Virusli gepatitlar nima

Virusli gepatit
KXT-11 1E5Z
KXT-10 B15 va B19
KXT-9 070
MeSH D006525
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Virusli gepatit (lot. Hepatitis viruses) — jigar to‘qimasining yallig‘lanishi bo‘lib, unga viruslar sabab bo‘ladi.

Gepatit turli sabablarga ko‘ra yuzaga kelishi mumkin, ammo ko‘pincha[manba 2066 kundan beri ko‘rsatilmagan] gepatitga viruslar sabab bo‘ladi. Gepatit viruslari turli taksonlarga mansub bo‘lib, biokimyoviy va molekulyar xususiyatlari bilan farq qiladi, ammo ularning barchasi odamlarda gepatit keltirib chiqarishi bilan birlashadi. Jigarning surunkali kasalliklari, jumladan B va C virusli gepatitlari, dunyoda o‘limga olib keluvchi o‘nta asosiy sabab qatoriga kiradi. Dunyoda 170 mln kishi C gepatitidan aziyat chekadi, undan ikki baravar ko‘p — 350 mln kishi esa B gepatiti virusi bilan kasallangan.

Hozirgi vaqtda virusli gepatitni keltirib chiqarishi mumkin bo‘lgan ko‘plab viruslar ma’lum: A gepatiti virusi, B gepatiti virusi, C gepatiti virusi, D gepatiti virusi, E gepatiti virusi, F gepatiti virusi va G gepatiti virusi, TTV va SEN gepatiti viruslari, qizilcha virusi, sitomegalovirus, Epshteyn — Barr virusi, odam immunitet tanqisligi virusi (OITS bosqichida) va boshqalar. Virusli gepatitni keltirib chiqaradigan ayrim viruslar yetarlicha o‘rganilmagan.

Hayvonlarda uchraydigan gepatit viruslari ham ma’lum:

Kashf etilish tarixi

Sariqlikning yuqumli shakllari haqidagi ma’lumotlar Gippokrat (miloddan avvalgi V asr) asarlarida ham uchraydi, o‘rta asrlarda esa bemorlarni ajratib saqlash amaliyoti qo‘llangan. XVII–XIX asrlardagi urushlar vaqtida «harbiy sariqlik»ning ommaviy avj olish holatlari kuzatilgan, biroq kasallikning tabiati noma’lumligicha qolgan.

XIX asrda epidemik sariqlikning kelib chiqishini tushuntiruvchi uchta asosiy nazariya shakllandi:

  1. Gumoral (diskrazik) nazariya — kasallikni qon tarkibining buzilishi bilan bog‘lagan.
  2. Xoledoxogen («kataral») nazariya — Rudolf Virxovning (1849) yetakchi nazariyasi bo‘lib, sariqlikni o‘t yo‘llarining yallig‘lanishi natijasida ularning mexanik to‘silib qolishi bilan izohlagan.
  3. Gepatogen nazariya — kasallik sababini jigarning zararlanishi bilan bog‘lagan.

1888 yilda taniqli rus klinitsisti S. P. Botkin o‘qigan ma’ruza burilish nuqtasi bo‘ldi. U gepatogen nazariyani ilmiy jihatdan asoslab, sariqlikning tabiatiga oid qarashlarni ilk bor uning infeksion etiologiyasi bilan birlashtirdi hamda kasallikning (keyinchalik «Botkin kasalligi» deb atalgan) virusli tabiatga ega ekanini taxmin qildi. Uning ishlari virusli gepatitni birinchi navbatda jigarni zararlaydigan yuqumli kasallik sifatida zamonaviy tushunishga asos soldi; bu yo‘nalish 1930-yillarning oxiriga kelib mustaqil ilmiy fan sifatida to‘liq shakllandi.

1930-yillarning oxiri — 1940-yillarda F. Makkallum (AQSH), P. S. Sergiyev va Ye. M. Tareyev (SSSR) tadqiqotlari «zardob gepatiti»ning (keyinchalik B gepatiti deb atalgan) virusli tabiatini tajriba yo‘li bilan isbotlab, uning zararlangan inson qon zardobi orqali yuqishini aniqladi. Keyingi o‘n yilliklarda qo‘zg‘atuvchini tovuq embrionlarida (SSSRda V. M. Jdanov va A. A. Smorodinsev ishlari), to‘qima kulturalarida va hayvonlarda ko‘paytirishga muvaffaqiyatsiz urinishlar davom etdi. Shunga qaramay, bu tadqiqotlar uning asosiy xususiyatlarini o‘rganishga yordam berdi.

