaklar va toshbaqalarda rivojlanayotgan ikkilamchi suyak tanglay og‘izni halqumdan ajratadi; timsohlarda suyak tanglay to‘liq rivojlangan, ilonlar va varanlarda esa ikkilamchi suyak tanglay yo‘q. Ko‘p hujayrali so‘lak bezlari hazm fermentlarini o‘z ichiga oladi. Halqum tor, ammo juda cho‘ziluvchan qizilo‘ngachgaundan muskulli oshqozon va ichakka. Oshqozon devorlari qalin muskullardan iborat. Ingichka va yo‘g‘on ichak chegarasida ko‘richak, u amfibiyalarda yo‘q. Reptiliyalarning yirik jigari tarkibida o‘t pufagi bo‘ladi. Oshqozonosti bezi uzun va zich organ bo‘lib, quyidagi ichak halqasida joylashadi: o‘n ikki barmoqli ichak. Ichak kloaka bilan tugaydi.

Ajratish tizimi

Najas kaltakesakniki, siydik kislotasi kristallari bilan

Ajratish tizimi sudralib yuruvchilarda buyraklar, siydik yo‘llari va siydik pufagidan iborat.

Reptiliyalarning buyraklari baliqlar va amfibiyalar buyraklaridan keskin farq qiladi. Baliqlar va amfibiyalar tanasidagi ortiqcha suvni muntazam chiqarishi kerak. Ularning tana buyraklari (mezonefros) o‘rniga reptiliyalardametanefrosbuyraklari chanoq sohasida, kloakaning qorin tomonida va ikki yonida joylashadi. Buyraklar kloakaga siydik yo‘llari bilan ulanadi.

Devori yupqa, poyachali siydik pufagi kloakaning qorin tomoniga ingichka bo‘yincha orqali tutashadi. Ayrim sudralib yuruvchilarda siydik pufagi yetarli rivojlanmagan (timsohlar, ilonlar va ba’zi kaltakesaklar).

Quruqlikda yashovchi reptiliyalarda azot almashinuvining oxirgi mahsuloti suvda yomon eriydigan siydik kislotasibo‘lib, u axlat bilan birga kloaka orqali chiqariladi. Bu namlikni samaraliroq saqlashga yordam beradi.

Jinsiy tizim

Sudralib yuruvchilar alohida jinsli hayvonlar bo‘lib, jinsiy yo‘l bilan ko‘payadi.

Erkaklar jinsiy tizimi bir juft urug‘dondantashkil topgan. Ular umurtqa pog‘onasining bel qismi yonlarida joylashgan. Har bir urug‘dondan urug‘ kanalichiqib, Volf kanaligaquyiladi. Sudralib yuruvchilarda chanoq buyragi paydo bo‘lishi bilan Volf kanali erkaklarda faqat urug‘ yo‘li vazifasini bajaradi, urg‘ochilarda esa butunlay yo‘q. Volf kanali kloakaga ochilib, urug‘ pufakchasini hosil qiladi.

Urg‘ochilar jinsiy tizimi tarkibiga tuxumdonlarkiradi; ular ichaktutqich yordamida umurtqa pog‘onasi yonlarida tana bo‘shlig‘ining orqa devoriga osilib turadi. Tuxum yo‘llari (Myuller kanallari) ham ichaktutqichga osilgan. Tana bo‘shlig‘ining oldingi qismida tuxum yo‘llari voronkasimon yoriqlar orqali ochiladi. Tuxum yo‘llarining quyi uchlari kloakaning orqa tomonidagi pastki qismiga ochiladi.

Hayot tarzi

Rivojlanish

Urug‘lanish ichki usulda kechadi. Embrion terisimon yoki ohakli qobiq bilan o‘ralgan tuxum ichida rivojlanadi. Bundan tashqari, tuxumdan tirik tug‘ish va (kamroq) haqiqiy tirik tug‘ishham uchraydi. Reptiliyalarda bevosita embriondan keyingi rivojlanishkuzatiladi. Ko‘plab turlarga naslga g‘amxo‘rlik qilish xos. Xususan, urg‘ochi timsohlar bolalarini tuxum qo‘yilgan joydan suv havzalariga og‘iz bo‘shlig‘ida tashiydi, ammo ayrim hollarda o‘z bolasini yeb qo‘yishi ham mumkin.

