Moslashuv (biologiya)

Biologik adaptatsiya (lot. adaptatio — «moslashish») — organizmning tashqi sharoitlarga evolyutsiya jarayonida moslashishidir. Bunda morfofiziologik va xulq-atvorga oid jihatlar ham ishtirok etadi. Adaptatsiya muayyan yashash muhitida omon qolishni, abiotik va biologik omillar ta’siriga chidamlilikni, shuningdek, boshqa turlar, populyatsiyalar va individlar bilan raqobatda muvaffaqiyat qozonishni ta’minlashi mumkin. Har bir turning moslashish imkoniyatlari uning fiziologiyasi (individual adaptatsiya), onalik ta’siri va modifikatsiyalarning namoyon bo‘lish chegaralari, epigenetik xilma-xilligi, tur ichidagi o‘zgaruvchanligi, mutatsion imkoniyatlari, ko-adaptatsion ichki organlar xususiyatlari va turga xos boshqa belgilar bilan cheklanadi.

Tirik mavjudotlarning tabiiy muhit sharoitlariga moslashishini odamlar hali antik davrda ham tushunib yetganlar. XIX asr o‘rtalarigacha bu hodisa tabiatning azaldan maqsadga muvofiq tuzilishi bilan izohlangan. Evolyutsiya nazariyasida Charlz Darvin adaptatsiya jarayonini ilmiy izohlab, uning asosida tabiiy tanlanish yotishini ko‘rsatgan.

Bir biotsenoz doirasidagi turlarning moslashuvlari ko‘pincha bir-biri bilan chambarchas bog‘liq (turlararo o‘zaro moslashuvning eng yorqin misollaridan biri ayrim gulli o‘simliklar va hasharotlar organlari tuzilishining changlanish va oziqlanish uchun bir-biriga qat’iy moslashganidir). Agar biror turda adaptatsiya jarayoni muvozanat holatida bo‘lmasa, butun biotsenoz (ba’zan salbiy oqibatlar bilan), hatto atrof-muhit sharoitlari barqaror bo‘lganda ham evolyutsion o‘zgarishga uchrashi mumkin.

Adaptatsiyaga ta’rif berish muammosi

Faylasuf Yu. Urmantsevning ta’kidlashicha, «adaptatsiya» tushunchasi qamrovi va mazmuni jihatidan nafaqat fanlararo, balki nihoyatda murakkab tushunchadir. U ensiklopediyalarda berilgan ta’riflarning quyidagi kamchiliklariga e’tibor qaratadi:

Tavtologiya, ya’ni ta’rifda bir fikrning takrorlanishi hamda aynan adaptatsiyani ajratib turadigan muhim va o‘ziga xos belgilar ko‘rsatilmagani ;
«Adaptatsiya» ta’rifi, odatda, mavjud moslashuv turlarining juda ko‘pini emas, faqat bittasini (ko‘pincha tibbiy-biologik turini) qamrab olishi;
Buning oqibatida umuman to‘g‘ri ta’rifning, shu bilan birga adaptatsiya haqidagi ta’limotni rivojlantirishning mumkin bo‘lgan yo‘llariga doir metodologik ko‘rsatmalarning yo‘qligi.

Yerda hayotning rivojlanishi organizmlarda moslashish qobiliyati mavjudligini taqozo etadi. Bu moslashuv eng sodda ko‘rinishlardan — atrof-muhit va mavjud sharoitlarga moslashishdan boshlanadi. Organizmlarning paydo bo‘lishi va yashab qolishi ularning muhitga muvofiq bo‘lishigagina bog‘liq. O‘zini saqlab qolishning samaraliroq usullarini shakllantirgan organizmlar omon qoladi. Ularning rivojlanishi va yanada yuqori bosqichga o‘tishi moslashish zarurati bilan bog‘liq. Demak, evolyutsiya va adaptatsiya bir-biridan ajralmas jarayonlardir.

Adaptatsiyani har qanday tizimning o‘z xatti-harakati va tuzilishini eng maqbul holatga yaqinlashtirish uchun yangi axborot olish qobiliyati sifatida ham tushunish mumkin. Agar tashqi muhit yoki tizimning ichki holati o‘zgarib, vazifalarni bajarish samaradorligi pasaysa va tizim bunga javoban o‘z holatini yoki atrof-muhit holatini samaradorlikni oshiradigan tarzda o‘zgartirsa, bunday tizim adaptiv hisoblanadi. «Adaptatsiya» atamasini uch jihatdan ko‘rib chiqish mumkin:

Adaptatsiya tizimning faoliyatdagi ehtimoliy o‘zgarishlarga moslashish xossasi sifatida — adaptatsiya tizimi;
Adaptatsiya adaptiv tizimning moslashish jarayoni sifatida — bevosita adaptatsiya;
Adaptatsiya kelib tushayotgan axborotni qayta ishlashga asoslanadigan va muayyan optimallashtirish mezoniga erishishga xizmat qiladigan usul sifatida — adaptatsiya algoritmlari.

