Gepatit A virusi nima

A gepatiti virusi
Ilmiy tasnifi
Guruh:
Realm:
Podsholik:
Tur:
A gepatiti virusi
Xalqaro ilmiy nomi
Hepatovirus A
Sinonimlari
  • Hepatitis A virus
  • Human hepatitis A virus
  • Simian hepatitis A virus
Baltimor tasnifidagi guruh
IV: (+) bir zanjirli RNK viruslari

A gepatiti virusi (ingl. Hepatovirus A, HAV) — viruslar orasidagi, gepatoviruslar (Hepatovirus) urug‘iga va pikornaviruslar (Picornaviridae) oilasiga mansub tur. Uning tashqi qobig‘i yo‘q, tarkibida bir zanjirli (+)RNK mavjud bo‘lib, u oqsilli kapsid ichiga joylashgan. Odamlar va boshqa umurtqali hayvonlar virusning tabiiy xo‘jayinlaridir.

1991-yilda ikkita pikornavirus (Human hepatitis A virus va Simian hepatitis A virus) mos ravishda odamlar va maymunlarda A gepatitini keltirib chiqaruvchi viruslar sifatida Hepatovirus urug‘iga kiritildi. Batafsil tadqiqotlar natijasida bir necha virus genotipi aniqlangan bu ikki xil virus bitta serotipga mansubligi ma’lum bo‘ldi. 2014-yilda ushbu turning nomi boshqa bir qancha pikornavirus turlari nomi bilan birga o‘zgartirildi.

2015-yilda A gepatiti virusining kelib chiqishi aniqlandi: u hayvonlardan kelib chiqqan. Taxminan 25 million yil avval, odamsimon maymunlar oilasi martishkasimonlar oilasidan ajralib chiqqan davrda paydo bo‘lgan. Hepatovirus A turiga genetik jihatdan eng yaqin virus — qushlar ensefalomiyeliti virusi.

A gepatiti virusida ribosomaning ichki birikish uchastkasi (ingl. IRES) kuchsiz faoliyat ko‘rsatadi. Virus kapsidini kodlaydigan genom qismida antigen o‘zgaruvchanligini cheklaydigan konservativ kodonlar klasterlari mavjud.

Tuzilishi

A gepatovirusi — pikornavirus; uning tashqi qobig‘i yo‘q va oqsil qobiq ichiga joylashgan bir zanjirli (+) RNKni saqlaydi. Virusning faqat bitta serotipi aniqlangan, ammo bir nechta genotipi mavjud. Virus genomida kodonlardan foydalanish bir tomonlama bo‘lib, xo‘jayin organizmidagidan g‘ayrioddiy darajada farq qiladi. HAV kapsidini kodlaydigan sohada kam uchraydigan kodonlarning yuqori darajada saqlangan klasterlari antigen o‘zgaruvchanligini cheklaydi.

Genotiplari

Bitta serotip va yettita alohida genetik guruh (to‘rttasi odamlarda, uchtasi maymunlarda) tavsiflangan. Odam genotiplari I—III raqamlari bilan belgilangan. Oltita kenja tip (IA, IB, IIA, IIB, IIIA, IIIB) tavsiflangan. Maymunlar genotiplari IV—VI deb raqamlangan. Shuningdek, odamdan ajratib olingan VII genotipining yagona izolati ham tasvirlangan. III genotipi ham odamlarda, ham tungi maymunlarda aniqlangan. Odamlardan ajratilgan izolatlarning aksariyati I genotipiga mansub. I tipdagi izolatlar orasida IA kenja tipi ustunlik qiladi.

Genomdagi mutatsiya chastotasi yiliga har bir nukleotid pozitsiyasiga 1,73-9,76 × 10-4 ta nukleotid almashinuvi deb baholanadi. Odam shtammlari, ehtimol, taxminan 3600 yil avval maymun shtammlaridan kelib chiqqan. III va IIIA genotipi shtammlarining o‘rtacha yoshi mos ravishda 592 va 202 yil deb baholanadi.

