Plitalar tektonikasi

Yerning asosiy tektonik plitalari xaritasi
Divergent chegaralar:                      Okean rift zonasi (spreding markazi)                      Kontinental rift (kengayish zonasi) Konvergent chegaralar:                      Subduksiya zonasi                      Materiklarning to‘qnashuvi Transform chegaralar:                      O‘ng tomonlama siljish                      Chap tomonlama siljish

Litosfera plitalari tektonikasi — geotektonikada tuzilishi va harakati o‘rganiladigan litosfera haqidagi zamonaviy ilmiy qarash bo‘lib, unga ko‘ra litosfera nisbatan yaxlit bloklar — litosfera plitalaridan iborat va ular bir-biriga nisbatan doimiy harakatda bo‘ladi. Bunda kengayish zonalarida (okean o‘rtasi tizmalari va kontinental riftlarda) spreding (ingl. seafloor spreading — dengiz tubining yoyilishi) natijasida yangi okean po‘sti hosil bo‘ladi, eski po‘st esa subduksiya zonalarida yutiladi. Litosfera plitalari tektonikasi nazariyasi zilzilalar, vulkanik faollik va tog‘ hosil bo‘lish jarayonlari kelib chiqishini tushuntiradi; ularning aksariyati plitalar chegaralarida sodir bo‘ladi.

Yer po‘sti bloklarining harakati haqidagi g‘oya ilk bor materiklar dreyfi nazariyasidada paydo bo‘lgan. Uni Alfred Vegener 1920-yillarda ilgari surgan. Dastlab bu nazariya rad etilgan. Yerning qattiq qobig‘i — Yer litosferasida («mobilizm») deb ataladigan harakat mavjudligi haqidagi qarash 1960-yillarda qayta jonlandi. Okean tubining relyefi va geologiyasini o‘rganish natijasida okean po‘stining kengayishi (spreding) hamda uning bir qismi ikkinchisining ostiga kirishi (subduksiya) jarayonlarini tasdiqlovchi ma’lumotlar olindi. Bu qarashlarning materiklar dreyfi haqidagi eski nazariya bilan birlashtirilishi zamonaviy plitalar tektonikasi nazariyasini yuzaga keltirdi. Bu nazariya qisqa vaqt ichida Yer haqidagi fanlarda keng qabul qilingan ilmiy konsepsiyaga aylandi.

Litosfera plitalari tektonikasi nazariyasida geodinamik muhit tushunchasi muhim o‘rin tutadi. Bu plitalarning muayyan o‘zaro joylashuvi bilan tavsiflanadigan geologik tuzilmadir. Bir xil geodinamik muhitda o‘xshash tektonik, magmatik, seysmik va geokimyoviy jarayonlar sodir bo‘ladi.

Nazariyaning tarixi

Geologiyada XX asr boshlarida asosiy nazariy qarash kontraksion gipoteza bo‘lgan. Bu qarashga ko‘ra, Yer pishirilgan olma singari soviganda, uning yuzasida tog‘ tizmalari ko‘rinishida burmalar hosil bo‘ladi. Ushbu fikrlarni geosinklinal nazariya rivojlantirdi; u burmali tuzilmalarni o‘rganish asosida yaratilgan. Nazariyani Jeyms Dana shakllantirib, kontraksion gipotezaga izostaziya tamoyilini qo‘shgan. Bu tasavvurga ko‘ra, Yer granitlardan (materiklar) va bazaltlardan (okeanlardan) tashkil topgan. Yer siqilganda okeanlarda-botiqlarda materiklarga bosim o‘tkazadigan tangensial kuchlar yuzaga keladi. Materiklar tog‘ tizmalariga ko‘tarilib, keyin yemiriladi. Yemirilishdan hosil bo‘lgan jinslar botiqlarda to‘planadi.

Bu qarashga qarshi chiqqan nemis olim-meteorolog Alfred Vegener 6-yanvar (1912-yil) kuni Germaniya geologiya jamiyati yig‘ilishida materiklar dreyfi haqida ma’ruza qildi. Nazariyani yaratishga Afrikaning g‘arbiy sohillari va Janubiy Amerikaning sharqiy sohillari shakllarining mos kelishi turtki bo‘lgan. Bu materiklar bir-biriga yaqinlashtirilsa, xuddi bir ulkan qadimgi materikning parchalanishidan hosil bo‘lgandek bir-biriga mos tushadi.