Kengroq ma’noda, biologiyadagi adaptatsiyalar deganda organizm uchun ahamiyati uning abiotik va biotik muhitidagi umumiy yoki xususiy sharoitlar bilan bog‘liq bo‘lgan muayyan morfofiziologik xususiyatlarning paydo bo‘lishi va rivojlanishi tushuniladi.

Adaptatsiya moslashuv javobi sifatida

Adaptatsiya moslashuv javobi sifatida turli darajalarda yuz berishi mumkin:

Hujayra darajasida — funksional yoki morfologik o‘zgarishlar ko‘rinishida;
Organ yoki bir xil vazifani bajaradigan hujayralar guruhi darajasida;
Organizm darajasida — hayotiy funksiyalar va hayotning o‘zini saqlab qolishga qaratilgan barcha fiziologik vazifalar majmuasini ifodalovchi morfologik hamda funksional yaxlitlik sifatida.

Shuni hisobga olib, H. Hensel adaptatsiya jarayonlarining turli darajalarini ajratadi:

Ko‘nikish — stress omilining qisqa muddatli ta’sirida boshlanadigan dastlabki moslashuv jarayoni;
Funksional adaptatsiya — muayyan qo‘zg‘atuvchilar ta’sirida yuzaga kelib, inson gomeostazida fiziologik o‘zgarishlarni keltirib chiqaradigan davomli holat;
Trofo-plastik adaptatsiya — moslashish jarayonlarining keyingi bosqichi bo‘lib, inson organlari va tizimlarida morfologik o‘zgarishlar sodir bo‘lgani sababli reabilitatsion tibbiyotning terapevtik sohasiga kirmaydi.

T. Pilat fikriga ko‘ra, adaptatsiyaning asosiy mazmuni — tizimning muhitga nisbatan tashqi funksiyalarini saqlab turuvchi ichki jarayonlardir. Agar tizim tuzilishi ma’lum muhit sharoitlarida uning me’yorida ishlashini ta’minlasa, bunday tizim shu sharoitga moslashgan hisoblanadi. Mazkur bosqichda dinamik muvozanat qaror topadi va fiziologik ko‘rsatkichlar me’yor doirasida o‘zgarib turadi. Moslashish imkoniyati yuqori bo‘lgan klinik jihatdan sog‘lom inson organizmida o‘zini boshqarish va tiklash salohiyati katta bo‘ladi. Sog‘ligini asrash uchun unga sog‘lom turmush tarziga rioya qilish va muvozanatli ovqatlanish tamoyillariga amal qilish yetarli.

Shu bilan birga, Yu. Malov fikricha, salomatlik yoki me’yor nisbatan barqaror holat bo‘lsa-da, butun umr davomida saqlanib qolmaydi. Chunki tabiatda ma’lum muhitga mutlaqo moslashgan individlar mavjud emas. Bir xil sharoitda uzoq vaqt qolish ertami-kechmi muayyan kasallikning rivojlanishiga olib kelishi mumkin; bu esa individni yo‘qotish (eliminatsiya) mexanizmi sifatida talqin qilinadi.

Biologiya va tibbiyotda adaptatsiya haqidagi qarashlar tarixi

«Biologik moslashuvchanlikning o‘zi — hayotdir». Hans Selye

Falsafiy dastlabki qarashlar

Qadimgi davrda Miletlik Fales, Parmenid, Demokrit, Gippokrat, Platon, Aristotel, Plutarx, Galen, Flaviy Renat Vegetsiy, shuningdek, keyinroq Ibn Sino ham kasalliklar, xulq-atvor va ruhiy faoliyatning ayrim boshqa turlari tashqi omillarga, insonni o‘rab turgan muhitga bog‘liq ekanini turlicha shakllarda kuzatgan va ta’kidlagan.

Paratsels barcha organik funksiyalar yagona universal «hayotiy tamoyil» ta’siridan kelib chiqadi, deb hisoblagan. Agar organizmdagi «hayotiy tamoyil»ning faoliyati hech qanday to‘siq (shu jumladan tashqi to‘siq) sabab buzilmay, me’yorida va muntazam kechsa, bunday holat salomatlik deb ataladi. Agar uning faoliyati biror sababga ko‘ra buzilsa yoki me’yordan chetga chiqib, nomuntazam kechsa, bunday holat kasallik deyiladi.