Ko‘payish sikli

Odamlar kabi umurtqali hayvonlar virusning tabiiy xo‘jayinlaridir. Yuqish yo‘llari — fekal-oral va qon orqali.

Og‘iz orqali organizmga kirgach, HAV qon oqimiga epiteliy og‘iz-halqum yoki ichak orqali o‘tadi. Qon virusni uning nishoni — jigarga olib boradi, u yerda virus gepatotsitlar va Kupfer hujayralari (jigar makrofaglari)da ko‘payadi. Virus replikatsiyasi sitoplazmada amalga oshadi. Virusning xo‘jayin hujayraga kirishi uning hujayra retseptorlariga birikishi orqali yuz beradi va bu endotsitozni ta’minlaydi. Replikatsiya musbat zanjirli RNK viruslari modeliga muvofiq kechadi. Virusning uzatilishi virus tomonidan boshlanadi. Virus xo‘jayin hujayradan lizis va viroporinlar ajralishi orqali chiqadi. Virionlar o‘t suyuqligi va najas bilan ajralib chiqadi. HAV katta miqdorda taxminan 11 kun oldin — alomatlar yoki antitanalar (HAVga qarshi IgM) qonda paydo bo‘lishidan avval — ajraladi. Inkubatsiya davri 15-50 kunni tashkil etadi, infeksiyalanganlar orasida o‘lim xavfi esa 0,5 % dan kam.

Jigar gepatotsitlarida RNK genomi oqsil qobiqdan ajralib chiqadi va hujayraning o‘z ribosomalari orqali oqsil sintezlanadi. Boshqa pikornaviruslardan farqli ravishda, ushbu virusda butun holatda saqlangan eukariot initsiatsiya omili 4G (eIF4G) translyatsiyani boshlash uchun zarur. Bu omilga ehtiyoj tufayli virus boshqa pikornaviruslardan farqli ravishda xo‘jayin hujayra oqsillari sintezini to‘xtata olmaydi. Shuning uchun virus hujayraning translyatsiya mexanizmi uchun uncha samarali bo‘lmagan raqobatga kirishadi; bu uning hujayra kulturasida sust ko‘payishini tushuntirishi mumkin. Taxminlarga ko‘ra, ayni shu sababli virus xo‘jayin hujayrasiga nisbatan tabiiy ravishda yuqori darajada optimallashtirilgan kodonlardan foydalanish usulini moslashtirib olgan. Bu strategiyaning aynan qanday ishlashi hozircha to‘liq ma’lum emas.

Virusga bog‘liq yaqqol sitotoksiklik kuzatilmaydi. Bu, ehtimol, virusga butun eIF4G zarurligi bilan bog‘liq; jigar shikastlanishi esa, asosan, immun javob vositasida yuzaga keladi.

Urug‘ Xo‘jayin To‘qimaga moyillik (tropizm) Organizmga kirish Hujayradan chiqish Replikatsiya joyi Yig‘ilish joyi Yuqish yo‘li
Hepatovirus Odamlar, umurtqalilar Jigar Hujayra retseptorlari orqali endotsitoz Lizis Sitoplazma Sitoplazma Fekal-oral, qon orqali

