| O‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligi | |
|---|---|
| Patologoanatomik makropreparat[ingl.] o‘pka namunasi, unda sentrolobulyar emfizema aks etgan; bu chekishga xos holat. Kesmaning yirik tasvirida fiksatsiyalangan o‘pka yuzasida zich qora uglerodli cho‘kindilar. | |
| KXT-11 | CA22 |
| KXT-10 | J44 |
| KXT-10-KM | J44.9 |
| KXT-9 | 496 |
| KXT-9-KM | 496 va 490-496.99 |
| OMIM | 606963 |
| DiseasesDB | 2672 |
| MedlinePlus | 000091 |
| eMedicine | med/373 emerg/99 |
| MeSH | D029424 |
O‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligi (O‘SOK) — nafas yo‘llarida havo oqimining qisman qaytmas cheklanishi bilan tavsiflanadigan, odatda izchil rivojlanib boradigan hamda o‘pka to‘qimasining turli patogen zarrachalar va gazlar ta’siriga noodatiy yallig‘lanish reaksiyasi oqibatida yuzaga keladigan kasallik.
Patologik jarayon shilliq qavatda — bronxlarda boshlanadi: tashqi patogen omillar ta’sirida sekretor apparat faoliyati o‘zgaradi (gipersekretsiya — shilliqning ortiqcha ajralishi, bronx sekretsiyasi tarkibining o‘zgarishi), infeksiya qo‘shiladi va bronxlar, bronxiolalar hamda ularga tutash alveolalar zararlanishiga olib keladigan reaksiyalar zanjiri rivojlanadi. Proteolitik fermentlar bilan antiproteazalar nisbatining buzilishi, o‘pkaning antioksidant himoyasidagi nuqsonlar zararlanishni kuchaytiradi.
Asosiy diagnostik mezonlarga klinik (yo‘tal, balg‘am va hansirash), anamnestik (xavf omillari mavjudligi) va funksional (bronxlarni kengaytiruvchi dori ingalyatsiyasidan keyin bir soniyadagi forsirlangan nafas chiqarish hajmi (FEV)1 me’yoriy qiymatning 80 % idan kam bo‘lishi hamda bronxodilatator bilan tekshiruvdan keyin FEV1/forsirlangan hayotiy sig‘im (FHS) nisbati 70 % dan past bo‘lishi) belgilar kiradi. Kasallikning hozirga qadar ma’lum jihatlarini yorituvchi asosiy hujjat — O‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligi bo‘yicha global tashabbus (Global Initiative for Obstructive Lung Disease — GOLD) bo‘lib, u AQSH Milliy yurak, o‘pka va qon instituti[ingl.] hamda JSST (1998).
O‘SOK dolzarb muammodir, chunki uning oqibatida bemorlarning jismoniy ish qobiliyati cheklanadi va ular nogiron bo‘lib qolishi mumkin.
Ta’rif
GOLD global strategiyasida quyidagi ta’rif berilgan:
O‘SOK (o‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligi) — havo oqimining to‘liq qaytmaydigan cheklanishi bilan tavsiflanadigan kasallik. Bu cheklanish odatda kuchayib boradi hamda o‘pkaning zararli zarrachalar va gazlarga patologik reaksiyasi bilan bog‘liq.
Yaqin vaqtgacha qisqartma O‘SOK «o‘pkaning surunkali obstruktiv kasalliklari» deb ochib yozilgan va tashqi muhit ta’siri bilan bog‘liq surunkali nafas tizimi kasalliklarini, asosan nafas yo‘llarining distal bo‘limlari zararlanishi, qisman qaytuvchi bronxial obstruksiya, kasallikning rivojlanishi va surunkali nafas yetishmovchiligi.
kuchayishi bilan tavsiflanadigan holatlarni birlashtiruvchi umumiy atama hisoblangan. O‘pkaning surunkali obstruktiv kasalliklari yoki surunkali nospetsifik o‘pka kasalliklari (SNOK) guruhiga klinik belgilari va patogenezi turlicha bo‘lsa-da, nafas yo‘llarining qisman qaytuvchi, kuchayib boruvchi obstruksiyasi mavjudligi sabab birlashtirilgan bir qator kasalliklar kiritilgan. Bular surunkali obstruktiv bronxit, o‘pka emfizemasi, bronxial astmaning og‘ir shakllari, surunkali obliteratsiyalovchi bronxiolit, bronxoektatik kasallik, mukovissidoz, bissinoz edi. Bunday umumlashtirilgan yondashuv SNOK tarkibidagi nozologik kasalliklar patogenezi turlicha bo‘lgani uchun epidemiologik tadqiqotlarni, tashxis mezonlari va davolash tamoyillarini ishlab chiqishni ancha qiyinlashtirgan.
GOLD global strategiyasi bergan O‘SOK (birlikdagi atama) ta’rifiga ko‘ra, bu toraytirilgan tushunchadan birlamchi o‘pka emfizemasi chiqarib tashlanadi, chunki u α1-antitripsin[ingl.] yetishmovchiligi sababli (zararli omillar ta’siri tufayli emas) yuzaga keladi. «Surunkali obstruktiv bronxit» (SOB) atamasi ham eskirgan, chunki u asosan bronxlarda rivojlanadigan jarayon deb qaralgan. Aslida bronxlardan boshlanadigan O‘SOK o‘pka to‘qimasining barcha funksional va tuzilmaviy qismlarini, jumladan alveolyar to‘qima, qon tomirlar tizimi, plevra, nafas olish mushaklarini zararlaydi; bu «O‘SOK» atamasida aks etadi. Saetta M. va hammualliflar 1998-yilda membranoz bronxlardagi yallig‘lanish panatsinar emfizema rivojlanishining sabablaridan biri ekanini ko‘rsatgan. Mavjud tekshirish usullari patologik jarayonning bronxlardan respirator zonaga o‘tishini qayd etishga imkon bermaydi: o‘pkaning qoldiq hajmi (OQH) ortishi, o‘pka gipertenziyasi va o‘pka yuragi (cor pulmonale) kasallikning ancha rivojlangan bosqichidan dalolat beradi. Ehtimol, shu bois GOLD hujjatida «SOB» atamasi tilga olinmaydi. O‘SOK tushunchasidan bronxlar o‘tkazuvchanligining qisman buzilishi kuzatilishi mumkin bo‘lgan qoldiq o‘zgarishlar bosqichidagi o‘pka sili, X gistiositoz, limfangioleyomiomatozning kechki bosqichlari ham chiqarilgan; bu holatlarda bronxial obstruksiyani sindrom sifatida baholash mantiqiyroq. Xuddi shu sabab bilan bronxoektatik kasallik, og‘ir kechuvchi bronxial astma, mukovissidoz, surunkali obliteratsiyalovchi bronxiolit.
Rossiyada O‘SOK qisman «kasallikning yakuniy bosqichi» sifatida qaraladi. GOLD bo‘yicha boshqa sabablar bo‘lmaganda FEV1/FHS<0,7 nisbati aniqlansa, istalgan shifokor O‘SOK tashxisini qo‘yishi kerak; mutaxassis shifokor esa anamnezda O‘SOK asoratlari va uning alomatlari — surunkali yo‘tal, balg‘am ajralishi, hansirash, tegishli xavf omillari va nafas yo‘llarining qisman qaytmas obstruksiyasiga xos boshqa belgilar mavjudligini ham hisobga oladi. Surunkali yo‘tal va balg‘am ajralishi bo‘lib, tashqi nafas funksiyasi me’yoriy bo‘lgan shaxslar (surunkali noobstruktiv bronxit deb ataluvchi holat) ilgari O‘SOKning 0-bosqichi yoki kasallik rivojlanishi xavfi guruhiga kiritilgan. GOLDning keyingi yillardagi matnlarida bu toifa O‘SOK tasnifidan chiqarilgan: surunkali bronxit alohida nozologik kasallikdir. Yuqoridagi belgilar O‘SOK yoki surunkali bronxit tashxisi qo‘yilmagan taqdirda ham me’yoriy holat emasligi ta’kidlangan.
Hozirgi vaqtda «O‘SOK» atamasi surunkali obstruktiv bronxit, surunkali yiringli obstruktiv bronxit, o‘pka emfizemasi (uzoq davom etgan bronxial obstruksiya oqibatida o‘pkada yuzaga kelgan ikkilamchi morfologik o‘zgarish), pnevmoskleroz, o‘pka gipertenziyasi, surunkali o‘pka yuragini ham qamrab oladi. Bu tushunchalarning har biri O‘SOKning turli bosqichlaridagi morfologik va funksional o‘zgarishlarning o‘ziga xosligini ifodalaydi.