Mishel Monten shunday yozgan: «Tajribadan bilamizki, biz tug‘ilgan joyning havosi, iqlimi va tuprog‘i bizga ta’sir ko‘rsatadi; ular nafaqat terimiz rangi, bo‘yimiz, gavda tuzilishimiz va qomatimizga, balki ruhiy xususiyatlarimizga ham ta’sir etadi. Odamlar boshqa joyga ko‘chirilsa, xuddi daraxtlar singari fe’l-atvorini o‘zgartiradi».

Evolyutsiya nazariyalarida

Shunga qaramay, adaptatsiya g‘oyalarining ilmiy asoslanishi bu boradagi falsafiy qarashlar va tajribaviy bilimlarga qaraganda sekinroq rivojlangan. U 1809-yilgacha deyarli tubdan o‘zgarmagan. Aynan o‘sha yili fransuz tabiatshunosi Jan Batist Lamark tirik tabiat evolyutsiyasi haqida birinchi yaxlit ta’limotni yaratdi; uning asosiy g‘oyalari «Zoologiya falsafasi» asarida bayon etilgan.

Lamark qonunlari asosida odatda lamarkizm yoki neolamarkizm, aniqrog‘i esa ektogenez deb ataladigan yo‘nalish shakllandi. «Ektos» yunoncha «tashqi» degani; ektogenez — tashqi kuchlar ta’siridagi evolyutsiya. Bu yo‘nalishda evolyutsiya tirik mavjudotlarning umumiy xossasi — «hayot davomida orttirilgan xususiyatlar (belgilar)ning irsiylanishi»ga asoslangan moslashuv jarayoni deb qaralgan. Shunga ko‘ra, moslashganlik evolyutsiyaning natijasi emas, balki sababi hisoblangan. Ektogenez doirasida evolyutsiya birligi — «organlarning ishlatilishi yoki ishlatilmasligi» natijalarini avlodlariga o‘tkazgan ota-onalarning nasli, ya’ni avlodlar ketma-ketligidir.

Tashqi muhitning insonga ta’siri haqidagi masalalar ingliz tabiatshunosi, evolyutsiya nazariyasi asoschisi Charlz Robert Darvin asarlarida yanada rivojlantirildi. U 1859-yilda «Tabiiy tanlanish yo‘li bilan turlarning kelib chiqishi yoki hayot uchun kurashda qulay sharoitga ega zotlarning saqlanib qolishi» nomli kitobini chop etdi. Unda uning «eng yaxshi moslashganlarning omon qolishi» haqidagi g‘oyasiga muvofiq barcha tirik mavjudot turlari qanday rivojlangani ko‘rsatilgan.

Darvin moslashishni (adaptatsiyani) faqat tirik qolish vositasi deb qaragan. Darvinizmga ko‘ra, evolyutsiya — organizmlarning atrof-muhit sharoitlariga moslashish jarayoni, organizmlarning moslashganligi esa evolyutsiya natijasidir.

Fiziologiyada

K. Bernarning ko‘plab g‘oyalari fiziolog Ivan Petrovich Pavlov va amerikalik olim Uolter Bredford Kennon asarlarida rivojlantirilgan.

Uolter Kennon 1932-yilda fiziologiyaga gomeostaz tushunchasini kiritdi. U organizm ichki muhitining doimiyligi simpatik asab tizimi va gormonlar yordamida saqlanishini ta’kidlagan.

Xulq-atvorning hayotiy jarayonlarni o‘z-o‘zidan boshqarishning alohida shakli sifatidagi tushunchasi I. P. Pavlovda (K. Bernarning gomeostaz haqidagi ta’limoti asosida) shakllangan. Bu ta’limot bosim, harorat va boshqa asosiy doimiy ko‘rsatkichlarning o‘ta beqaror ichki muhitda tizimni barqaror holatda saqlashini izohlaydi. I. P. Pavlov ushbu g‘oyani organizmning undan ham beqaror va oldindan aytib bo‘lmaydigan tashqi muhit bilan munosabatlariga tatbiq etgan. U kashf qilgan shartli refleks mexanizmlari organizm va mazkur muhit o‘rtasida «muvozanat» hosil qilishga xizmat qilgan.

Pavlovning refleks haqidagi talqini ham yaqqol gomeostatik yo‘nalishga ega bo‘lib, ko‘p jihatdan K. Bernarning biologik determinizmiga tayangan, biroq gomeostaz g‘oyalari bilangina cheklanmagan. Mashhur amerikalik fiziolog Ch. Bruks shunday ta’kidlagan: «Shartli refleks tushunchasi uzoq davom etadigan adaptiv o‘zgarishlar yuz berishini va hatto vegetativ tizimning jalb etilishini nazarda tutadi».