Oziqlanish

Sudralib yuruvchilarning ko‘pchiligi go‘shtxo‘r hayvonlardir (bunga hasharot yeyish va o‘limtik bilan oziqlanish ham kiradi). Hozirgi reptiliyalarda haqiqiy yirtqichlik asosan timsohlar,ayrim kaltakesaklar va ko‘pchilik ilonlarga xos. Ba’zilar (masalan, agamalar, va iguanalar) aralash oziqlanadi. Deyarli mutlaqo o‘simlikxo‘r sudralib yuruvchilar ham uchraydi (masalan,quruqlik toshbaqalari).

Harakatlanish

Proterozux— dastlabki arxozavromorf bo‘lib, oyoqlari hozirgi reptiliyalarnikidek tananing ikki yonida joylashgan va «sudralish»ga moslashgan.
Xuddi shunday oyoq holati hozirgi chaqqon kaltakesakda.

Qadimgi amniotalarning sodda guruhlari (jumladan, ilk reptiliyalar) dastlab tanadan ikki tomonga keng yoyilgan to‘rtta oyoqda harakatlangan. Yurish vaqtida oyoqlari ichki-tashqi yo‘nalishda ochilib-yopilgan, tanani doim yerdan baland tutolmagan. Shu sababli qornini yerga sudrab yurish rus tilidagi bu guruh nomining kelib chiqishiga sabab bo‘lgan. Bu ularga xos modda almashinuvining nisbatan sustligi va qisqa faollik davrlari bilan qorin ustida yotib uzoq dam olishning almashinib turadigan kamharakat turmush tarziga mos kelgan. Hozirgi sudralib yuruvchilar asosan evolyutsion jihatdan boshlang‘ich bo‘lgan shu harakatlanish usulini saqlagan. Faqat timsohlar qisman mustasno: yugurganida ularning oyoqlari deyarli tananing ostiga o‘tishi mumkin. Hatto faqat quruqlikda yashagan, hozirgi timsohlar turkumining ayrim qirilib ketgan guruhlarida bunday oyoq holati odatiy bo‘lib, ko‘p vaqt saqlangan. Avstraliyada ana shunday quruqlik timsohlari (masalan, kvinkana) bundan 40 ming yil oldin, ya’ni hozirgi odamlar davrida ham yashagan. Varanlarning oyoqlari yarim tik bo‘lib, faol harakatga moslashgan va yugurganda tanasi yerdan balandroqda turadi. Ilonlar va oyoqsiz kaltakesaklar ham istisno: oyoqsizlik hamda oyoqli reptiliyalarnikidan butunlay boshqa harakat usuli — sirpanib sudralish — ko‘pchilik ilonlarga turli yuzalarda tez harakatlanish imkonini beradi.

Reptiliyalarning ko‘pchiligi tanasini ko‘ndalang tekislikda «baliqsimon» egib, yaxshi suzadi. Ayrim guruhlarda suv muhitiga moslashish yanada kuchli bo‘lib, evolyutsiya davomida turli harakatlanish usullari yuzaga kelgan. Masalan, ixtiozavrlar, mozazavrlar va ma’lum darajada timsohlar tanasini yon tomonga egib suzishni saqlagan. Boshqa tomondan, dengiz toshbaqalari va qirilib ketgan pleziozavrlarda oyoqlarning suzgich kuraklargaaylanishi va ularni silkitish hisobiga suvda harakatlanishning yangi usuli rivojlangan. Bu guruhlarning ko‘pchiligi quruqlikda yurish qobiliyatini deyarli to‘liq yo‘qotgan. Ayrim reptiliya urug‘lari havoda sirpanib ucha oladi, masalan, uchuvchi ajdarlar (agamalarning Dracourug‘i) va bezakli daraxt ilonlari. Faol uchgan reptiliyalar esa faqat qazilma qoldiqlardan ma’lum (qarang: Pterozavrlar).

). Qadimda reptiliyalarning ayrim rivojlangan guruhlari boshqa yo‘nalishda evolyutsiyalangan: oyoqlari to‘g‘ridan-to‘g‘ri tana ostida joylasha boshlagan va odatiy ravishda vertikalroq, tik holat olgan. Bu tez yugurish va o‘ljani faol quvish bilan bog‘liq harakatchan hayot tarziga mos kelgan.