Epidemiologiya

Atamalardagi bunday noaniqlik sababli aniq epidemiologik ma’lumotlarni keltirish juda qiyin. O‘SOK bilan og‘rigan bemorlarni tashxislash va davolashning turli standartlarida (Kanada, 1992; AQSH, 1995; Yevropa respirator jamiyati[ingl.], 1995; Rossiya, 1995; Buyuk Britaniya, 1997) O‘SOK bo‘yicha ishonchli va aniq epidemiologik ma’lumotlar yo‘qligi ta’kidlanadi.
AQSHda 1995-yilda O‘SOK bilan og‘rigan 14 mln bemor ro‘yxatga olingan, ulardan atigi 12,5 mln kishining tashxisida surunkali obstruktiv bronxit qayd etilgan. 1982 dan 1995 gacha bemorlar soni 41,5 % ga ko‘paygan; hozir AQSHda erkaklarning taxminan 6 % i, ayollarning 3 % i, 55 yoshdan kattalarning esa 10 % i O‘SOK bilan og‘riydi.
Yevropa respirator jamiyati a’zolari O‘SOK holatlarining taxminan 25 % i o‘z vaqtida aniqlanishini ta’kidlaydi. O‘lim ko‘rsatkichi Yevropada 2,3 (Gretsiya) dan 41,4 (Vengriya) gacha o‘zgaradi, har 100 000 aholiga nisbatan.
Rossiyada epidemiologik markerlar asosidagi hisob-kitoblarga ko‘ra, taxminan 11 mln bemor bor, rasmiy tibbiy statistika esa qariyb 1 mln kishini ko‘rsatadi. Bu farq kasallik ko‘pincha davolash patologik jarayonning izchil rivojlanishini sekinlashtira olmaydigan kech bosqichlarda aniqlanishi bilan bog‘liq. Shu sabab O‘SOK bilan og‘rigan bemorlar orasida o‘lim darajasi yuqori. Yevropa respirator jamiyati ma’lumotiga ko‘ra, kasallik holatlarining faqat 25 % i o‘z vaqtida aniqlanadi. So‘nggi yillarda dunyo bo‘yicha kasallanishning ortishi kuzatilmoqda: 1990-yildan 1997-yilgacha bu ko‘rsatkich erkaklarda 25 % ga, ayollarda 69 % ga oshgan. Rossiyada O‘SOK bilan kasallanishning o‘sishi bashorat qilinmoqda.
Etiologiya
Yevropa respirator jamiyati xavf omillarini ularning ahamiyatiga ko‘ra quyidagicha tasniflaydi:
| Omillar ahamiyatining ehtimollik darajasi | Tashqi omillar | Ichki omillar |
|---|---|---|
| Tasdiqlangan | Chekish Kasbiy zararli ta’sirlar (kadmiy, kremniy) |
α1-antitripsin tanqisligi |
| Yuqori | Atrof-muhit havosining ifloslanishi (SO2, NO2, O3) Kasbiy zararli ta’sirlar Ijtimoiy-iqtisodiy ahvolning pastligi Passiv chekish bolalikda |
Muddatidan oldin tug‘ilish Yuqori darajadagi IgE Bronxial giperreaktivligi Kasallikning oilaviy xususiyati |
| Ehtimoliy | Adenovirus infeksiyasi Tanqislik: C vitamini |
Genetik moyillik (A(II) qon guruhi, quyidagining yetishmasligi: IgA) |
Chekish
Asosiy xavf omili (80—90 % holat) — chekishdir. Chekuvchilar orasida O‘SOKdan o‘lim eng yuqori bo‘lib, ularda nafas yo‘llari obstruksiyasi va hansirash tezroq rivojlanadi. Ammo O‘SOK chekmaydigan odamlarda ham paydo bo‘lishi va kuchayishi mumkin. Chekuvchilarda hansirash taxminan 40 yoshda, chekmaydiganlarda esa 13—15 yil keyinroq yuzaga chiqadi. 21-asr boshida chekuvchilar soni ortishi tufayli Rossiyada kasallanish ortmoqda.
Kasbiy omillar

Eng zararli kasbiy omil — chang bo‘lib, ayniqsa tarkibida kadmiy va kremniy bo‘lgan chang xavflidir. O‘SOK rivojlanishi jihatidan birinchi o‘rinda konchilik sanoati turadi. Yuqori xavfli kasblar: konchilar, sement bilan ishlovchi quruvchilar, metallurgiya (erigan metall bug‘lari tufayli) va sellüloza-qog‘oz sanoati xodimlari, temiryo‘lchilar, don yoki paxtani qayta ishlash bilan shug‘ullanuvchi ishchilar. Rossiyada ko‘mir sanoati xodimlari orasida chang ta’siridan kelib chiqqan o‘pka kasalliklari, jumladan chang bronxiti ko‘p uchraydi. Chekish changning zararli ta’sirini kuchaytiradi. Batafsil: Silikoz, Pnevmokonioz, Berillioz.
Mehnatni muhofaza qilish bu surunkali kasalliklar xavfini ancha kamaytiradi. Asosiy choralar chang va aerozollarning nafas yo‘llariga kirishiga yo‘l qo‘ymaslikka qaratilgan. Bunga ikki yo‘l bilan — shaxsiy va jamoaviy himoya vositalari orqali erishiladi. Shaxsiy vositalar nafas yo‘llariga kiruvchi havoni filtrlab, zararli aralashmalarni ushlab qoladi; masalan, respiratorlar. Jamoaviy vositalar esa havoni filtrlab, ishlab chiqarish xonalarida zararli moddalar konsentratsiyasini pasaytiradi. Odatda bu usullar birgalikda qo‘llanadi. Ammo ishlab chiqarish sharoitida nafas olish organlarining shaxsiy himoya vositalari samaradorligini obyektiv asboblar bilan o‘lchash respiratorlar kasb kasalliklari profilaktikasida eng oxirgi chora bo‘lishi bilan birga, eng samarasiz va ishonchsiz usul ekanini ko‘rsatgan. Bu changlanishni ko‘p hollarda ish zonasidagi ruxsat etilgan chegaragacha kamaytiradigan ishonchliroq jamoaviy texnik himoya vositalaridan foydalanish, shuningdek texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish va masofadan boshqarishni qo‘llashga undagan..
Irsiy moyillik
Uzoq yillar chekadiganlarning hammasi ham O‘SOK bilan kasallanmasligi irsiyatning ahamiyatini ko‘rsatadi. Eng yaxshi o‘rganilgan genetik xavf omili — kam uchraydigan irsiy α1-antitripsin (A1AT) yetishmovchiligi; bu modda umumiy qon aylanish tizimidagi serin proteazalarni ingibitsiya qiladi. AQSHda SNOK bilan kasallanganlar orasida tug‘ma α1-antitripsin tanqisligi 1 % dan kam holatda aniqlangan.
Patogenez
O‘SOK patogenezida eng katta rolni quyidagi jarayonlar o‘ynaydi:
- yallig‘lanish jarayoni,
- muvozanat buzilishi — proteinazalar va antiproteinazalar o‘rtasida, o‘pkada,
- oksidlovchi stress.
Surunkali yallig‘lanish quyidagilarni qamrab oladi: nafas yo‘llari, o‘pka parenximasi va o‘pka tomirlari. Vaqt o‘tishi bilan yallig‘lanish o‘pkani yemirib, qaytmas patologik o‘zgarishlarga olib keladi. Fermentlar muvozanatining buzilishi va oksidlovchi stress yallig‘lanish, atrof-muhit ta’siri yoki genetik omillar natijasi bo‘lishi mumkin.
Yallig‘lanish hujayralari
O‘SOKda quyidagi hujayralar soni ortadi: neytrofillar, makrofaglar va T-limfotsitlar, asosan CD8+.
Neytrofillar. balg‘amda, bronxoalveolyar lavajda faollashgan neytrofillar miqdori ortadi. Ularning O‘SOKdagi roli hanuz aniq emas. O‘SOKsiz chekuvchilar balg‘amida ham neytrofiliya kuzatiladi. induksiyalangan balg‘am tekshiruvida miyeloperoksidaza va inson neytrofil lipokalini, bu neytrofillarning faollashganidan dalolat beradi. Kasallik zo‘rayganda bronxoalveolyar lavajda ham neytrofillar ko‘payadi. Neytrofillar proteazalar: neytrofil elastazasi, neytrofil katepsin G va neytrofil proteinaza-3.