Yuqish yo‘llari

Virus fekal-oral yo‘l bilan tarqaladi, infeksiya ko‘pincha sanitariya sharoiti yomon va odamlar zich yashaydigan joylarda yuqadi. A gepatiti parenteral yo‘l bilan ham yuqishi mumkin, ammo qon va qon mahsulotlari orqali yuqish juda kam uchraydi. Oziq-ovqat orqali tarqaladigan kasallik o‘choqlari ko‘p kuzatiladi; ifloslangan suvda yetishtirilgan mollyuskalarni iste’mol qilish infeksiya xavfini oshiradi. Barcha o‘tkir virusli gepatitlarning taxminan 40 % i HAV sababli yuzaga keladi. Infeksiyalangan odamlar alomatlar paydo bo‘lishidan oldin, zararlanganidan taxminan 10 kun o‘tgach yuqumli bo‘ladi. Virus yuvish vositalari, kislotalar (pH 1), erituvchilar (masalan, efir, xloroform), quritish va 60 °C gacha bo‘lgan haroratga chidamli. U chuchuk va sho‘r suvda oylar davomida saqlanishi mumkin. Umumiy manbadan (masalan, suv yoki restoran) kelib chiqadigan kasallik o‘choqlari xosdir. Infeksiya rivojlanayotgan mamlakatlar bolalari orasida keng tarqalgan bo‘lib, 100 % holatgacha yetishi mumkin, ammo kasallikdan keyin umrbod immunitet shakllanadi. HAVni xlor bilan ishlov berish (ichimlik suvi), formalin (0,35 %, 37 °C, 72 soat), peratsetat kislota (2 %, 4 soat), beta-propiolakton (0,25 %, 1 soat) va ultrabinafsha nurlanish (2 mkVt / sm2 / min) orqali faolsizlantirish mumkin. A gepatiti virusi jinsiy yo‘l, xususan, oral-anal jinsiy aloqa orqali ham yuqishi mumkin.

Rivojlanayotgan mamlakatlarda va gigiyena talablari past bo‘lgan hududlarda bu virus bilan zararlanish darajasi yuqori bo‘lib, kasallik odatda erta bolalikda yuqadi. Daromadlar ortishi va toza suvdan foydalanish imkoniyati kengayishi bilan HAV kasallanish darajasi kamayadi. Biroq rivojlangan mamlakatlarda infeksiya asosan unga moyil yosh odamlarga yuqadi. Ularning aksariyati virusni kasallanish darajasi yuqori mamlakatlarga safar vaqtida yoki infeksiyalangan odamlar bilan aloqa qilganda yuqtiradi.

Odamlar virusning yagona tabiiy rezervuaridir. Ma’lum bo‘lgan biror hasharot yoki boshqa hayvon tashuvchisi virusni yuqtirmaydi. HAVning surunkali shakli haqida xabar berilmagan.

Chidamliligi

Virus yuqori harorat, kislotalar, yog‘larni erituvchi moddalar (tarkibida lipidlar yo‘q) va dezinfeksiya vositalariga nisbatan chidamli, past haroratga esa yaxshi bardosh beradi. Bularning barchasi uning tashqi muhitda uzoq saqlanishiga yordam beradi. Xona haroratida virus bir necha hafta yashaydi, 60 °C da 4—12 soatdan keyin yuqumliligini qisman, 85 °C da esa bir necha daqiqada butunlay yo‘qotadi. Xlorga juda chidamli bo‘lgani sababli suv tozalash inshootlaridagi to‘siqlardan o‘tib, vodoprovod suviga tushishi mumkin.

Epidemiologiyasi

A gepatiti virusi odamlar uchun yuqori patogenlikka ega. JSSTning (1987-y.) xulosasiga ko‘ra, kasallik boshlanishi uchun bittagina virion bilan zararlanishning o‘zi yetarli. Biroq amalda infeksiya chaqiruvchi doza, ehtimol, ancha yuqori. Infeksiya manbai faqat zararlangan odamdir. Virus sariqlik boshlanishidan 12—14 kun oldin va sariqlik davrining 3 haftasi davomida najas bilan ko‘p miqdorda ajraladi. A gepatitining sariqlik bilan, sariqliksiz va alomatsiz kechadigan shakllarida virus ajralishi o‘rtasida sezilarli farq topilmagan. Yuqish yo‘li — fekal-oral, asosan suv orqali, shuningdek, maishiy aloqa va oziq-ovqat orqali.

Oldini olish

A gepatitining oldini emlash, gigiyena va sanitariya qoidalariga rioya qilish orqali olish mumkin.

Ikki turdagi vaksina tarkibida yo faolsizlantirilgan A gepatovirusi, yoki tirik, ammo kuchsizlantirilgan virus bo‘ladi. Ikkalasi ham kelgusidagi infeksiyaga qarshi faol immunitet hosil qiladi. Vaksina 95 % dan ortiq holatda HAVdan 25 yildan ko‘proq vaqt himoya qiladi. AQShda Moris Xilleman va uning jamoasi ishlab chiqqan vaksina 1995-yilda litsenziyalangan; dastlab 1996-yilda xavf yuqori hududlardagi bolalarga qo‘llangan, 1999-yilda esa kasallanish yuqori bo‘lgan boshqa hududlarda ham joriy etilgan.