1967 yilda B. Blumberg Avstraliya antigenini (HBsAg) kashf etishi bilan muhim burilish yuz berdi; ko‘p o‘tmay u B gepatiti virusi (HBV) markeri sifatida tan olindi. 1970 yilda D. Deyn virusning to‘liq zarrachasini («Deyn zarrachasi») tasvirladi. 1970-yillarning boshlarida asosiy antigenlar (HBsAg, HBcAg, HBeAg) aniqlanib, ishonchli diagnostika va vaksina ishlab chiqish uchun zamin yaratildi. 1973 yilda A gepatiti virusi, 1989 yilda esa C gepatiti virusi kashf etildi.

Zamonaviy tasnif. 1977 yilda D gepatiti virusi (delta-agent) tavsiflandi. 1980-yillarda E gepatiti virusi hamda hayvonlardagi qarindosh gepadnaviruslar tavsifi qo‘shildi. Bu HBV va unga o‘xshash viruslarni Hepadnaviridae oilasiga birlashtirish imkonini berdi. Shu tariqa A dan E gacha bo‘lgan virusli gepatitlarning zamonaviy nomenklaturasi shakllandi.

Virusli gepatitlarni o‘rganishning qisqacha tizimlashtirilgan xronologiyasi:

I. Dastlabki davr (XX asrgacha):

Miloddan avvalgi V asr. Sariqlikning yuqumliligi haqidagi dastlabki ma’lumotlar.

Milodiy VII asr. Sariqlik bilan og‘rigan bemorlarni alohida saqlash taklif qilingan.

XVIII asr. Sariqlik epidemiyalari bilan urushlar o‘rtasidagi bog‘liqlik payqalgan (qamoqxona, lager, askarlar va okop sariqligi atamalari paydo bo‘lgan).

1846 Epidemik sariqlik patogenezining gumoral gipotezasi ilgari surilib, sariqlik o‘tning ortiqcha parchalanishi bilan bog‘langan.

1849 Kataral sariqlikning kelib chiqishi haqida mexanik (xoledoxogen) gipoteza ilgari surilib, u o‘t yo‘llarida shilliq tiqin hosil bo‘lishi bilan izohlangan («kataral sariqlik» atamasi kiritilgan).

1888 Muhim yil: a) Kataral sariqlikning kelib chiqishi haqida gepatogen gipoteza ilgari surildi, bu gipoteza kasallikni jigar zararlanishi bilan bog‘lab, sirroz bilan aloqador bo‘lishi mumkinligini taxmin qildi. b) Kataral sariqlik mustaqil yuqumli kasallik sifatida talqin qilindi. v) «Botkin kasalligi» nomi kiritildi.

1930 Gepatitning tabiati va qaytalanishi haqida nerv-distrofik gipoteza ilgari surildi.

II. Gepatitlarni aniqlash va farqlash davri (1930–1960-yillar):

1931 Sariqlik inyeksiyalardan (teri ostiga, vena ichiga) keyin rivojlanishi mumkinligi aniqlandi. Zardob gepatiti, shuningdek inyeksion, shpritsga bog‘liq va inyeksiyadan keyingi gepatit atamalari taklif etildi.

1932—1940 Zardob gepatitining virusli tabiati aniqlandi. Uning fulminant (yashin tezligida kechuvchi, xavfli) shakli tavsiflandi. Ko‘ngillilarda o‘tkazilgan tajribalarda infeksion gepatitning virusli tabiati isbotlandi.

1945 Zardob gepatitining virusli tabiati uzil-kesil tasdiqlandi.

1954 Surunkali gepatitlarning birinchi morfologik tasnifi taklif qilindi.

1955 Virusli gepatitlarda qon zardobidagi aldolaza faolligi oshishi aniqlandi.

1962 Infeksion gepatit (A gepatiti) surunkali shaklga o‘tmasligi isbotlandi. Virusli gepatitlarni davolashda glyukokortikosteroidlar qo‘llanila boshlandi.

1963 Virusli gepatitlarda qon zardobidagi aminotransferazalar faolligi oshishi aniqlandi.

1963 Ilk bor jigar transplantatsiyasi amalga oshirildi.

1964 JSST xalqaro atamalarni joriy etdi: infeksion gepatit (A gepatiti), zardob gepatiti (B gepatiti) va ularni birlashtiruvchi «virusli gepatit» atamasi. SSSRda «Botkin kasalligi» atamasi ishlatilgan. Jigar zararlanganda giperfermentemiya yuzaga kelish mexanizmi tavsiflandi.

1965 Virusli gepatitlarda jigar to‘qimasida Kaunsilmenning atsidofil tanachalari (Kaunsilmen tanachalari) aniqlandi; ular gepatotsitlar apoptozining markerlari hisoblanadi.