Makrofaglar yirik va mayda bronxlar, o‘pka parenximasida, shuningdek emfizema rivojlanishida alveola devori yemirilgan joylarda uchraydi; bu gistologik tekshiruvda, balg‘am va lavaj tekshiruvida, bronx biopsiyasi va induksiyalangan balg‘am tahlilida aniqlanadi. Makrofaglar o‘sma nekrozi omili α (O‘NO-α), interleykin-8 (IL-8), leykotrien B4[ingl.] (LTB4) ajratadi, bu esa neytrofillarning xemotaksisiga yordam beradi.
T-limfotsitlar. Bronx biopsiyasida aniqlanadigan CD8+ hujayralari perforinlar, granzim B va o‘sma nekrozi omili, bu moddalar sitoliz va apoptozni alveolyar epiteliotsitlarda yuzaga keltiradi.
Eozinofillar. O‘SOKli bemorlarning induksiyalangan balg‘amida eozinofil kation peptidi va eozinofil peroksidazasi[ingl.] darajalari yuqori. Bu ularning mavjud bo‘lish ehtimolini ko‘rsatadi. Bu eozinofiliya bilan bog‘liq bo‘lmasligi ham mumkin: neytrofil elastazasi faolligining oshishi eozinofillar soni me’yorda bo‘lsa ham ularning degranulyatsiyasini keltirib chiqarishi mumkin.
Epiteliy hujayralari. Havo ifloslantiruvchilari, jumladan azot dioksidi (NO2), ozon (O3), dizel dvigateli chiqindi gazlari[ingl.]ning burun va bronx epiteliotsitlariga ta’siri yallig‘lanish mediatorlari (eykozanoidlar, sitokinlar, adgeziya molekulalari va boshqalar) sintezi hamda ajralishini keltirib chiqaradi. Epiteliotsitlarning adgeziya molekulalari , jumladan E-selektin faoliyatini boshqarishi buziladi; ular neytrofillarni jarayonga jalb etadi. Bunda tajribada O‘SOKli bemorlardan olingan bronx epiteliy hujayralari kulturasi chekmaydigan yoki O‘SOKsiz chekuvchi odamlardan olingan o‘xshash kulturalarga nisbatan yallig‘lanish mediatorlarini (O‘NO-α yoki IL-8) kamroq ishlab chiqaradi.
Yallig‘lanish mediatorlari
O‘SOKda eng muhim rolni o‘sma nekrozi omili α (O‘NO-α), interleykin-8 (IL-8), leykotrien B4 (LTB4) bajaradi. Ular o‘pka tuzilmasini yemirishi va neytrofil yallig‘lanishni davom ettirishi mumkin. Ular yetkazgan zarar keyinchalik xemotaktik peptidlarning hujayralararo matriks.
dan ajralib chiqishi orqali yallig‘lanishni rag‘batlantiradi. LTB4 — neytrofillar uchun kuchli xemotaksis omili. O‘SOKli bemorlar balg‘amida uning miqdori yuqori. LTB4 ishlab chiqarilishi alveolyar makrofaglar bilan bog‘lanadi.
IL-8 neytrofillarni tanlab jalb etishda qatnashadi va ehtimol makrofaglar, neytrofillar hamda epiteliotsitlar tomonidan sintezlanadi. O‘SOKli bemorlarning induksiyalangan balg‘ami va lavajida yuqori konsentratsiyalarda uchraydi.
O‘NO-α yadro omili — κB transkripsiya omili (NF-κB)ni faollashtiradi, bu esa epiteliotsitlar va makrofaglardagi IL-8 genini faollashtiradi. O‘NO-α balg‘amda, shuningdek O‘SOKli bemorlarning bronx bioptatlari bronxlarda yuqori konsentratsiyada aniqlanadi. Juda ko‘p vazn yo‘qotgan bemorlarning qon zardobida O‘NO-α darajasi yuqori bo‘lib, bu omil kaxeksiya rivojlanishida ishtirok etishi mumkinligini ko‘rsatadi.
O‘SOKdagi yallig‘lanishda boshqa moddalar ham ishtirok etadi. Quyida ulardan ayrimlari keltirilgan:
| Mediator | Qisqartma | Funksiyasi | Tekshiriladigan material | Tekshiriladigan materialda qaysi guruhda miqdori oshgan | Nazorat guruhi |
|---|---|---|---|---|---|
| Makrofag xemotaktik oqsili-1 | MCP-1 | Monotsitlarni jalb etish, makrofaglarni to‘plash | Bronxoalveolyar lavaj | O‘SOKli bemorlar, chekuvchilar | Chekmaydiganlar, sobiq chekuvchilar |
| Makrofag yallig‘lanish oqsili-1β | MIP-1β | Monotsitlar, T-limfotsitlarni jalb etish | Bronxoalveolyar lavaj | O‘SOKli bemorlar | Chekmaydiganlar, chekuvchilar, sobiq chekuvchilar |
| Makrofag yallig‘lanish oqsili-1α | MIP-1α | Monotsitlar, T-limfotsitlarni jalb etish | Epiteliotsitlardagi ekspressiya | O‘SOKli bemorlar | Chekuvchilar |
| Granulotsit-makrofag koloniya stimullovchi omil | GM-CSF | Neytrofillar, eozinofillar, monotsitlar va makrofaglar faolligini rag‘batlantiradi | Bronxoalveolyar lavaj | O‘SOKli bemorlar; zo‘rayishda miqdori ortadi | |
| Transformatsiyalovchi o‘sish omili-β | TGF-β | Tabiiy killer hujayralar faolligini susaytiradi, B- va T-limfotsitlar ko‘payishini kamaytiradi | Epiteliotsitlar, eozinofillar va fibroblastlardagi ekspressiya | O‘SOKli bemorlar | |
| Endotelin-1 | ET-1 | Qon tomirlarni toraytirish | Induksiyalangan balg‘am | O‘SOKli bemorlar |
Proteinaza–antiproteinaza tizimidagi muvozanat buzilishi
1963-yilda Lorell va Eriksson α1-antitripsin yetishmaydigan kishilarda emfizema rivojlanishi xavfi yuqori ekanini kuzatgan. Bu modda zardobdagi bir qator proteinazalarni, jumladan neytrofil elastazasini ingibitsiya qiladi; neytrofil elastazasi esa elastinni parchalaydi. Elastin alveola devorining asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi. Bundan tashqari, elastin fragmentlari makrofaglar va neytrofillarga ta’sir etib, yallig‘lanishni saqlab turadi. Hozir α1-antitripsin tanqisligi O‘SOK tushunchasidan alohida qaralsa-da, hozirgi ta’rifdagi O‘SOKda ham fermentlar tizimi muvozanati buziladi. Ma’lumki, makrofaglar, neytrofillar va epiteliotsitlar proteazalar majmuasini ajratadi. Antiproteaza tizimining faolligi oksidlovchi stress, tamaki tutuni va boshqa omillar ta’sirida kamayadi. Ehtimol, neytrofil elastazasi O‘SOKda muhim ahamiyatga ega emas; proteazalardan kasallik patogenezida neytrofil katepsin G, neytrofil proteinaza-3, katepsinlar makrofaglarda (ayniqsa B, L va S katepsinlari) hamda turli matriks metalloproteinazalar.
Oksidlovchi stress
Oksidlovchi stressning rolini chekuvchilar va O‘SOKli bemorlarning epiteliy sirtidagi suyuqligi, chiqarilgan nafasi va siydigida aniqlangan quyidagi markerlar ko‘rsatadi: vodorod peroksidi (H2O2) va azot oksidi (NO). Ular chekish vaqtida hosil bo‘ladi yoki yallig‘lanish jarayonida leykotsitlar va epiteliotsitlardan ajraladi. H2O2 bemorlarning chiqarilgan nafasida remissiya va zo‘rayish davrlarida ham ko‘payadi; NO esa zo‘rayish vaqtida ortadi. Izomer prostaglandin izoprostan F2α-III — o‘pkadagi oksidlovchi stressning in vivo biomarkeri bo‘lib, araxidon kislotasining erkin radikalli oksidlanishida hosil bo‘ladi. O‘SOKli bemorlarda uning chiqarilgan nafas kondensati va siydikdagi miqdori sog‘lom odamlarga nisbatan yuqori, zo‘rayish davrida esa yanada ortadi.
Oksidlovchilar biologik molekulalarni parchalaydi: oqsillar, yog‘lar, nuklein kislotalar; bu hujayralar faoliyatining buzilishi va nobud bo‘lishiga, hujayradan tashqari matriks yemirilishiga olib keladi. Oksidlovchi stress antiproteazalarni faolsizlantirib va metalloproteinazalar kabi proteinazalarni faollashtirib, proteinaza–antiproteinaza muvozanati buzilishini kuchaytiradi. Oksidlovchilar NF-κB omilini faollashtirib, IL-8 va O‘NO-α kabi yallig‘lanish genlari ekspressiyasini kuchaytiradi. Nihoyat, oksidlovchi stress bronxlarning qaytuvchi obstruksiyasini keltirib chiqarishi mumkin: H2O2 in vitro sharoitida silliq mushak hujayralarining qisqarishiga olib keladi; izoprostan F2α-III esa odamlarda kuchli bronxial obstruksiyani keltirib chiqaruvchi omildir.
