Kapillyar (lotincha capillaris — “tuksimon/sochga o‘xshash”) — inson va boshqa hayvonlar organizmidagi eng ingichka qon tomiridir. Kapillyarning o‘rtacha diametri 5–10 mkm (mikrometr) ni tashkil etadi. U arteriyalar va venalarni bog‘lab, qon bilan to‘qimalar o‘rtasida modda almashinuvda ishtirok etadi.
Tuzilishi
Kapillyar devorlari endoteliy (endothelium) hujayralarining bitta qatlamidan iborat. Bu qatlamning qalinligi juda kichik bo‘lgani uchun kapillyar devori orqali to‘qima suyuqligi bilan qon plazmasi o‘rtasida modda almashinuviga imkon beradi. Organizmdagi hayot faoliyati natijasida hosil bo‘ladigan mahsulotlar (masalan, karbonat angidrid (carbon dioxide) va mochevina (urea)) ham kapillyar devorlari orqali o‘tib, organizmdan chiqarib yuboriladigan joylarga tashilishi mumkin.
Kapillyar devorining o‘tkazuvchanligiga sitokinlar (cytokines) ta’sir ko‘rsatadi. Kapillyar devorlari qon plazmasida erigan past molekulali moddalar uchun juda o‘tkazuvchandir. Suv va tuzlarning kapillyar devorlari orqali hujayradan tashqari matriksga (extracellular matrix) chiqib ketishiga qarshilik juda katta bo‘lgani uchun, arterial tomirlarda ularning vazomotsiyasi (vasomotion) hisobiga qonning energiyasi to‘planadi; har bir yurak siklida shu bosim tufayli gidravlik zarba yuzaga kelib, postkapillyarlarga deformatsiyalangan eritrotsitlardan (erythrocytes) iborat “tiqin”ni surib chiqaradi va suvni hujayradan tashqari matriksga haydaydi. Aynan shu manzara “Mekanika krovoobrashcheniya” (“Qon aylanish mexanikasi”) kitobida shunday tasvirlanadi: qonni haydash fazasi boshida tezlanish juda tez sodir bo‘ladi — go‘yo qon ustuniga bolg‘a bilan urgandek. Bu butun tana tomirlarida seziladigan puls zarbasidir.
Inson kapillyarlarining ko‘ndalang kesimlari umumiy maydoni taxminan 50 m² bo‘lib, bu tana yuzasidan 25 baravar kattadir; jami 100–160 milliard kapillyar mavjud. O‘rtacha kattalar odamida kapillyarlarning umumiy uzunligi taxminan 9 000–19 000 km ni tashkil etadi.
Funksiyalari
Kapillyarning vazifalariga oziqlantiruvchi moddalar, signal moddalar (gormonlar) va boshqa birikmalarni tashish kiradi. Ayrim holatlarda yirik molekulalar endoteliy orqali oddiy diffuziya (diffusion) yo‘li bilan o‘ta olmaydigan darajada katta bo‘ladi; ularni o‘tkazish uchun endotsitoz (endocytosis) va ekzotsitoz (exocytosis) mexanizmlaridan foydalaniladi.
Immun javob mexanizmida endoteliy hujayralari o‘z yuzasida retseptor molekulalarini namoyon qiladi: bu immun hujayralarni ushlab qolishga va keyin ularning tomirdan tashqari makonga — infeksiya yoki boshqa shikastlanish o‘chog‘iga — o‘tishiga yordam beradi.
Organizm kapillyarlarining umumiy almashinuv yuzasi orqali filtrlatsiya hajmi taxminan 60 l/min (daqiqasiga 60 litr) yoki 85 000 l/sut (sutkasiga 85 ming litr) ni tashkil etadi. Bunda kapillyarning arterial qismi boshida bosim 37,5 mm simob ustuni; samarali bosim taxminan (37,5–28) = 9,5 mm simob ustuni. Kapillyarning venoz qismi oxirida kapillyardan tashqariga yo‘nalgan bosim 20 mm simob ustuni; samarali reabsorbsiya (reabsorption) bosimi taxminan (20–28) = −8 mm simob ustuni.
Turlari
Kapillyarlarning uch turi mavjud:
Uzluksiz kapillyarlar
Bu turdagi kapillyarlarda hujayralararo birikmalar juda zich bo‘lib, faqat kichik molekulalar va ionlarning diffuziyasiga imkon beradi.
Fenestratsiyalangan kapillyarlar
Ularning devorida yirik molekulalar o‘tishi uchun “teshikchalar/oynacha”lar (fenestralar) uchraydi. Fenestratsiyalangan kapillyarlar ichaklarda, endokrin bezlarda va moddalarning qon bilan atrof to‘qimalar o‘rtasida jadal tashilishi sodir bo‘ladigan boshqa ichki a’zolarda (masalan, buyraklarda) uchraydi.
Kalamush jigari sinusoid kapillyari (sinusoid). Uning kengligi taxminan 5 mkm, devoridagi teshikchalar (pore) diametri esa qariyb 100 nm. Gepatotsit (hepatocyte) bilan sinusoid orasida perisinusoid bo‘shliq, ya’ni “Disse bo‘shlig‘i” (Disse's space) joylashgan.
Sinusoid kapillyarlar (sinusoidlar)
Bu kapillyarlar devorida yoriqlar (sinuslar) mavjud bo‘lib, ularning kattaligi eritrotsitlar va yirik oqsil molekulalarining kapillyar bo‘shlig‘idan tashqariga chiqishiga yetarli bo‘ladi. Sinusoid kapillyarlar jigarda, limfoid to‘qimada, endokrin hamda qon hosil qiluvchi a’zolarda (masalan, suyak iligi va taloqda) mavjud. Jigar bo‘lakchalaridagi sinusoidlar tarkibida yot jismlarni ushlab, yo‘q qila oladigan Kupfer hujayralari (Kupffer cells) bo‘ladi.
