Epidemiya nima

Sahifa: Radzivill yilnomasi sahifasida tasvirlangan o‘lat epidemiyasi Polotskda 1092-yilda yuz bergan. Yilnomachining so‘zlariga ko‘ra, kasallikni shaharda kecha-yu kunduz kezgan jinlar olib kelgan
Epidemiyaga misol: vaqt o‘tishi bilan yangi kasallanish holatlari sonining o‘zgarishini ko‘rsatuvchi grafik
Afina o‘lati (taxm. 1652—1654-yillar, Mixael Sverts) asarida miloddan avvalgi 430-yilda Afinani qamrab olgan halokatli epidemiya tasvirlangan. Bu voqeani tarixchi Fukidid bayon qilgan

Epidemiya (lot. epidemia, yun. επιδημία — «xalq orasida tarqalgan», quyidagi so‘zlardan: ἐπι — «ustida, orasida» va δῆμος — «xalq» so‘zlaridan) — ma’lum hududda kasallanishning odatdagi ko‘rsatkichidan sezilarli darajada yuqori bo‘lgan, kengayib boruvchi va favqulodda vaziyatlarga sabab bo‘lishi mumkin bo‘lgan kasallik tarqalishidir. Ko‘plab tibbiyot idoralari odatdagi kasalliklar uchun o‘z epidemiya chegaralarini[manbada yo‘q] ko‘p yillik o‘rtacha kasallanish ko‘rsatkichlari asosida hisoblaydi.

Epidemiyalarni va ularga qarshi kurashish usullarini o‘rganuvchi tibbiyot sohasi — epidemiologiya. U yuqumli va yuqumsiz kasalliklar epidemiyalarini o‘rganadi.

Epidemiyalar va pandemiyalar ro‘yxati

Epidemik jarayon

Epidemik jarayon — bu kasallikning (yuqumli kasallikda esa infeksiya qo‘zg‘atuvchisining) populyatsiyadauzluksiz tarqalishidir. Boshqacha aytganda, epidemik jarayon yuzaga kelishi uchun uchta omil (yoki shart) zarur:

  • infeksion jarayon qo‘zg‘atuvchisining manbai yoki yuqumsiz kasallikning sababi;
  • yuqish mexanizmlari;
  • kasallikka moyil odamlar (yoki umuman tirik organizmlar: hayvonlar va o‘simliklar).

Epidemiyalarning paydo bo‘lishi va kechishiga tabiiy sharoitdagi jarayonlar (tabiiy o‘choqlilik, epizootiyalar va hokazolar) hamda ijtimoiy omillar (kommunal obodonlashtirish, turmush sharoiti, sog‘liqni saqlash tizimining holati va boshqalar) ta’sir ko‘rsatadi.

Faqat inson infeksiya manbai bo‘ladigan kasalliklar antroponozlar, inson ham, hayvonlar ham infeksiya manbai bo‘ladiganlari esa antropozoonozlar.

Barcha yuqumli kasalliklarda infeksiya yuqqan paytdan kasallikning ilk ko‘rinadigan belgilari paydo bo‘lguniga qadar ma’lum vaqt o‘tadi. Bu vaqt inkubatsiya davrideb ataladi. Uning davomiyligi turli infeksiyalarda bir xil emas — bir necha soatdan bir necha yilgacha davom etishi mumkin.

Infeksiya qo‘zg‘atuvchisining yuqish mexanizmlari

Kasallik xususiyatiga qarab, epidemiya davrida infeksiya qo‘zg‘atuvchisining asosiy yuqish mexanizmlari quyidagilardan iborat bo‘lishi mumkin:

Ba’zan infeksiya qo‘zg‘atuvchisining bir nechta yuqish mexanizmi ahamiyat kasb etadi. Yuqumli kasallikning kechishi qo‘zg‘atuvchining inson organizmiga qaysi yo‘l bilan kirganiga bog‘liq. Masalan, o‘pka, ichak va teri-bubon shakllaridagi o‘lat yoki kuydirgikasalliklarining kechishi bir-biridan ancha farq qiladi. Infeksion omillar yuqumsiz kasalliklar uchun ham xavf omillari bo‘lishi mumkin.

Eng yirik epidemiyalar


Bu atama quyidagi atamalar guruhiga kiradi:
-demi--zoo--fito-
En-EndemiyaEnzootiyaEnfitotiya
Epi-EpidemiyaEpizootiyaEpifitotiya
Epi-…-logiyaEpidemiologiyaEpizootologiyaEpifitotiologiya
Pan-PandemiyaPanzootiyaPanfitotiya

Kelib chiqish sababi, ya’ni etiologiyasi noma’lum epidemiyalar

Ayrim epidemiyalarning infeksion qo‘zg‘atuvchilari hali ham aniqlanmagan. Masalan, XVI asrda Yevropaga tarqalgan «inglizcha terlash isitmasi» yoki «ingliz terlash kasalligi»..

Adabiyotlar