Vegener qirg‘oq chiziqlari shaklining o‘xshashligi bilan kifoyalanmadi (bu o‘xshashlik undan oldin ham bir necha bor qayd etilgan) va nazariyaga dalillarni faol izlay boshladi. U ikkala materik sohillarining geologiyasini o‘rganib, qirg‘oq chiziqlari kabi birlashtirilganda mos tushadigan ko‘plab o‘xshash geologik majmualarni topdi. Nazariyani asoslashning boshqa yo‘nalishlari paleoiqlimni tiklash, paleontologik va biogeografik dalillar edi. Ko‘plab hayvon va o‘simliklarning tarqalish hududlari Atlantika okeanining ikki tomonida cheklangan. Ular juda o‘xshash, biroq minglab kilometrli suv kengligi bilan ajralgan; ular bu masofadan o‘tganini tasavvur qilish qiyin, chunki o‘rtada ulkan okean.

Bundan tashqari, Vegener geofizik va geodezik dalillarni ham izlay boshladi. Biroq o‘sha paytda bu fanlarning rivojlanish darajasi materiklarning hozirgi harakatini qayd etishga yetarli emas edi. 1930-yilda Vegener Grenlandiyadagi ekspeditsiyada halok bo‘ldi, ammo hayotligidayoq ilmiy hamjamiyat uning nazariyasini qabul qilmaganini bilgan edi.

Dastlab materiklar dreyfi nazariyasi ilmiy hamjamiyat tomonidan ijobiy kutib olindi, ammo 1922-yilda bir necha mashhur mutaxassis uni qattiq tanqid qildi. Nazariyaga qarshi asosiy dalil plitalarni harakatga keltiruvchi kuch masalasi edi. Vegener materiklar okean tubidagi bazalt ustida harakat qiladi, deb hisoblagan, ammo buning uchun ulkan kuch kerak bo‘lib, bu kuchning manbaini hech kim ko‘rsata olmagan. Plitalar harakatining manbai sifatida Koriolis kuchi, suv ko‘tarilishi va qaytishi hodisalari va ayrim boshqa omillar taklif etildi. Ammo eng oddiy hisob-kitoblar ham bular ulkan materik bloklarini siljitish uchun mutlaqo yetarli emasligini ko‘rsatdi.

Vegener nazariyasi tanqidchilari materiklarni harakatga keltiruvchi kuch masalasiga asosiy e’tiborni qaratib, nazariyani ishonchli tasdiqlaydigan ko‘plab dalillarni e’tiborsiz qoldirdi. Mohiyatan, ular yangi qarash tushuntira olmaydigan yagona masalani topib, asosiy dalillarni konstruktiv tanqidsiz rad etdilar. Alfred Vegener vafotidan so‘ng materiklar dreyfi nazariyasi rad etilib, marginal ilmiy yo‘nalish deb baholandi va tadqiqotlarning mutlaq ko‘pchiligi geosinklinal nazariya doirasida olib borildi. To‘g‘ri, bu nazariya ham hayvonlarning materiklar bo‘ylab tarqalish tarixiga izoh topishi kerak edi. Buning uchun materiklarni birlashtirgan, keyinchalik dengiz ostiga cho‘kib ketgan quruqlik ko‘priklari taxmin qilindi. Shu tariqa Atlantida haqidagi afsona yana jonlandi. Ayrim olimlar jahondagi nufuzli mutaxassislarning xulosasiga qo‘shilmay, materiklar harakati dalillarini izlashni davom ettirdilar. Masalan, Aleksandr dyu Tua[ingl.] shunday tushuntirgan: Himolay tog‘lari to‘qnashuv natijasida yuzaga kelgan; bunda Hindiston yarimoroli va Yevrosiyo plitasi bir-biri bilan to‘qnashgan.

Materiklar gorizontal yo‘nalishda sezilarli siljimaydi deb hisoblagan fiksistlar bilan materiklar baribir harakatlanishini ta’kidlagan mobilistlar o‘rtasidagi sust bahs 1960-yillarda yana avj oldi. Okean tubini o‘rganish natijasida fiksizm doirasida tushuntirib bo‘lmaydigan yangi dalillar kashf qilindi.

1960-yillarning boshiga kelib Jahon okeani tubining relyef xaritasi tuzildi. U okeanlarning markazida okean o‘rtasi tizmalari joylashgani, ular 1,5—2 km ko‘tarilgani ma’lum bo‘ldi; bu ko‘tarilishlar cho‘kindili abissal tekisliklar sathiga nisbatan hisoblanadi. Ushbu ma’lumotlar R. Dits[ingl.] va G. Hessga[ingl.] 1962—1963-yillarda spreding gipotezasini ilgari surish imkonini berdi. Unga ko‘ra, mantiya ichida konveksiya taxminan 1 sm/yil tezlikda yuz beradi. Konveksiya hujayralarining ko‘tariluvchi oqimlari okean o‘rtasi tizmalari ostidan mantiya moddasini olib chiqadi va u tizmaning o‘q qismida okean tubini har 300—400 yilda yangilaydi. Materiklar okean po‘sti ustida suzmaydi, balki litosfera plitalariga go‘yo «payvandlangan» holda mantiya ustida harakatlanadi. Spreding tushunchasiga ko‘ra, okean havzalari o‘zgaruvchan va beqaror tuzilmalardir, materiklar esa barqaror tuzilmalardir.