1967 Gepatitni keltirib chiqaruvchi ikkita turli virus agenti — MS-1 (infeksion, A) va MS-2 (zardob, B) mavjudligi tajriba yo‘li bilan isbotlandi.

III. Virusologiya va immunologiya davri (1970-yillar — asosiy kashfiyotlar)

1968 Virusli gepatit kechishining mikroepidemik va immunopatologik variantlari tavsiflandi. Surunkali gepatitning ikki asosiy shakli — surunkali faol va surunkali persistirlovchi shakllari ajratildi.

1969 «Avstraliya» antigeni (HBsAg) bilan zardob gepatiti (B gepatiti) o‘rtasidagi bog‘liqlik aniqlandi.

1970 Deynning virus zarrachasi — B gepatitining to‘liq virioni kashf etildi. B virusli gepatiti bilan gepatotsellyulyar karsinoma (gepatoma) o‘rtasidagi bog‘liqlik aniqlandi.

1970 Virusli gepatitlarni davolash maqsadida birinchi marta gemosorbsiya amalga oshirildi.

1971 A gepatiti virusi ilk bor elektron mikroskopiya usulida ko‘rildi. HBsAg ni aniqlash uchun radioimmunologik usul qo‘llanildi. B gepatiti virusining DNK-polimerazasi aniqlandi. B gepatiti virusining murakkab antigen tuzilishi o‘rganildi (HBsAg va HBcAg kashf etildi). Ularni aniqlash uchun test tizimlari ishlab chiqildi. B gepatitiga qarshi maxsus immunoglobulinning profilaktik samarasi isbotlandi.

1972 HBeAg B gepatiti virusi faol replikatsiyasining markeri sifatida kashf etildi. B gepatiti virusining vertikal (onadan bolaga) yuqishi isbotlandi. Virusli gepatitlar patogenezining virus-immunogenetik konsepsiyasi shakllantirildi (gepatotsitlar sitolizi immun javob tufayli yuz beradi).

1973 Xira shisha ko‘rinishidagi gepatotsitlar aniqlanib, ulardagi HBsAg orsein bilan bo‘yash usulida topildi. Virusli A gepatitining qo‘zg‘atuvchisi (virus) kashf etildi. B gepatiti virusi hujayraga bevosita sitolitik ta’sir ko‘rsatmasligi isbotlandi va immun limfotsitlarning sitotoksik ta’siri aniqlandi.

Tasnif

Qo‘zg‘atuvchi turiga ko‘ra

Boshqa, hozircha aniqlanmagan gepatit viruslari ham mavjud bo‘lishi mumkin deb taxmin qilinadi. Bundan tashqari, gepatitga quyidagi viruslar ham sabab bo‘lishi mumkin: sariq isitma virusi, gerpesviruslar, qizilcha virusi, Koksaki viruslari, Lassa isitmasi virusi, shuningdek Marburg–Ebola isitmasi viruslari, sitomegaloviruslar (sitomegalovirusli gepatit) va boshqalar. Bunday hollarda gepatit umumlashgan infeksion jarayonning bir qismi bo‘ladi.

Klinik kechishiga ko‘ra

  1. Tug‘ma virusli gepatit
  2. O‘tkir virusli gepatit
  3. Birlamchi surunkali virusli gepatit
  4. Ikkilamchi surunkali virusli gepatit

Virusli gepatitlarda enterosorbsiya

Virusli gepatitlarga zararlangan gepatotsitlar faoliyati buzilishi natijasida rivojlanadigan kuchli va uzoq davom etuvchi endotoksikoz xos. Kasallikning yaqqol namoyon bo‘ladigan shakllarida indol, fenollar, ammiak va boshqa toksik moddalar, shuningdek mikroflora toksinlarini zararsizlantirish (atsetillash, transaminlash) jarayonlari turli darajada buziladi. Enterosorbentlarning ichak toksinlarini yutish qobiliyati ularni klinik amaliyotda qo‘llash uchun asos bo‘ladi. Virusli gepatitda enterosorbsiya detoksikatsiyani kuchaytiradi, pigment inqirozi boshlanishini tezlashtirish va kasallik davomiyligini qisqartirish imkonini beradi. Bu usul virusli gepatitda keng qo‘llanishi mumkin, chunki u texnik jihatdan oddiy va odatda hech qanday asoratga olib kelmaydi (SKN P-2, SUGS, polifepan). Enterosgel ishlatilganda arterial gipotenziya yuz berishi mumkin. Shuningdek, toksik-allergik dermatitning enterodez qo‘llanishi oqibatida yuzaga kelgan holati qayd etilgan.

Adabiyotlar