Shartli refleks bilan bog‘liqligi

I. P. Pavlov talqinida shartli refleks, avvalo, moslashuv xususiyatiga ega javob reaksiyasidir. Pavlov 1903-yilda Madridda o‘tkazilgan Xalqaro tibbiyot kongressidagi «Hayvonlarda eksperimental psixologiya va psixopatologiya» nomli dasturiy nutqida shartli reflekslar kashf etilganini ilk bor e’lon qildi. Ularni organizmning muhitga moslashishiga oid umumbiologik qonunning namoyon bo‘lishi sifatida taqdim etdi. Olim ta’kidlashicha, bu hodisada «murakkab tizim elementlari o‘rtasidagi hamda ularning umumiy majmuasi bilan atrof-muhit o‘rtasidagi aniq bog‘lanishdan boshqa hech narsa yo‘q». U yana shunday degan: «Afsuski, hozirgacha organizmning ushbu asosiy tamoyili — ichki va tashqi muvozanatlanganligini ifodalash uchun sof ilmiy atamamiz yo‘q». Oradan bir necha o‘n yil o‘tib U. Kennon mazkur «muvozanatlanganlik»ni gomeostaz deb atadi. «Tabiatning bir qismi sifatida har bir hayvon organizmi murakkab, alohida tizimdir. U mavjud ekan, uning ichki kuchlari har lahzada atrof-muhitning tashqi kuchlari bilan muvozanatlashib turadi. Organizm qanchalik murakkab bo‘lsa, muvozanatni ta’minlovchi unsurlar shunchalik nozik, ko‘p va xilma-xil bo‘ladi. Bunga tashqi olamning eng kichik unsurlari va hayvon organizmining eng nozik reaksiyalari o‘rtasidagi nihoyatda aniq nisbatlarni belgilovchi analizatorlar hamda doimiy va vaqtinchalik aloqalar mexanizmlari xizmat qiladi. Shunday qilib, eng sodda organizmlardan eng murakkablarigacha, albatta, insonni ham qo‘shganda, butun hayot — tashqi muhit bilan tobora murakkablashib, eng yuqori darajaga yetadigan muvozanatlashuvlarning uzoq ketma-ketligidir».

I. P. Pavlov va U. Kennon o‘z tadqiqotlarida butun organizmning xulq-atvoriga, ya’ni uning muhit bilan o‘zaro ta’sirining alohida turiga murojaat qilganlar. Axir shartli reflekslar ham, Kennon tadqiqotlarining (og‘riq va ochlik bilan bir qatorda) asosiy obyektiga aylangan qo‘rquv va g‘azab hissiyotlari ham o‘ziga xos yaxlitlikka ega reaksiyalardir. Ular «organizm — muhit» tizimida yuzaga keladi va undan tashqarida izohlab bo‘lmaydi. Bu organizm va muhit birligi haqidagi buyuk tamoyil faqat shartli reflekslar va hissiy boshqaruvga o‘tilgandagina to‘liq amal qiladi, degani emas. Gap ushbu tamoyil amalga oshishining turli shakllari haqida ketmoqda. U ko‘plab darajalarda — molekulyar, energetik, kimyoviy, shuningdek, turli fiziologik va psixologik tizimlar faoliyati darajalarida namoyon bo‘ladi. Xulq-atvor harakati sifatidagi shartli refleksda fiziologik mexanizm (Pavlovga ko‘ra, bosh miya po‘stlog‘i va unga yaqin po‘stloqosti tuzilmalari) qatnashadi. Ammo u tashqi muhit sharoitlari miya farqlaydigan, signal vazifasini bajaradigan tashqi qo‘zg‘atuvchilar ko‘rinishida ifodalangandagina xulq-atvor aktiga aylanadi.

Kennon maktabida hayvonlar ustida o‘tkazilgan ko‘plab operatsiyalar hissiy deb atash mumkin bo‘lgan, tashqaridan kuzatiladigan xulq-atvor belgilarining chuqur neyrogumoral jarayonlardagi o‘zgarishlardan kelib chiqishini isbotlagan. Bu o‘zgarishlar organizmni ko‘proq energiya sarflash, charchoqni bartaraf etish, qon yo‘qotishning oldini olish va shu kabilarni talab qiladigan keskin vaziyatlarga tayyorlaydi. Kennon o‘z kashfiyotlari yuzasidan qilgan ma’ruzalaridan birida kuchli hissiyotlar paytida qonga ajraladigan adrenalin boshqa «safarbar etuvchi» ta’sirlari qatorida mushaklarga yetkazib beriladigan qondagi shakar miqdorini ham oshirishini aytgan.