Patologik jarayonning kechishi
O‘SOKda quyidagi patologik o‘zgarishlar ajratiladi:
- shilliq gipersekretsiyasi;
- kiprikchali epiteliy disfunksiyasi;
- bronxial obstruksiya,
- parenxima yemirilishi va o‘pka emfizemasi,
- gaz almashinuvi buzilishlari;
- o‘pka gipertenziyasi,
- o‘pka yuragi,
- tizimli belgilar.
Shilliq gipersekretsiyasi
Shilliqning ortiqcha ajralishi sekretor bezlar va bokalsimon hujayralarning leykotrienlar, proteinazalar va neyropeptidlar ta’sirida rag‘batlantirilishidan kelib chiqadi.
Kiprikchalar disfunksiyasi
Kiprikchali epiteliy yassi hujayrali metaplaziyaga uchraydi, bu mukotsiliar klirensni (o‘pkadan balg‘am chiqarilishini) buzadi. O‘SOKning ushbu ilk belgilari ko‘p yillar davomida kuchaymasdan saqlanishi mumkin.
Bronxial obstruksiya
O‘SOKning O‘SOKning 1-dan 4-gacha bosqichlariga xos bo‘lib, kichik qaytuvchi tarkibiy qismiga qaramay, asosan qaytmas xususiyatga ega. Bronxial obstruksiyaning quyidagi sabablari ajratiladi:
- Qaytmas o‘zgarishlar:
- Nafas yo‘llarining qayta tuzilishi va fibrozi;
- O‘pkaning elastik tortish kuchining alveolalar yemirilishi natijasida yo‘qolishi;
- Mayda nafas yo‘llari bo‘shlig‘ini ushlab turuvchi alveolyar tayanchning yemirilishi.
- Qaytuvchi o‘zgarishlar:
- Bronxlarda yallig‘lanish hujayralari, shilliq va plazma ekssudatining to‘planishi;
- Bronxlar silliq mushaklarining qisqarishi;
- Jismoniy zo‘riqishda dinamik giperinflyatsiya.
O‘SOKda obstruksiya asosan kichik va eng mayda bronxlar darajasida shakllanadi. Mayda bronxlar juda ko‘p bo‘lgani sababli ular torayganda pastki nafas yo‘llarining umumiy qarshiligi taxminan ikki baravar oshadi.
Bronxlarning silliq mushak spazmi, yallig‘lanish va shilliq gipersekretsiyasi obstruksiyaning davolash ta’sirida qaytishi mumkin bo‘lgan kichik qismini tashkil etadi. Yallig‘lanish va ekssudatsiya zo‘rayish davrida ayniqsa muhimdir.
O‘pka giperinflyatsiyasi
O‘pka giperinflyatsiyasi (O‘GI) — o‘pka to‘qimasida havo miqdorining ko‘payishi, o‘pkada «havo yostig‘i» hosil bo‘lishi va kattalashishi. Kelib chiqish sababiga ko‘ra ikki turga ajratiladi:
- statik O‘GI: o‘pkaning elastik tortish kuchi pasayishi tufayli nafas chiqarishda alveolalar to‘liq bo‘shamasligi;
- dinamik O‘GI: ekspirator havo oqimi jiddiy cheklanganda nafas chiqarish vaqtining qisqarishi.
Patofiziologik jihatdan O‘GI moslashish mexanizmi hisoblanadi: u nafas yo‘llari qarshiligini kamaytiradi, havoning taqsimlanishini yaxshilaydi va tinch holatdagi daqiqalik ventilyatsiyani oshiradi. Biroq O‘GI quyidagi salbiy oqibatlarga olib keladi:
- Nafas olish mushaklarining zaiflashishi. Diafragma qisqarib, yassilanadi, natijada uning qisqarishlari samarasiz bo‘ladi.
- Jismoniy zo‘riqish vaqtida nafas hajmi ortishining cheklanishi. Sog‘lom odamlarda zo‘riqish paytida nafasning daqiqalik hajmi nafas olish tezligi va chuqurligi oshishi hisobiga ortadi. O‘SOKli bemorlarda zo‘riqishda o‘pka giperinflyatsiyasi kuchayadi, chunki nafas olish harakatlari chastotasining oshishi nafas chiqarish vaqtini qisqartirib, alveolalarda yanada ko‘proq havoni ushlab qoladi. «Havo yostig‘i»ning kattalashishi nafas chuqurligini sezilarli oshirishga yo‘l qo‘ymaydi.
- Jismoniy zo‘riqishda giperkapniya. O‘GI tufayli o‘pkaning hayotiy sig‘imi kamayishi natijasida OQH/HSH nisbati pasayishi sababli arterial qonda PaCO2 miqdori ortadi.
- Nafas chiqarish oxirida ichki musbat bosimning hosil bo‘lishi (intrinsic positive end-expiratory pressure, PEEPi). «Havo yostig‘i» kattalashishi oqibatida o‘pkaning elastik qaytish bosimi yuzaga keladi. Me’yorda PEEPi nolga teng; zo‘rayishsiz davrdagi og‘ir O‘SOKda ko‘pi bilan 7—9 sm suv ustuni, o‘tkir nafas yetishmovchiligida esa 20—22 sm suv ustuniga yetadi. Bu nafas mushaklariga yuklamani oshiradi; mushak qisqarishi nafas oqimi bilan bir vaqtda boshlanmaydi. Havo oqimi mushaklar hosil qilgan bosim PEEPi dan ortib, alveolyar bosim manfiyga aylangandagina, ya’ni nafas olish uchun zarur sharoit yuzaga kelganda boshlanadi.
- O‘pkaning elastik yuklamasi ortishi.
- O‘pka gipertenziyasi. Oxir-oqibat O‘GI o‘pka gipertenziyasini keltirib chiqaradi. Sharf va hammualliflar emfizematoz turdagi og‘ir O‘SOKli bemorlarda o‘pka gipertenziyasi ko‘p uchrashini aniqlagan. Tadqiqotda 120 bemor qatnashgan, o‘rtacha FEV1 27 % ni tashkil etgan, OQH — 225 %. Markaziy venalarni kateterlashda o‘pka arteriyasidagi o‘rtacha bosim 20 mm simob ustunidan yuqori bo‘lishi 90,8 % bemorda, tiqilish bosimi 12 mm simob ustunidan yuqori bo‘lishi esa 61,4 % bemorda aniqlangan. O‘pka gipertenziyasi rivojlanishi O‘GI tufayli yurak va ko‘krak qafasi ichidagi tomirlar siqilishi bilan bog‘liq.
O‘pka emfizemasi
Parenxima yemirilishi o‘pkaning elastik tortish kuchini pasaytiradi va shu sababli havo oqimi tezligining cheklanishi hamda o‘pkadagi havo qarshiligining ortishi bilan bevosita bog‘liq. Oldin ochiq holatda tutib turgan alveolalar bilan aloqasini yo‘qotgan mayda bronxlar puchayib, o‘tkazuvchanligini yo‘qotadi.
Gaz almashinuvining buzilishi
Nafas yo‘llari obstruksiyasi, parenximaning yemirilishi va o‘pka qon aylanishining buzilishi gaz almashinuvi imkoniyatini kamaytirib, dastlab gipoksemiyaga, keyin esa giperkapniyaga olib keladi. O‘pka funksiyasi ko‘rsatkichlari va arterial qon gazlari o‘rtasidagi bog‘liqlik sust, ammo FEV1 1 l dan yuqori bo‘lganda qonning gaz tarkibi jiddiy o‘zgarishi kam uchraydi. Dastlab gipoksemiya faqat jismoniy zo‘riqishda, kasallik rivojlangach esa tinch holatda ham paydo bo‘ladi.
O‘pka gipertenziyasi
O‘pka gipertenziyasi IV bosqichda — O‘SOKning nihoyatda og‘ir kechishida (O‘SOK bosqichlariga qarang), gipoksemiya (PaO2 8 kPa yoki 60 mm simob ustunidan past) va ko‘pincha giperkapniya mavjud bo‘lganda rivojlanadi.
O‘SOKning bu asosiy yurak-qon tomir asorati noxush prognoz bilan bog‘liq. Odatda O‘SOK og‘ir bo‘lganlarda tinch holatdagi o‘pka arteriyasi bosimi o‘rtacha oshadi, zo‘riqish vaqtida esa yanada ortishi mumkin. Asorat davolanmasa ham sekin rivojlanadi.