Ornitozux— ikki oyoqda yugurishga moslashgan oyoqli ibtidoiy psevdosuxiya .

Arxozavrlarning ajdodlarida qov va quymich suyaklari uzaya boshlagan, oldingi oyoqlar qisqargan, chanoq suyaklari qo‘shilib ketgani tufayli deyarli harakatsiz qolgan og‘ir va uzun dum esa cho‘zilgan tananing vaznini muvozanatlashtiruvchi vositaga aylangan. Yurishda orqa oyoqlar parasagittal tekislikda harakatlana boshlagan, boldir-tovon bo‘g‘imi esa qadam paytida elastik tarzda ishlash imkonini olgan. Bu energiya sarfini kamaytirgan va tayanch o‘rta (uchinchi) barmoqqa ko‘chgan. Shu orqali tekodontlarning ko‘plab guruhlari hozirgi yuguruvchi qushlar kabi ixtiyoriy yoki odatiy ikki oyoqda yurishga o‘tib, shu harakatga ixtisoslashgan.

Bu o‘zgarishlar modda almashinuvi jadalligining sezilarli ortishi bilan kechishi kerak edi, chunki tanani doimo yerdan baland tutish va uzoq vaqt harakatda bo‘lish «sudralish»ga qaraganda ko‘proq energiya talab qiladi. Biroq qazilma materiallarda bunday o‘zgarishlarni kuzatish qiyin. Shunga qaramay, ushbu reptiliya guruhining avlodlari — qushlar — yuqori modda almashinuviga va endoterm termoregulyatsiya (issiqqonlilik) tizimiga ega ekani ishonchli ma’lum.

Dastlabki dinozavrlar— kaltakesakchanoqlilarham, qushchanoqlilar ham — faol yirtqichlar bo‘lib, kamida vaqtining bir qismida orqa oyoqlarida harakatlangan. Bu ularning tez taraqqiy etishiga, ayniqsa perm va trias chegarasida sinapsidlarning aksariyati qirilib ketganidan keyin, yordam bergan. Yura davrida quruqlikda yashagan nisbatan yirik (uzunligi bir metrdan katta) hayvonlarning deyarli barchasi dinozavrlar edi.

Asta-sekin dinozavrlarning bir qismi o‘simliklar bilan oziqlanishga o‘tib, bo‘shagan ekologik o‘rinlarni egallagan. O‘simlikxo‘r turlarning ko‘pchiligi yana to‘rt oyoqda yurishga qaytgan, yirtqichlar esa «ikki oyoqli» evolyutsiya yo‘lida davom etgan (masalan, tirannozavridlar va abelizavridlar ning oldingi oyoqlari deyarli rudimentga aylangan, maniraptorlarda esa aksincha, maxsus tutuvchi shaklga rivojlangan). Bo‘r davri oxirigacha 140 mln yil mobaynida quruqlikdagi asosiy yirtqich umurtqalilar ikki oyoqli dinozavrlar bo‘lgan. Ularning ayrim shakllari ko‘p belgilariga ko‘ra qushlardan farqlanmagan.

Ko‘rinib turibdiki, tarixan reptiliyalarga asosan ikki yoki to‘rtta tik oyoqda faol harakatlanish xos bo‘lgan. Ularning tarixining katta qismida aynan bunday yuguruvchi shakllar ushbu sinf (parafiletik guruh)da ustun mavqeni egallagan. Ikki oyoqli yirtqich shakllar qushlar orasida ham ba’zan yuzaga kelgan, masalan, fororakoslar. Hozirgi reptiliyalar orasida bunday shakllar paydo bo‘lmaydi, chunki o‘ljani faol quvish bilan bog‘liq ekologik o‘rinlarni bugun sutemizuvchilar egallagan, zamonaviy reptiliyalar tanasi esa bunday hayot tarziga o‘tish uchun jiddiy qayta tuzilishga muhtoj. Ma’lum darajadagi istisno — hasharotxo‘r yoqali kaltakesakva ikki oyoqda yugura oladigan ayrim boshqa agamalardir; ular oyoqlarining tana yonida joylashishini saqlab qolgan. Bu ularga Karrer cheklovini (bir vaqtning o‘zida to‘rt oyoqda yugurish va nafas olishning imkonsizligi) chetlab o‘tib, o‘ljani faol quvish yoki yirtqichlardan qochishga yordam beradi. Shlemboshli bazilisk kaltakesagi ikki oyoqda yugurish vaqtida suv yuzasida ham yugura oladi. Tegu va varanlar ham Karrer cheklovini aylanib o‘tishga moslashgan, ammo buning uchun orqa oyoqlarga ko‘tarilish emas, nafas olish tizimining o‘zgarishidan foydalanadi.