U. Kennon hissiy xulq-atvorni muhokama qilish uchun yangi ilmiy til izlar ekan, uni I. P. Pavlov asarlaridan topdi. Kennon xulq-atvorni shartsiz va shartli reflekslar tushunchalari orqali izohladi. Uning nazarida asosiy hissiyot shartsiz refleksdan boshqa narsa emas. Oliy asab markazlaridan mahrum qilingan, talamus faoliyatiga tayanadigan hayvon xulq-atvori Kennon fikricha, hissiyotning tashqi ifodasi murakkab shartsiz refleks ekanini ko‘rsatadi. Kennon shunday yozgan: «Hayot qo‘pol, ritmsiz va boshqarib bo‘lmaydigan portlashlardan qochadi. Mo‘tadil haroratdagi kichik o‘zgarishlar va ozgina kimyoviy reaksiyalar organizmga po‘latdan ham kuchliroq qarshilik ko‘rsatish qobiliyatini beradi hamda termit texnikasiga xos bo‘lmagan aniqlik va noziklik bilan boshqariladi. Organizmning “buyuk donoligi” ana shundadir».

O‘z-o‘zini boshqarish

I. P. Pavlov yurak faoliyati va qon aylanishini o‘rganar ekan, o‘z-o‘zini boshqarish tamoyilini umumiy shaklda ilgari surdi, keyinchalik uni butun organizm faoliyatiga tatbiq etdi. U «Fiziologning psixologlarga javobi» (1932) asarida shunday yozgan: «Inson, albatta, tabiatdagi har qanday boshqa tizim kabi, butun tabiat uchun muqarrar va yagona qonunlarga bo‘ysunuvchi tizimdir (qo‘pol qilib aytganda, mashinadir), ammo hozirgi tasavvurimiz doirasida u o‘zini boshqarishning eng yuqori darajasi bilan noyobdir…». Oliy asab faoliyati haqidagi, «nervizm tamoyili»ni belgilab bergan ta’limotidan tashqari, Pavlov fermentlarga ham e’tibor qaratib, ularni «hayot qo‘zg‘atuvchilari» deb atagan. I. P. Pavlov (1949) tasavvuriga ko‘ra, «hayvon organizmi tizim sifatida atrofdagi tabiatda faqat tashqaridan ta’sir qiluvchi qo‘zg‘atuvchilarga uzluksiz ravishda muvozanatli javob berishi tufayli mavjud bo‘ladi».

Shunday qilib, ingliz ilmiy tafakkuri organizm doimo hal qilib boradigan vazifa sifatida tashqi muhitga moslashish g‘oyasini, fransuz ilmiy tafakkuri organizm ichidagi jarayonlarning o‘z-o‘zini boshqarishi g‘oyasini, rus ilmiy tafakkuri esa xulq-atvorni hayotiy jarayonlarni o‘z-o‘zini boshqarishning alohida shakli sifatida tushunishni ilgari surdi. Bu o‘tgan asr davomida uzoq yillar davom etgan «nervistlar» va «gumoralistlar» bahsiga yakun yasadi; endilikda bu bahs faqat tarixiy ahamiyatga ega.

Adaptatsiya va stress

Hans Selye tibbiyot amaliyotiga stress atamasini kiritdi. U shunday yozgan: «Men stress va umumiy adaptatsiya sindromi g‘oyasiga ilk bor 1925-yilda duch kelganman». Selye o‘z ta’rifining har bir tarkibiy qismini quyidagicha izohlagan: umumiy — chunki tananing turli qismlariga ta’sir etadigan omillar oxir-oqibat butun organizmni qamrab oluvchi umumiy himoya reaksiyasini keltirib chiqarishi mumkin; adaptatsion — chunki ushbu hodisa go‘yoki mustahkamlanib, odat tusini oladi; sindrom — chunki uning ayrim belgilari qisman bir-biriga bog‘liq. Keyinroq (1931—1932-yillarda) u stressni organizmning har qanday qo‘zg‘atuvchiga nisbatan nospetsifik javob reaksiyasi deb atadi. Stress tushunchasi barcha odamlarga — kasal va sog‘lomlarga, muvaffaqiyatli va muvaffaqiyatsiz kishilarga — hamda hayotning barcha jabhalariga taalluqlidir. «Stress inson organizmining yemirilish tezligini ifodalashi, har qanday hayotiy faoliyatga hamroh bo‘lishi va ma’lum ma’noda hayot shiddatiga mos kelishi ko‘rsatib berildi. U asabiy zo‘riqish, jismoniy shikastlanish, infeksiya, mushak faoliyati yoki boshqa har qanday zo‘riqtiruvchi ish paytida kuchayadi va stress omillariga — “stressorlar”ga qarshilikni oshiruvchi nospetsifik himoya mexanizmi bilan bog‘liq. Mazkur himoya mexanizmining muhim qismi gipofiz tomonidan adrenokortikotrop gormon (AKTG) deb ataladigan gormonning ko‘proq ajratilishidir. Bu gormon, o‘z navbatida, buyrakusti bezi po‘stlog‘ida kortikoidlar ishlab chiqarilishini rag‘batlantiradi.