O‘pka gipertenziyasi rivojlanishida o‘pka qon tomirlarining torayishi va o‘pka arteriyalari qayta tuzilishi tufayli tomir devorlarining qalinlashishi, emfizemada o‘pka kapillyarlarining yemirilishi ishtirok etadi. Bular qonni o‘pka orqali o‘tkazish uchun kerak bo‘lgan bosimni yanada oshiradi. Tomirlar torayishi gipoksiya sababli o‘pka arteriyalari silliq mushaklarining qisqarishi, endoteliyga bog‘liq vazodilatatsiya mexanizmlari buzilishi (NO ishlab chiqarilishining kamayishi), qon tomirlarni toraytiruvchi peptidlarning (masalan, yallig‘lanish hujayralari mahsuloti bo‘lgan ET-1) me’yordan ortiq ajralishi oqibatida yuzaga kelishi mumkin. O‘pka gipertenziyasining asosiy sabablaridan biri — tomirlarning qayta tuzilishi; bu o‘sish omillari ajralishi yoki gipoksik vazokonstriksiya paytidagi mexanik stress tufayli yuz beradi.
O‘pka yuragi
O‘pka yuragi — «yurakning chap bo‘limlariga birlamchi ta’sir qiladigan kasalliklardan kelib chiqqan o‘pka buzilishlari (jumladan tug‘ma yurak kasalliklari) bundan mustasno, o‘pkaning faoliyati yoki tuzilishini zararlaydigan kasalliklar natijasidagi o‘ng qorincha gipertrofiyasi» deb ta’riflanadi. O‘SOKda o‘pka yuragining uchrash darajasi va kechishi hali to‘liq o‘rganilmagan. Emfizema tufayli o‘pka gipertenziyasi va tomirlar tarmog‘ining qisqarishi faqat ayrim bemorlarda o‘ng qorincha gipertrofiyasi va yetishmovchiligiga olib keladi.
Tizimli belgilar
O‘SOKda tizimli yallig‘lanish va skelet mushaklari disfunksiyasi kuzatiladi. Tizimli yallig‘lanish umumiy oksidlovchi stress, qonda aylanib yuruvchi sitokinlar konsentratsiyasining oshishi va yallig‘lanish hujayralarining faollashishi bilan namoyon bo‘ladi. Skelet mushaklari disfunksiyasi mushak massasining kamayishi va turli bioenergetik buzilishlar bilan ifodalanadi. Bu belgilar bemorning jismoniy imkoniyatlarini cheklaydi, salomatligini yomonlashtiradi va kasallik prognozini og‘irlashtiradi.
Patomorfologiya

Asosida yallig‘lanish jarayoni yotadi; u o‘pka to‘qimasining barcha tuzilmalarini qamrab oladi: bronxlar, bronxiolalar, alveolalar, o‘pka tomirlari.
Morfologik o‘zgarishlar quyidagilar bilan tavsiflanadi: metaplaziyaga uchragan epiteliy, epiteliy kiprikchalari nobud bo‘lishi, shilliq ajratadigan shilliqosti bezlarning gipertrofiyasi, nafas yo‘llari devorida ko‘paygan silliq mushaklar kiradi. Bularning barchasi gipersekretsiyaga, balg‘am paydo bo‘lishiga, bronxlarning drenaj funksiyasi buzilishiga olib keladi. Fibroz tufayli bronxlar torayadi. O‘pka parenximasining zararlanishi sentrolobulyar emfizema, alveola-kapillyar membrana o‘zgarishlari va diffuziya qobiliyati buzilishi bilan namoyon bo‘lib, bu gipoksemiya.
ga olib keladi. Nafas olish mushaklari disfunksiyasi va alveolyar gipoventilyatsiya surunkali giperkapniya, tomirlar spazmi, o‘pka arteriyalari remodellanishi, tomir devorlarining qalinlashishi va bo‘shlig‘ining torayishiga olib keladi. O‘pka gipertenziyasi va tomirlar zararlanishi o‘pka yuragi shakllanishiga sabab bo‘ladi. O‘pkadagi kuchayib boruvchi morfologik o‘zgarishlar va ular bilan bog‘liq nafas funksiyasi buzilishlari yo‘tal, balg‘am gipersekretsiyasi hamda nafas yetishmovchiligiga olib keladi.
Klinik manzara
Yo‘tal — kasallikning eng erta belgisidir. U chekish va ifloslantiruvchi moddalar ta’sirida kutiladigan odatiy holat hisoblangani uchun bemorlar ko‘pincha unga yetarli e’tibor bermaydi. Dastlab u vaqti-vaqti bilan kuzatiladi, keyinchalik esa har kuni, ba’zan faqat tunda paydo bo‘ladi. Zo‘rayishdan tashqari davrlarda yo‘tal odatda balg‘amsiz kechadi. Ba’zida spirometrik tekshiruv bronxial obstruksiyani tasdiqlasa ham yo‘tal kuzatilmaydi.
Balg‘am — kasallikning nisbatan erta alomatidir. Dastlab oz miqdorda, odatda ertalab ajraladi va shilliqsimon bo‘ladi. Ko‘p miqdordagi yiringli balg‘am kasallik zo‘rayganidan dalolat beradi.
Hansirash yo‘taldan taxminan 10 yil keyin paydo bo‘ladi va dastlab faqat katta yoki jadal jismoniy zo‘riqishda, respirator infeksiyalar vaqtida kuchayadi. Hansirash ko‘pincha aralash turda, kamroq hollarda ekspirator bo‘ladi. Keyingi bosqichlarda u oddiy jismoniy harakatda havo yetishmasligi hissidan og‘ir nafas yetishmovchiligigacha kuchayadi va vaqt o‘tishi bilan yaqqolroq bo‘ladi. Shifokorga murojaat qilishning keng tarqalgan sababidir.
Hansirash og‘irligini baholash uchun Fletcher shkalasining o‘zgartirilgan ko‘rinishi — Medical Research Council (MRC) Dyspnea Scale taklif etilgan:
| Daraja | Og‘irlik | Tavsif |
|---|---|---|
| 0 | Yo‘q | Faqat juda kuchli jismoniy zo‘riqishda hansirash |
| 1 | Yengil | Tez yurganda yoki biroz ko‘tarilganda hansirash |
| 2 | O‘rtacha | Hansirash bemorni o‘zi bilan teng yoshdagi sog‘lom kishilarga nisbatan sekinroq yurishga majbur qiladi |
| 3 | Og‘ir | Hansirash tufayli bemor taxminan har 100 metr yurgach to‘xtaydi |
| 4 | Juda og‘ir | Hansirash uydan tashqariga chiqishga imkon bermaydi yoki kiyim almashtirganda paydo bo‘ladi |
Tashqi nafas funksiyasini tekshirish
Havo oqimi tezligining cheklanishi spirometriya usuli orqali aniqlanadi. Eng muhim spirometrik ko‘rsatkichlar — 1-soniyadagi forsirlangan nafas chiqarish hajmi (FEV1) va o‘pkaning forsirlangan hayotiy sig‘imi (FHS).
Patologik jarayon kuchayishi bilan nafas yo‘li devori qalinlashib, alveolalarning elastik tortish kuchiga bog‘liq birikmalari kamayadi; natijada FEV1 va FHS, yoshga bog‘liq odatiy pasayishdan tezroq kamayadi. Ko‘pincha bu o‘zgarishlardan oldin quyidagi nisbat pasayadi: (FEV1 / FHS (Tiffno indeksi)). Shuningdek o‘pkaning elastik tortish kuchi pasayishi va nafas yo‘llari muddatidan oldin yopilishi sababli funksional qoldiq sig‘im (FQS).
ham ortadi. O‘pka giperventilyatsiyasida funksional qoldiq sig‘im (FQSO), o‘pkaning qoldiq hajmi (OQH), umumiy o‘pka sig‘imi (O‘US) ortadi, o‘pkaning hayotiy sig‘imi (HSH = O‘US − OQH).
Tashxislash
Anamnez yig‘ishda individual xavf omillarini tahlil qilish muhim, chunki xavf omillari birlashganda kasallikning rivojlanishi tezlashadi.
Chekishni xavf omili sifatida baholashda chekuvchi indeksi (CHI) qo‘llanadi; u quti-yilda ifodalanadi:
CHI (quti*yil) = (bir kunda chekiladigan sigaretlar soni * chekish davomiyligi (yil))/20
CHI 10 quti-yildan ortiq bo‘lishi O‘SOK rivojlanishining ishonchli xavf omilidir.