Vaksina inyeksiya yo‘li bilan yuboriladi. Dastlabki doza emlashdan keyin 2-4 hafta o‘tgach boshlanadigan va bir yil davom etadigan himoyani ta’minlaydi; olti-12 oydan keyin yuboriladigan ikkinchi, kuchaytiruvchi doza esa 20 yildan ortiq himoya beradi.

Vaksina 1992-yilda joriy qilingan va dastlab xavfi yuqori shaxslarga tavsiya etilgan. Shundan so‘ng Bahrayn va Isroil kasallikni bartaraf etish dasturlarini amalga oshira boshlagan. Avstraliya, Xitoy, Belarus, Italiya, Ispaniya va Qo‘shma Shtatlar ham shunga o‘xshash dasturlarni boshlagan. Emlash keng qo‘llanadigan hududlarda A gepatiti bilan kasallanish keskin kamaygan. Xitoy va Qo‘shma Shtatlarda A gepatiti bilan kasallanish 90 % ga kamaygan (1990-yildan buyon).

Qo‘shma Shtatlarda bolalarni 1 va 2 yoshda emlash tavsiya qilinadi; 12 oydan kichik chaqaloqlarga A gepatitiga qarshi emlash tavsiya etilmaydi. Bundan tashqari, ilgari emlanmagan hamda sayohat tufayli virus ta’siriga uchragan yoki uchrashi mumkin bo‘lgan shaxslarga ham tavsiya etiladi. CDC erkaklar bilan jinsiy aloqada bo‘ladigan erkaklarga infeksiyaga qarshi emlanishni tavsiya qiladi.

Patogenezi va klinik belgilari

Inkubatsiya davri virusning yuqtiruvchi dozasiga bog‘liq holda 15 kundan 50 kungacha davom etadi, o‘rtacha 28—30 kunni tashkil etadi. Organizmga tushgan A gepatiti virusi mintaqaviy limfa tugunlarida ko‘payadi, qonga, keyin jigar hujayralariga kirib, o‘tkir diffuz gepatitni keltirib chiqaradi. Bunda gepatotsitlar va jigarning retikuloendotelial elementlari shikastlanadi, jigarning zararsizlantirish va to‘siq vazifalari pasayadi. Gepatotsitlar lizisi infeksiyaga qarshi immun javob orqali, sitotoksik T-limfotsitlar va/yoki antitanaga bog‘liq hujayraviy sitotoksiklik mexanizmi ishtirokida yuz beradi. HAV bevosita sezilarli sitopatogen ta’sirga ega emas deb hisoblanadi.

A gepatitining eng xos klinik ko‘rinishi — o‘tkir sariqlikli, davriy kechadigan shakl: inkubatsiya davri, prodromal (sariqlikoldi) davr, sariqlik davri va sog‘ayish davri. Biroq infeksiya o‘choqlarida sariqliksiz va alomatsiz shakllar bilan og‘riganlar ham ko‘p aniqlanadi; ularning soni sariqlikli holatlardan ancha ko‘p («aysberg fenomeni»).

Infeksiyadan keyingi immunitet

Infeksiyadan keyingi immunitet mustahkam va uzoq davom etadi; bu virusni neytrallovchi antitanalar hamda immun xotira hujayralari bilan bog‘liq.

Davolash

A gepatitini maxsus davolash usuli ma’lum emas. Infeksiya alomatlaridan tuzalish bir necha hafta yoki oy davom etishi mumkin. Virusli gepatitlarda interferonlar ishlab chiqarilishi buzilgani sababli gepatitlarni, shu jumladan A gepatitini davolashda interferon va uning organizmdagi sintezini rag‘batlantiruvchi amiksin. A gepatitiga qarshi vaksina butun dunyo bo‘ylab kasallik avj olishlarini samarali jilovlaydi.