Stress sindromi yoki boshqacha aytganda, umumiy adaptatsiya sindromi (UAS) uch bosqichdan o‘tadi:

«Xavotir reaksiyasi» — bu davrda himoya kuchlari safarbar etiladi. Uning biologik mazmuni shundan iboratki, organizm yaqinlashayotgan ofat yoki hatto halokatdan tezda qutulish imkonini maksimal darajada ta’minlash uchun imkon qadar qisqa vaqtda qo‘shimcha, «favqulodda» energiya olishi kerak. Albatta, bu organizm uchun katta energiya sarfini talab qiladigan reaksiyadir va kelajakda unga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, biroq ayni paytda boshqa chora yo‘q. Zero, gap butun organizmni saqlab qolish haqida ketmoqda.
«Chidamlilik bosqichi» stress omiliga to‘liq moslashishni ifodalaydi. Ayniqsa, bu bosqichda organizmning umumiy energiya sarfi birinchi bosqichdagiga qaraganda kamayishi muhim: organizm stress omili bosimi ostida yashashga qisman moslashib ulgurgan, go‘yo uning ta’sirini kuzatib o‘rgangan bo‘ladi. Agar stress omili kuchli va uzoq vaqt ta’sir qilsa, asta-sekin navbatdagi — uchinchi bosqich rivojlanadi.
«Holdan toyish bosqichi» — agar stress omili yetarlicha kuchli bo‘lib, uzoq davom etsa, muqarrar ravishda yuzaga keladi. Chunki «adaptatsiya energiyasi», ya’ni tirik moddaning moslashish imkoniyati doimo cheklangan». Bu bosqichda organizmning tashqi ta’sirlarga chidamliligi keskin pasayadi. Demak, klinik darajada kasallik rivojlanishi mumkin bo‘lgan zamin allaqachon shakllangan bo‘ladi.

Barqaror adaptatsiya shakllangani sari stress belgilarini keltirib chiqaruvchi gomeostaz buzilishlari, shuningdek, moslashuvning yuzaga kelishida muhim vazifa bajargan stress belgilarining o‘zi ham asta-sekin yo‘qoladi. Stress (tajovuzkor ta’sir) bilan adaptatsiya o‘rtasidagi ushbu holat stress evolyutsiya davomida murakkab va yaxlit moslashish mexanizmining zaruriy nospetsifik bo‘g‘ini sifatida paydo bo‘lganini ko‘rsatadi. Selye fikricha, stressdan butunlay xoli bo‘lish o‘limni anglatgan bo‘lardi. 1982-yilda Selye stressni har qanday kuchli, o‘ta kuchli yoki ekstremal ta’sir tufayli yuzaga keladigan hamda organizmning adaptiv kuchlari qayta tuzilishi bilan kechadigan, filogenetik jihatdan dasturlangan tipik reaksiyalar majmuasi deb ta’riflagan.

G. Selyening e’tirof etishicha, u I. P. Pavlovdan juda ko‘p narsani o‘zlashtirgan. Pavlov asab tizimi nuqtayi nazaridan tushuntirgan hodisalarni Selye gumoral tizim atamalari bilan ifodalagan. Pavlov organizm yaxlit holda atrof-muhitga uzluksiz moslashishini ko‘rsatgan. Selye ham organizmning yaxlitligi va adaptatsiyasi haqidagi g‘oyani Pavlovdan olib, stress nazariyasiga asos qilib qo‘ygan. Tashqi ta’sirlar faqat moslashish imkoniyatlarini sarflab, tugatadi degan fikr Selyening ko‘p yillik e’tiqodi bo‘lgan; u buni qisqacha «wear and tear» («eskirish va yemirilish») deb ifodalagan. Mazkur qarash uning asosan kuchli patogen ta’sirlardan foydalanganiga asoslangan edi.