Bronxial astma bilan differensial tashxis
Differensial tashxisda klinik ma’lumotlar va tashqi nafas funksiyasini tekshirish natijalari muhim. Qaysi kasallikdan shubhalanish kerakligini ko‘rsatadigan klinik belgi — hansirash xususiyati. Bronxial astmada hansirash jismoniy zo‘riqish yoki qo‘zg‘atuvchi omil ta’siridan 5—20 daqiqa keyin rivojlanadi. Bu astmadagi bronxial obstruksiyaning autoimmun mexanizmi bilan bog‘liq: shilliq qavatda shish yuzaga kelishi va bronxlar bo‘shlig‘i torayishi uchun ma’lum vaqt kerak. O‘SOKda hansirash jismoniy harakat boshlanishi bilanoq paydo bo‘ladi, chunki o‘pka ventilyatsiyasi buzilishi mexanizmlari boshqacha. Astmadan farqli ravishda ko‘krak qafasi yetarlicha kichraymaydi, havo o‘tkazuvchi yo‘llarda ko‘p miqdorda havo qoladi. Bu gaz almashinuvini qiyinlashtiradi va hansirashga olib keladi.
Tashqi nafas funksiyasini tekshirishda O‘SOK va bronxial astmaga xos turli o‘zgarishlar aniqlanadi. Astmada bronxodilatator sinovidan keyin bronxial obstruksiyaning qaytuvchanligi xos (FEV1 kamida 12 % ga ortishi qaytuvchanlik deb baholanadi). O‘SOKda obstruksiyaning qaytuvchanligi minimal bo‘lib, Tiffno indeksi sezilarli pasayadi.
Tasnif
Og‘irlik darajasiga ko‘ra tabaqalash (bosqich)
Tabaqalash ikkita mezonga asoslanadi: klinik mezon yo‘tal, balg‘am hosil bo‘lishi va hansirashni; funksional mezon esa nafas yo‘llari obstruksiyasining qaytmaslik darajasini hisobga oladi. Ilgari O‘SOK rivojlanishi xavfi kasallikning 0-bosqichi sifatida ajratilgan, biroq GOLDning keyingi hujjatlarida bu toifadan voz kechilgan: «kasallik rivojlanish xavfi» bor (tashqi nafas funksiyasi me’yorda bo‘lsa-da, surunkali yo‘tal va balg‘am ajralishi kuzatiladigan) bemorlarning barchasida O‘SOKning I bosqichi rivojlanishini tasdiqlovchi dalillar yetarli emas. Quyidagi FEV1 ko‘rsatkichlari bronxodilatator berilganidan keyin o‘lchangan, ya’ni og‘irlik darajasi bronxodilatator ingalyatsiyasidan keyingi bronxlar o‘tkazuvchanligi bilan baholanadi:
I bosqich. Yengil
- FEV1/FHS me’yorning 70 % idan kam
- FEV1 me’yorning 80 % idan yuqori
- Surunkali alomatlar (yo‘tal, balg‘am) mavjud yoki mavjud emas
FEV1 o‘rtacha me’yor chegarasida qoladi, biroq FEV1ning FHSga nisbati me’yorning 70 % idan past bo‘ladi. Bu ko‘rsatkich bronxial obstruksiyaning spirometriya yordamida aniqlanadigan erta belgisini ifodalaydi. U nafas chiqarish tuzilmasining o‘zgarganini ko‘rsatadi: forsirlangan nafas chiqarishning 1-soniyasida bemor o‘rtacha me’yoriy hajmni chiqarsa-da, uning FHSga nisbati me’yorning 70 % igacha kamayadi, bu esa tashqi nafas funksiyasining individual buzilishini ko‘rsatadi.
II bosqich. O‘rtacha
- FEV1/FHS me’yorning 70 % idan kam
- FEV1 me’yorning 80 % idan kam
- Surunkali alomatlar (yo‘tal, balg‘am, hansirash)
III bosqich. Og‘ir
- FEV1/FHS me’yorning 70 % idan kam
- FEV1 me’yorning 50 % idan kam
- Surunkali alomatlar (yo‘tal, balg‘am, hansirash) bo‘lishi yoki bo‘lmasligi
IV bosqich. Nihoyatda og‘ir
- FEV1/FHS me’yorning 70 % idan kam
- FEV1 me’yorning 30 % idan kam yoki 50 % idan kam va surunkali nafas yetishmovchiligi
O‘SOK sezilarli funksional buzilishlar asboblar bilan aniqlanishidan ancha oldin boshlanadi, kechadi va rivojlanadi. Bu davrda yallig‘lanish bronxlarda qaytmas qo‘pol morfologik o‘zgarishlarga olib keladi. Shu bois bu tabaqalash erta tashxis va davolashni boshlash vaqtini aniqlash muammosini hal etmaydi.
Klinik shakllar
O‘SOKning kech bosqichidagi bemorlarni tekshirishda 2 xil klinik manzara aniqlanadi: emfizematoz va bronxitik. Asosiy farqlar jadvalda keltirilgan:
| Belgi | Bronxitik tur | Emfizematoz tur |
|---|---|---|
| Yo‘tal va hansirashning nisbati | yo‘tal ustun | hansirash ustun |
| Bronxlar obstruksiyasi | yaqqol | kamroq yaqqol |
| O‘pka giperventilyatsiyasi | sust namoyon | kuchli namoyon |
| Sianoz | butun tanada ko‘kimtir | pushti-kulrang |
| O‘pka yuragi | erta yoshda | keksalikda |
| Politsitemiya | tez-tez | juda kam |
| Kaxeksiya | xos emas | tez-tez |
| O‘lim bilan yakunlanishi | yoshlikda | keksalikda |
Kasallik fazasi
O‘SOK zo‘rayishi — kamida ikki kun ketma-ket davom etadigan, to‘satdan yuzaga keluvchi ahvol yomonlashuvi. Zo‘rayishda yo‘tal kuchayadi, ajraladigan balg‘am miqdori va tarkibi o‘zgaradi, hansirash kuchayadi. Zo‘rayish davrida davolash o‘zgartirilib, boshqa dorilar qo‘shiladi. O‘SOK zo‘rayishlari orasidagi davrlar remissiya fazalari deb ataladi.
Quyida ayrim ishchi guruhlar mezonlari keltirilgan:
| Anthonisen va hammualliflar mezonlari, 1987-yil | BTS (Britaniya torakal jamiyati) mezonlari, 1997-yil | Ishchi guruh mezonlari, 2000-yil |
|---|---|---|
| Asosiy mezonlar Hansirash kuchayishi Balg‘am miqdorining ortishi Balg‘am yiringliligining ortishi Qo‘shimcha mezonlar Yuqori nafas yo‘llari infeksiyasi Isitma Hushtaksimon nafas olish Yo‘talning kuchayishi Yurak urishi yoki nafas olish chastotasining 20 % va undan ko‘proqqa oshishi |
Balg‘am miqdorining ortishi Balg‘am yiringliligining ortishi Hansirash kuchayishi Hushtaksimon nafas olish Ko‘krak qafasida siqilish hissi Suyuqlik tutilishi |
Nafas tizimi belgilari Hansirash kuchayishi Balg‘am miqdori va yiringliligining ortishi Yo‘talning kuchayishi Tez-tez, yuzaki nafas olish Tizimli belgilar Tana haroratining oshishi Yurak urishining tezlashishi Ongning buzilishi |
Zo‘rayish bir nechta mezonlar majmuasiga asoslanib tashxislanadi. Anthonisen va hammualliflar O‘SOK zo‘rayishining 3 turini ham ajratadi:
- I turdagi zo‘rayish — barcha uch asosiy mezonning birgalikda mavjudligi;
- II turdagi zo‘rayish — uch asosiy mezondan ikkitasining mavjudligi;
- III turdagi zo‘rayish — bitta asosiy mezon va bir yoki bir nechta qo‘shimcha mezonning birgalikda mavjudligi.
Tashxisni ifodalash
GOLD xalqaro dasturiga (2003) ko‘ra, O‘SOK bilan og‘rigan bemorlarda kasallik fazasi va og‘irlik darajasi, kechish varianti, bemorning holati (zo‘rayish yoki remissiya) ko‘rsatilishi, keyin esa kasallik rivojlanishida yuzaga kelgan asoratlar sanalishi kerak.
Tashxisni ifodalash namunasi:
O‘SOK, asosan bronxitik tur, IV bosqich, nihoyatda og‘ir kechish, zo‘rayish; surunkali yiringli bronxit zo‘rayishi. Surunkali dekompensatsiyalangan o‘pka yuragi, N III, NY III.