Chiqaradigan tovushlari

Ko‘pchilik reptiliyalarda haqiqiy ovoz apparati yo‘q; ular asosan vishillash yoki hushtak kabi sodda tovushlar chiqaradi. Timsohlar o‘kiradi, akillash va gumburlashga o‘xshash tovushlar chiqaradi, bolalari esa qurillaydi. Toshbaqalar ayrim vaziyatlarda (qo‘rqqanda, juftlashish davrida, og‘riqda) chiyillashi yoki ingrab ovoz chiqarishi mumkin. Gekkon kaltakesaklari turli tovushlar — chiyillash, qichqirish, chug‘urlash, chiqillash va baqirishni chiqaradi.

Xo‘jalik ahamiyati

Sudralib yuruvchilarning inson uchun ahamiyati nisbatan cheklangan. Timsohlar, yirik ilonlar va kaltakesaklarning terisi charm sanoatida chamadon, kamar, poyabzal va boshqa buyumlar ishlab chiqarishda ishlatiladi. Biroq ular noyob va hashamat buyumlari hisoblanadi. Ko‘plab toshbaqalarning go‘shti va tuxumi oziq sifatida iste’mol qilinadi. Ayrim kaltakesaklar va ilonlar ham yeyiladi. Ilon zahri tibbiyotda qo‘llanadi. Ko‘plab ilonlar kemiruvchilarni, kaltakesaklar esa hasharotlarni yo‘q qilishi bilan foyda keltiradi. Sudralib yuruvchilarning ayrim turlari uy hayvonlarisifatida boqiladi. Alligatorlar, kaymanlar va ba’zi timsohlar go‘shti, tuxumi va terisini olish maqsadida maxsus fermalarda ham ko‘paytiriladi.

Zaharli ilonlar insonlar uchun, ayniqsa tropik mamlakatlarda, katta xavf tug‘diradi. Ko‘plab timsohlar odamlarga xavf soladi va chorvachilikka sezilarli zarar yetkazadi. Chuchuk suv toshbaqalari baliqchilikka zarar keltiradi. Yirik varanlar, pitonlar va bo‘g‘ma ilonlar odamni jarohatlashi yoki hatto o‘ldirishi mumkinligi bilan xavflidir.

Model organizmlar

2011-yilda genomi o‘qib chiqilgan sudralib yuruvchi kaltakesak — Karolina anolisigenetikaning model obyektlari qatoriga kirgan.

Adabiyotlar

  • Naumov N. P., Kartashev N. N. 2-qism. Sudralib yuruvchilar, qushlar, sutemizuvchilar // Umurtqalilar zoologiyasi. — M.: Oliy maktab, 1979. — B. 272.
  • Kartashev N. N., Sokolov V. E., Shilov I. A. Umurtqalilar zoologiyasidan amaliy mashg‘ulotlar. — M.: Oliy maktab, 1981.
  • Biologik ensiklopedik lug‘at / M. S. Gilyarov va boshqalar tahriri ostida. — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1989.
  • Hayvonlar hayoti. Olti jildli ensiklopediya. 5-jild (Amfibiyalar. Sudralib yuruvchilar). SSSR FA muxbir a’zosi, professor L. A. Zenkevichning umumiy tahriri ostida. — Moskva: Maorif, 1969. — 488 bet.
  • Phylonyms: A Companion to the PhyloCode (inglizcha) / de Queiroz K.[inglizcha], Cantino P. D., Gauthier J. A., eds. — Boca Raton: Taylor & Francis Group, CRC Press, 2020. — 1352 p. — ISBN 978-1-138-33293-5.

Havolalar