O‘sish salohiyati genetik jihatdan oldindan belgilangan, degan tushunchalar A. Veysmanning qarashlaridan kelib chiqqan. U zigota hujayralarning ma’lum va cheklangan miqdorda bo‘linishini ta’minlay oladi, shundan so‘ng rivojlanayotgan organizm qarish va o‘limga mahkum bo‘ladi, deb hisoblagan. Nemis fiziologi va gigiyenisti Maks Rubner (M. Rubner) (1854—1932) Veysman g‘oyalariga tayangan holda genetik jihatdan belgilangan energiya zaxirasi tushunchasini asoslagan. Uning fikricha, bu zaxira odamdan tashqari barcha sutemizuvchi turlarda deyarli bir xil. Rubner konsepsiyasini va undan kelib chiqadigan, ontogenezni burab qo‘yilgan soat prujinasining bo‘shashishiga o‘xshatadigan tasavvurni Selye stress va avvaldan belgilangan «adaptatsiya energiyasi» zaxirasi haqidagi ta’limotida rivojlantirgan. U bu zaxirani sarflash mumkin, ammo ko‘paytirib bo‘lmaydigan bank omonatiga qiyoslagan. Bu nazariyalarning barchasida tirik organizmlarni muvozanat holatiga olib keladigan muayyan boshlang‘ich salohiyat (hayotiy substansiya)ning asta-sekin tugashi haqida so‘z boradi. Richard Perl ushbu tasavvurlarni rivojlantirib, qarish va o‘lim ko‘p hujayrali organizmlarga hujayralarning ixtisoslashuvi va tabaqalanishi beradigan «afzalliklar evazi» ekan, degan xulosaga kelgan. Chunki deyarli o‘lmas bo‘lgan bir hujayrali organizmlar bunday xususiyatlarga ega emas.

«Stress — organizmning unga qo‘yilgan har qanday talabga nospetsifik javobidir. … Stress reaksiyasi nuqtayi nazaridan biz duch kelgan vaziyat yoqimlimi yoki yoqimsizmi — buning ahamiyati yo‘q. Muhimi, qayta tuzilish yoki moslashishga bo‘lgan ehtiyojning qanchalik kuchli ekanidir».

Moslashganlik darajasini o‘lchash

Turli ekologik sharoitlarda (Uzoq Shimol va Sibirning o‘rta kengliklarida) yashovchi populyatsiya hamda guruhlarni uzoq yillik kuzatish natijalarini qiyosiy tahlil qilish asosida A. N. Gorban va Ye. I. Smirnova SSSR Tibbiyot fanlari akademiyasi akademigi K. R. Sedov rahbarligida quyidagi xulosaga kelganlar: populyatsiyaning ekstremal yoki shunchaki o‘zgargan sharoitlarga moslashganlik darajasi haqida eng ko‘p axborotni fiziologik ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi korrelyatsiyalar beradi.

Odatdagi vaziyatda adaptatsiya yuklamasi oshganda korrelyatsiya darajasi ko‘tariladi, muvaffaqiyatli moslashuv natijasida esa pasayadi. Ushbu guruh stressi effekti guruhga ta’sir qiluvchi omillar tizimining tashkil etilishi bilan bog‘liq ekani ko‘rsatilgan.

Agar omillar tizimi Libix (bir omil bilan cheklanish) tamoyiliga muvofiq tashkil etilgan bo‘lsa, moslashuv zo‘riqishi ortgani sari guruhni fiziologik ko‘rsatkichlar fazosida ifodalovchi nuqtalar bulutining o‘lchamliligi kamayadi va korrelyatsiya koeffitsiyentlari mutlaq qiymatlari yig‘indisi ortadi. Shu bilan birga, nuqtalar bulutining tarqoqligi ham kuchayib, dispersiyalar ortadi.

Turli omillar bosimi bir-birini kuchaytirsa (sinergik tizimlar), aksincha, moslashuv zo‘riqishi ortgan sari fiziologik ko‘rsatkichlar fazosida guruhni ifodalovchi nuqtalar bulutining o‘lchamliligi ortadi, korrelyatsiya koeffitsiyentlari yig‘indisi kamayadi. Dispersiyalar esa avvalgi holatdagi kabi ortadi.

Adabiyotlar

Biologik ensiklopedik lug‘at / Bosh muharrir M. S. Gilyarov; Tahrir hay’ati: A. A. Bayev, G. G. Vinberg, G. A. Zavarzin va boshqalar. — Moskva : Sovet ensiklopediyasi, 1986. — 831 bet. — 100 000 nusxa.