Davolash
O‘SOKni davolash maqsadlari:
- kasallik kechishining og‘irlashishini oldini olish;
- alomatlarni yengillashtirish;
- jismoniy zo‘riqishga chidamlilikni oshirish;
- asoratlarning oldini olish va davolash;
- zo‘rayishlarning oldini olish va ularni davolash;
- o‘limni kamaytirish.
Profilaktika choralari
Chekishni tashlash
Maktablar, odamlar gavjum joylar va ish joylarini chekishdan xoli hudud deb belgilashni hukumat, sog‘liqni saqlash tashkilotchilari va butun jamiyat qo‘llab-quvvatlashi kerak. Chekishni tashlash O‘SOK rivojlanish omillarining ta’sirini kamaytirishning iqtisodiy jihatdan eng foydali usuli hisoblanadi.
JSST fikriga ko‘ra, «chekishni tashlash — sog‘liq uchun xavfni kamaytirish yo‘lidagi eng muhim qadam. Tadqiqotlar chekuvchilarning 75—80 % i chekishni tashlashni istashini, ularning har uchinchisi esa bunga kamida uch marta jiddiy urinib ko‘rganini ko‘rsatdi. JSST hukumatlar, jamoalar, tashkilotlar, maktablar, oilalar va alohida fuqarolarni chekuvchilarga chekishni tashlashda yordam berishga chaqiradi».
Tadqiqotlarga ko‘ra, chekishga qarshi kampaniyalarga sarflangan mablag‘ umr davomiyligi ortishi bilan o‘zini oqlaydi. Bunday choralar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- nikotin o‘rnini bosuvchi davolash uchun teriga yopishtiriladigan vositalardan foydalanish;
- shifokorlar va boshqa tibbiyot xodimlarining maslahatlari;
- guruh dasturlari va o‘ziga yordam dasturlari;
- chekishni tashlash foydasiga jamoatchilik fikrini shakllantirish.
Turli mamlakatlardagi chekishga qarshi dasturlar (qiymati 990 dan 13 000 dollargacha) tahlili ularning aholi umr davomiyligini o‘rtacha 1 yilga uzaytirishini ko‘rsatdi. Buyuk Britaniya Milliy sog‘liqni saqlash xizmati ma’lumotiga ko‘ra, qiymati 212—873 funt sterling (320—1400 AQSH dollari) bo‘lgan dasturlar qo‘shimcha bir yil umr beradi.
Kasbiy omillarga qarshi kurash
Nafas yo‘llari zararlanishiga olib keladigan kasbiy zararli omillarga qarshi kurash uch guruh choralardan iborat:
- turli texnologik choralar orqali ish joyi havosidagi zararli moddalar konsentratsiyasini kamaytirish;
- samarali ventilyatsiyadan — mahalliy so‘rish tizimlari, havo dushlari va umumiy almashinuv ventilyatsiyasidan foydalanish;
- nafas olish organlarini shaxsiy himoya vositalari bilan ta’minlash (eng oxirgi va eng ishonchsiz chora sifatida).
Bu usullarning har biri zararli moddalarning inson organizmiga kirishini to‘sib, O‘SOK rivojlanish xavfini kamaytiradi. Shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish kasb kasalliklari profilaktikasidagi eng samarasiz usul hisoblanadi. Masalan, tadqiqot </ref> AQSH konchilarining yarim niqobli respiratorlardan foydalanishi nafas oladigan havodagi ko‘mir changi konsentratsiyasini juda oz kamaytirishini ko‘rsatgan. Shu sabab shamollatish va boshqa texnik jamoaviy himoya choralarini nafas olish zonasidagi chang miqdori ruxsat etilgan chegaradan oshmaydigan qilib qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan. Konchilar orasida kasallanishning (1999-yilgacha sezilarli pasayishdan so‘ng) yana o‘sishi aniqlangach, ko‘mir changi uchun ish zonasidagi ruxsat etilgan chegaraviy konsentratsiyani pasaytirish va konlarda changlanish ustidan nazoratni kuchaytirishga qaror qilingan .
Rossiya Federatsiyasida milliy qonunchilikdagi jiddiy kamchiliklar sabab ishchilarga ko‘pincha samaradorligi yetarli emasligi oldindan ma’lum bo‘lgan shaxsiy himoya vositalari beriladi; bu O‘SOK va boshqa kasb kasalliklari rivojlanishiga hissa qo‘shadi.
Farmakoterapiya
Shakllanib bo‘lgan O‘SOKni davolashning asosi farmakoterapiyadir. Hozirgi tibbiyot darajasida dorilar faqat ahvolning og‘irlashishini cheklashi va hayot sifatini yaxshilashi mumkin; kasallik davomida yuzaga kelgan morfologik o‘zgarishlarni butunlay bartaraf eta olmaydi.
Bronxolitiklar
Bronxlarni, asosan ularning devoridagi silliq mushaklarni bo‘shashtirish hisobiga kengaytiruvchi turli dorilar guruhi — bronxolitiklar (bronxodilatatorlar) qo‘llanadi:
- M-xolinoblokatorlar, ipratropiy bromid (Atrovent) va tiotropiy bromid (Spiriva);
- β2-agonistlar uzoq ta’sir qiluvchi: salmeterol va formoterol.
Glukokortikosteroidlar
Kasallik zo‘rayganda mahalliy va tizimli glukokortikosteroidlar qo‘llanadi. Yaqqol nafas yetishmovchiligida prednizolon tabletkasi kuniga 10—20 mg dozada ichiladi yoki shunga teng doza vena ichiga yuboriladi. Tizimli glukokortikosteroidlar ishlatilganda ularning organizmga nojo‘ya ta’sirlarini hisobga olish kerak. Zo‘rayish to‘xtatilgach, ular asta-sekin bekor qilinib, bemor ingalyatsion steroid gormonlarga o‘tkazilishi lozim.
Masalan, flutikazon yoki budesonid qo‘llanadi, biroq bu dorilar pnevmoniya rivojlanishi xavfini oshiradi (o‘lim xavfini oshirmaydi).
Antibiotiklar
Kasallik zo‘rayganda antibiotiklar dori bilan davolashning zarur tarkibiy qismi hisoblanadi. Patogenezga ko‘ra, emfizema rivojlanadi, shilliqning chiqib ketishi qiyinlashib, u to‘planib qoladi. O‘pkada yig‘ilgan ajralma bakteriyalar ko‘payishi va bronxit, ayrim hollarda esa pnevmoniya rivojlanishi uchun qulay muhitdir. Bunday asoratlarni oldini olish uchun bemorlarga o‘pka uchun xos bakterial floraga ta’sir qiluvchi antibiotiklar buyuriladi. Ularga klavulan kislotasi bilan himoyalangan penitsillinlar, sefalosporinlarning 2-avlodi kiradi; bakterial agressiya kuchli bo‘lsa, respirator ftorxinolonlarni qo‘llash mumkin. Dorilarni turli yo‘llar bilan: og‘iz orqali, vena ichiga, mushak orasiga yoki ingalyatsiya (nebulayzer).
orqali) shaklida yuborish mumkin. Mukolitiklar
O‘SOK rivojlanganda shilliqning haddan ortiq ishlab chiqarilishi uning nafas yo‘llarida yig‘ilishiga, bu esa bakterial infeksiya rivojlanishi uchun qulay muhit yaratilishiga olib keladi. Buning oldini olish maqsadida shilliqni suyultiruvchi va uning bronxlardan chiqishini yengillashtiruvchi mukolitik dorilar qo‘llanadi.
Barcha mukolitiklar shartli ravishda 2 guruhga — bevosita va bilvosita ta’sir qiluvchi vositalarga ajratiladi. Bilvosita mukolitiklar bronx bo‘shlig‘iga ajralib bo‘lgan shilliq bilan deyarli o‘zaro ta’sirlashmasdan, nafas yo‘llari sekretsiyasiga ta’sir qiladi. Bular bromgeksin va ambroksol bo‘lib, ikkinchisi uning metabolitidir. Ularning ta’sir mexanizmi surfaktant sintezini alveolyar pnevmotsitlar ( (alveolotsitlar) II turi tomonidan rag‘batlantirishga asoslanadi; natijada shilliq fraksiyalanadi va yopishqoqligi kamayadi. Bevosita ta’sir qiluvchi dorilar bronxlardagi ajralmaga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir etadi. Odatda ular ferment preparatlari, masalan tripsin va ximotripsin bo‘ladi. Ular asosan nafas yo‘llariga ingalyatsiya orqali yuboriladi. Fermentlarning shilliq bilan ta’sirlashuvi shilliqni parchalab, uning yopishish xususiyatini kamaytiradi.
