


Epidemiya (lot. epidemia, yun. επιδημία — «xalq orasida tarqalgan», quyidagi so‘zlardan: ἐπι — «ustida, orasida» va δῆμος — «xalq» so‘zlaridan) — ma’lum hududda kasallanishning odatdagi ko‘rsatkichidan sezilarli darajada yuqori bo‘lgan, kengayib boruvchi va favqulodda vaziyatlarga sabab bo‘lishi mumkin bo‘lgan kasallik tarqalishidir. Ko‘plab tibbiyot idoralari odatdagi kasalliklar uchun o‘z epidemiya chegaralarini[manbada yo‘q] ko‘p yillik o‘rtacha kasallanish ko‘rsatkichlari asosida hisoblaydi.
Epidemiyalarni va ularga qarshi kurashish usullarini o‘rganuvchi tibbiyot sohasi — epidemiologiya. U yuqumli va yuqumsiz kasalliklar epidemiyalarini o‘rganadi.
Epidemiyalar va pandemiyalar ro‘yxati
Epidemik jarayon
Epidemik jarayon — bu kasallikning (yuqumli kasallikda esa infeksiya qo‘zg‘atuvchisining) populyatsiyadauzluksiz tarqalishidir. Boshqacha aytganda, epidemik jarayon yuzaga kelishi uchun uchta omil (yoki shart) zarur:
- infeksion jarayon qo‘zg‘atuvchisining manbai yoki yuqumsiz kasallikning sababi;
- yuqish mexanizmlari;
- kasallikka moyil odamlar (yoki umuman tirik organizmlar: hayvonlar va o‘simliklar).
Epidemiyalarning paydo bo‘lishi va kechishiga tabiiy sharoitdagi jarayonlar (tabiiy o‘choqlilik, epizootiyalar va hokazolar) hamda ijtimoiy omillar (kommunal obodonlashtirish, turmush sharoiti, sog‘liqni saqlash tizimining holati va boshqalar) ta’sir ko‘rsatadi.
Faqat inson infeksiya manbai bo‘ladigan kasalliklar antroponozlar, inson ham, hayvonlar ham infeksiya manbai bo‘ladiganlari esa antropozoonozlar.
Barcha yuqumli kasalliklarda infeksiya yuqqan paytdan kasallikning ilk ko‘rinadigan belgilari paydo bo‘lguniga qadar ma’lum vaqt o‘tadi. Bu vaqt inkubatsiya davrideb ataladi. Uning davomiyligi turli infeksiyalarda bir xil emas — bir necha soatdan bir necha yilgacha davom etishi mumkin.
Infeksiya qo‘zg‘atuvchisining yuqish mexanizmlari
Kasallik xususiyatiga qarab, epidemiya davrida infeksiya qo‘zg‘atuvchisining asosiy yuqish mexanizmlari quyidagilardan iborat bo‘lishi mumkin:
- fekal-oral (suv, oziq-ovqat yoki maishiy aloqa orqali yuqadi) (masalan, dizenteriyada va qorin tifida);
- havo-tomchi (masalan, grippda);
- transmissiv (masalan, bezgakda va toshmali tifda);
- kontakt orqali (masalan, OIV-infeksiyada, quturishda).
Ba’zan infeksiya qo‘zg‘atuvchisining bir nechta yuqish mexanizmi ahamiyat kasb etadi. Yuqumli kasallikning kechishi qo‘zg‘atuvchining inson organizmiga qaysi yo‘l bilan kirganiga bog‘liq. Masalan, o‘pka, ichak va teri-bubon shakllaridagi o‘lat yoki kuydirgikasalliklarining kechishi bir-biridan ancha farq qiladi. Infeksion omillar yuqumsiz kasalliklar uchun ham xavf omillari bo‘lishi mumkin.
Eng yirik epidemiyalar
- «Yustinian o‘lati» (551—580), dastlab Sharqiy Rim imperiyasida boshlangan va butun Yaqin Sharq hududini qamrab olgan. Bu epidemiyada taxminan 100 mln kishi halok bo‘lgan.
- «Qora o‘lim» — ham bubonli, ham o‘pka shaklidagi o‘lat epidemiyasi o‘rta asrlardagi Yevropani XIV asrda qamrab olgan. 100—200 million kishining hayotiga zomin bo‘lgan.
- «Ispan grippi» («ispanka») — epidemiya bo‘lib, unda Birinchi jahon urushidan keyin 550 mln nafardan ortiq kishi zararlangan. Bu dunyo aholisining 30 %iga teng edi. Yer aholisi orasida taxminan 50—100 mln kishi, ya’ni dunyo aholisining 2,7—5,3 %i vafot etgan. Shu sababli bu epidemiya insoniyat tarixidagi eng katta falokatlardan biri hisoblanadi. Demak, yuqtirganlar orasida o‘lim ko‘rsatkichi 10—20 % bo‘lgan.
- «COVID-19 pandemiyasi» — pandemiya bo‘lib, unga koronavirus SARS-CoV-2 tarqalishi sabab bo‘lgan. Kasallikning ilk avj olishi Uxanda, Xitoyda 2019-yil dekabrida qayd etilgan. 30-yanvar (2020-yil) kuni Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ushbu avj olishni xalqaro ahamiyatga ega bo‘lgan jamoat salomatligi sohasidagi favqulodda vaziyat deb e’lon qilgan, 11-martda esa pandemiya deb e’lon qilgan. 2025-yil yanvar holatiga ko‘ra, dunyo bo‘ylab 777 milliondan ortiq kasallanish holati qayd etilgan va 7 mln dan ortiq o‘lim rasman tasdiqlangan. Bu COVID-19 pandemiyasini tarixdagi eng halokatli pandemiyalardan biriga aylantiradi.
Bu atama quyidagi atamalar guruhiga kiradi: | |||
| -demi- | -zoo- | -fito- | |
|---|---|---|---|
| En- | Endemiya | Enzootiya | Enfitotiya |
| Epi- | Epidemiya | Epizootiya | Epifitotiya |
| Epi-…-logiya | Epidemiologiya | Epizootologiya | Epifitotiologiya |
| Pan- | Pandemiya | Panzootiya | Panfitotiya |
Kelib chiqish sababi, ya’ni etiologiyasi noma’lum epidemiyalar
Ayrim epidemiyalarning infeksion qo‘zg‘atuvchilari hali ham aniqlanmagan. Masalan, XVI asrda Yevropaga tarqalgan «inglizcha terlash isitmasi» yoki «ingliz terlash kasalligi»..
Adabiyotlar
- Ustinov A. N. Qadimgi dunyo epidemiyalari tarixiga doir. — M.: A. I. Mamontov bosmaxonasi shirkati, 1894. — XVIII, 131 bet
- Frumer A. L. Epidemik va endemik kasalliklar // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — SPb., 1904. — J. XLa. — B. 893—900.