Agajanyan N. A., Truxanov A. I., Shenderov B. A. Adaptatsiya va salomatlikni saqlash yo‘llari haqida ocherklar. — Moskva: «Sirin» nashriyoti, — 2002. — 156 bet.
Ader Robert, Cohen Nicolas, Felten David, Psixoneyroimmunologiya: asab tizimi va immun tizimi o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlar, Lancet 1995; 345:99-103
Akoff R., Emerli F. Maqsadga yo‘naltirilgan tizimlar haqida. — Moskva: «Sovet radiosi», 1974. — 272 bet.
Anoxin P. K. Funksional tizimlar fiziologiyasi bo‘yicha ocherklar. — Moskva: «Meditsina», −1975.- 477 bet.
Anoxin P. K.Funksional tizim nazariyasining asosiy masalalari. — Moskva: «Nauka», −1980. — 197 bet.
Arshavskiy I. A.Individual rivojlanishning fiziologik mexanizmlari va qonuniyatlari. Moskva: «Nauka», — 1982. 270 bet.
Arshavskiy I. A. Organizmlarning individual rivojlanish qonuniyatlarini tahlil qilishning ayrim metodologik va nazariy jihatlari // «Falsafa masalalari». — № 11. — 1986. — 95-104-betlar.
Berezin F. B. Insonning ruhiy va psixofiziologik adaptatsiyasi. — Leningrad, «Nauka», 1988. — 270 bet.
Berezin F. B., Barlas T. V. Nevrotik va psixosomatik buzilishlarda ijtimoiy-psixologik adaptatsiya. // S. S. Korsakov nomidagi nevropatologiya va psixiatriya jurnali, 1994, 94-jild, № 6, 38-43-betlar.
Klod Bernar Eksperimental patologiyadan ma’ruzalar // D. Ye. Jukovskiy tarjimasi. Moskva; Leningrad, 1937, 312—374-betlar.
Borodyuk N. R. Adaptatsiya. Atrof-muhitga moslashish haqidagi yangiliklar. Moskva: «Globus», 1998. — 88 bet.
Vorobyov R. I. Darvin bo‘yicha tibbiyot // «Kimyo va hayot». — № 2. — 2001. — 44-48-betlar.
Gartman F. Paratselsning hayoti va uning ta’limoti mohiyati / Ingliz tilidan tarjima. — Moskva: «Aleteya», 2002. — 272 bet.
Derbenyova L. M. Stressning yashirin hayoti // «Kimyo va hayot». — № 7. — 1999-yil. — 54-57-betlar.
Kalaykov I. Sivilizatsiya va adaptatsiya, Moskva: «Progress», 1984.
Kassil G. N. Organizmning ichki muhiti. Moskva: «Nauka», 1983. — 227 bet.
Kozinets G. I., Pogorelov V. M. Biologik jarayonlarning konservativligi — qon hosil bo‘lishining barqarorligi. «Klinik laboratoriya diagnostikasi» № 12, 1988. — 21-32-betlar.
Malov Yu. S. Adaptatsiya va salomatlik. «Klinik tibbiyot» № 12. — 2001. — 61-63-betlar.
Meyerson F. Z., Pshennikova M. G. Stressli vaziyatlar va jismoniy yuklamalarga moslashish. — Moskva: «Meditsina», 1988. — 256 bet.
Mishel Monten, Tajribalar. Uchinchi kitob. «Nauka» nashriyoti. — Moskva. — 1981. — 535 bet.
Sapov I. A., Novikov V. S. Inson adaptatsiyasining nospetsifik mexanizmlari. — Leningrad: «Nauka», 1984. — 146 bet.
Svetunkov S. G. Iqtisodiy dinamikaning evolyutsion tarkibiy qismlarini prognozlashning miqdoriy usullari. — Ulyanovsk: Ulyanovsk davlat universiteti nashriyoti, 1999. —177 bet.
Severtsov A. S. Evolyutsiya nazariyasi. — Moskva: VLADOS gumanitar nashriyot markazi, 2005. — 380 bet.
Skulachyov V. P. Energiya zaxiralashning biologik mexanizmlari evolyutsiyasi // «Soros ta’lim jurnali». 1997. № 5. 11-19-betlar.
Urmantsev Yu. A. Adaptatsiyaning tabiati (tizimli izoh) // «Falsafa masalalari». — 1998. — № 12.
Adaptatsiyaning falsafiy muammolari. Muharrir: G. I. Tsaregorodsev. Moskva, «Misl», 1975. 277 bet.
Hensel H. Fiziologik adaptatsiyaning asosiy tushunchalari va yangi jihatlari.