Bu 2 guruhga ajratish ko‘p jihatdan shartli ekanini unutmaslik lozim: ko‘plab mukolitiklar har ikki guruhning klinik ta’sirini birlashtiradi. Mukolitiklar bemorning hayot sifatini oshirish, bakterial infeksiyaning oldini olish yoki infeksiya mavjud bo‘lsa, uning o‘chog‘ini tezroq yo‘qotishga qaratilgan yordamchi davolash vositasidir.
Boshqa preparatlar
O‘SOK patogenezining asosida surunkali yallig‘lanish yotadi; u oxir-oqibat o‘pka to‘qimasida jiddiy morfologik o‘zgarishlarga olib keladi. Yallig‘lanishni eng samarali susaytiruvchi vositalar glukokortikosteroidlar bo‘lib, ular asosiy ta’siridan tashqari ko‘plab noxush nojo‘ya ta’sirlarga ega. Ularning o‘rnini bosish uchun yallig‘lanishni kuchaytiruvchi mediatorlar yoki ularning retseptorlari ingibitorlari ishlab chiqilgan. Bunday doriga misol — fenspirid (Erespal). Farmakologik jihatdan uning ta’sir mexanizmi quyidagicha: steroidlar kabi u fosfolipaza A2 (FLA2) faolligini ingibitsiya qiladi. Kortikosteroidlar FLA2 faolligini maxsus ingibitor oqsil sintezini rag‘batlantirish orqali susaytirsa, fenspirid FLA2ni faollashtirish uchun zarur Ca2+ ionlarining tashilishini to‘sadi. Demak, yallig‘lanishga qarshi ta’sir nuqtasi va araxidon kislotasi kaskadiga ta’sir qilish samaradorligi jihatidan fenspirid kortikosteroidlarga o‘xshaydi va ular kabi prostaglandinlar hamda tromboksan, shuningdek leykotrienlar hosil bo‘lishini to‘xtatadi. Biroq fenspirid steroid gormon emas, shu sababdan uni qo‘llash steroidlarga xos nojo‘ya ta’sirlar bilan kechmaydi. Preparat samaradorligiga oid klinik tadqiqotlar fenspiridni muntazam qabul qilish respirator alomatlarni kamaytirishi va bemorlarning hayot sifatini oshirishini ko‘rsatgan.
Ammo 2019-yildan boshlab fenspiridni Yevropa Ittifoqida bozordan qaytarib olish tavsiya etilgan. Sababi — uni olgan bemorlarda QT oralig‘i uzayishi va buning natijasida qorinchalar fibrillyatsiyasi xavfi mavjudligini ko‘rsatgan klinik ma’lumotlar hamda yurak-qon tomir tizimiga xavf. Preparat Qozog‘iston, Rossiya, Belarus va Ozarbayjon bozorlaridan ham qaytarib olingan.
Jarrohlik yo‘li bilan davolash
Hozirgi vaqtda O‘SOKda jarrohlik aralashuvlari asosan palliativ xususiyatga ega. Ko‘pincha bulloz emfizemadagi yirik bullalar kuchli hansirash yoki qon tupurishga sabab bo‘lsa yoxud davomli infeksiya o‘chog‘i bo‘lsa, olib tashlanadi. Og‘ir emfizemada o‘pka hajmini kamaytirish operatsiyalari yetarlicha o‘rganilmagan va tavsiya etilmaydi. O‘pka transplantatsiyasi ijobiy klinik natijalar ko‘rsatgan; bunga ko‘rsatma — FEV1 25 % yoki undan past bo‘lishidir. Xorijiy klinikalar statistikasi bo‘yicha operatsiya davridagi o‘lim ko‘rsatkichi 10—15 %, uch yillik yashab qolish 60 %.
Ambulator va shifoxona bosqichlarida shifokor taktikasi
O‘SOKli bemorlar ko‘pincha dastlab hududiy terapevtga yo‘tal va hansirash shikoyatlari bilan murojaat qiladi. Shifokor bronxit va pnevmoniya kabi o‘tkir kasalliklarni istisno etishi kerak. Kasallikning dastlabki bosqichlarida to‘g‘ri tashxis qo‘yish ba’zan qiyin. Murojaatdan 7—14 kun o‘tgach ijobiy o‘zgarish bo‘lmasa, bemorni pulmonologga yuborish lozim. Ambulator bosqichda pulmonologning vazifasi nafas buzilishining mavjudligi va og‘irligini aniqlash hamda uni tuzatishdir. Ambulator shifokorning asosiy vazifasi mos qo‘llab-quvvatlovchi davolashni tanlash va muntazam dispanser kuzatuvini ta’minlashdir. Hozir qo‘llab-quvvatlovchi davolash sifatida ingalyatsion glukokortikosteroidlar tavsiya etiladi.
Kasallik zo‘rayganda yoki ilk marta yaqqol alomatlar aniqlanganda bemor shifoxonaga yotqiziladi. Ixtisoslashgan pulmonologiya bo‘limida davolanish ma’qul, ammo u bo‘lmasa yoki to‘lib qolgan bo‘lsa, bemor terapiya bo‘limiga yotqizilishi mumkin. Shifoxona shifokorining bosh vazifasi zo‘rayishni bartaraf etish, asosiy kasallikning mavjud asoratlarini oldini olish yoki davolashdir. Bunday bemorda kamida 1 marta har 48 soatda spirometriya yoki pikfloumetriya o‘tkazish imkoniyati bo‘lishi kerak. Shifokor yotqizish davomida antibiotik tayinlash zaruratini baholaydi. Davolashning majburiy tarkibiy qismi — mos yallig‘lanishga qarshi va bronxolitik terapiya. Kelajakdagi shunga o‘xshash muammolarning oldini olish uchun zo‘rayish sababini topish va bemorga tegishli bilimlarni o‘rgatish ham muhimdir.
Reabilitatsiya tadbirlari
O‘SOKli bemorlarni reabilitatsiya qilishning asosi jismoniy mashqlardir. Ularning hayot sifatini pasaytiruvchi asosiy muammo kuchli hansirash va jismoniy zo‘riqishga chidamlilikning pastligidir. Buni yengish uchun tayanch-harakat apparati va nafas tizimi faoliyati samaradorligini oshiruvchi maxsus aerob mashqlar majmuasi ishlab chiqilgan. Biroq bu reabilitatsiya choralari faqat mos dori-darmon bilan davolashga qo‘shib olib borilgandagina samarali bo‘lib, ularning umumiy samaradorligi nisbatan kichikdir.
Prognoz
Prognoz shartli ravishda noqulay: kasallik asta-sekin va to‘xtovsiz rivojlanadi, uning kuchayishi bilan mehnat qobiliyati muntazam yo‘qoladi. Mos davolash kasallik rivojlanishini sezilarli sekinlashtiradi, hatto bir necha yil davom etadigan barqaror remissiyani ta’minlashi mumkin, biroq na kasallik sababi, na yuzaga kelgan morfologik o‘zgarishlarni bartaraf qiladi.
Adabiyotlar
- T. R. Harrison. Ichki kasalliklar. Nafas yo‘llari kasalliklari. Buyrak va siydik yo‘llari kasalliklari / A. I. Sinopalnikov. — Moskva: Meditsina, 1995. — J. 6. — 416 b. — ISBN 5-225-066-23-x.
Havolalar
- O‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligi (O‘SOK). JSST (6-noyabr 2024-yil). Murojaat qilingan sana: 15-fevral 2026-yil.
- V. M. Gershevich. O‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligini jarrohlik yo‘li bilan davolash. Omsk davlat tibbiyot akademiyasi. Murojaat qilingan sana: 28-aprel 2011-yil. Arxivlangan manba: asl nusxa 9-mart 2016-yil.
- N. V. Ovsyannikov. O‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligi. Kompleks davolashni tashxislash va reabilitatsiya masalalari. Omsk davlat tibbiyot akademiyasi. Murojaat qilingan sana: 28-aprel 2011-yil. Arxivlangan manba: asl nusxa 8-mart 2016-yil.
- O‘pkaning surunkali obstruktiv kasalliklari va surunkali pnevmoniya: terminologik hamda klinik jihatlar. Murojaat qilingan sana: 25-iyul 2010-yil.
- Yu. A. Karpov, Ye. V. Sorokin. O‘pkaning surunkali obstruktiv kasalliklari bo‘lgan keksa bemorlarda arterial gipertenziyani davolashning ayrim xususiyatlari (30-may 2006-yil). Murojaat qilingan sana: 25-iyul 2010-yil.
- L. B. Lazebnik, Z. F. Mixaylova. Keksa odamlarda o‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligi. consilium-medicum. Murojaat qilingan sana: 25-iyul 2010-yil. Arxivlangan manba: asl nusxa 29-dekabr 2008-yil.