Okean po‘stining yoshi (qizil rang yosh po‘stni bildiradi)

1963-yilda okean tubida yo‘l-yo‘l magnit anomaliyalarining kashf etilishi spreding gipotezasini kuchli qo‘llab-quvvatladi. Bu anomaliyalar okean tubidagi bazaltlarning magnitlanishida saqlanib qolgan Yer magnit maydoni qutblarining almashinuvi izlari sifatida talqin qilindi. Shundan so‘ng litosfera plitalari tektonikasi Yer haqidagi fanlarda keng e’tirof etila boshladi. Ko‘proq olimlar fiksizm qarashlarini himoya qilishga vaqt sarflashdan ko‘ra, sayyoraga yangi nazariya nuqtayi nazaridan qarash va nihoyat, murakkab geologik jarayonlarga asosli izoh topish ma’qul ekanini angladilar.

Hozirda litosfera plitalari tektonikasi plitalar tezligini uzoqdagi interferometriya usuli bilan kvazarlar nurlanishi asosida o‘lchash hamda GPS sun’iy yo‘ldosh navigatsiya tizimlarida o‘lchash orqali bevosita tasdiqlangan. Ko‘p yillik tadqiqotlar natijalari nazariyaning asosiy qoidalarini to‘liq tasdiqladi.

Litosfera plitalari tektonikasining hozirgi holati

O‘tgan o‘n yilliklarda litosfera plitalari tektonikasining asosiy qoidalari sezilarli darajada o‘zgardi. Hozir ularni quyidagicha ifodalash mumkin:

  • Yerning qattiq yuqori qismi mo‘rt litosfera va plastik astenosferaga bo‘linadi. Astenosferadagi konveksiya plitalar harakatining asosiy sababidir.
  • Hozirgi litosfera 8 ta yirik, o‘nlab o‘rta va ko‘plab mayda plitalarga bo‘linadi. Mayda plitalar yirik plitalar orasidagi mintaqalarda joylashgan. Seysmik, tektonik va magmatik faollik plitalar chegaralarida to‘plangan.
  • Litosfera plitalari birinchi yaqinlashishda qattiq jismlar sifatida qaraladi va ularning harakati Eylerning aylanish teoremasiga bo‘ysunadi[manba 2082 kundan beri ko‘rsatilmagan].
  • Plitalar bir-biriga nisbatan uchta asosiy turda harakatlanadi
  1. uzoqlashish (divergensiya) — rifting va spreding ko‘rinishida;
  2. yaqinlashish (konvergensiya) — subduksiya va kolliziya ko‘rinishida;
  3. transform geologik yoriqlar bo‘ylab siljish harakatlari.
  • Okeanlardagi spreding ularning chekkalarida subduksiya va kolliziya hisobiga muvozanatlanadi. Yerning radiusi va hajmi sayyoraning issiqlik tufayli qisqarishini hisobga olmaganda o‘zgarmaydi (har holda Yer qa’rining o‘rtacha harorati milliardlab yillar davomida sekin pasaymoqda).
  • Litosfera plitalari astenosferadagi konveksion oqimlar ta’sirida harakatlanadi.

Yer po‘stining bir-biridan tubdan farq qiladigan ikki turi mavjud: materik po‘sti (qadimiyroq) va okean po‘sti (200 million yildan katta emas). Ayrim litosfera plitalari faqat okean po‘stidan tashkil topgan (masalan, eng katta Tinch okeani plitasi), boshqalari esa okean po‘stiga kirishib ketgan materik po‘sti blokidan iborat.

Hozirgi davrda Yer sirtining 90 % dan ortig‘ini 8 ta eng yirik litosfera plitasi egallaydi:

O‘rtacha kattalikdagi plitalar orasida Arabiston plitasi, shuningdek, Kokos va Xuan-de-Fuka plitasini alohida ko‘rsatish mumkin. Ular ilgari Tinch okeani tubining katta qismini tashkil etgan ulkan Farallon plitasining qoldiqlaridir. Hozir bu plita Shimoliy va Janubiy Amerika ostidagi subduksiya zonasida yo‘qolib ketgan.

Plitalarni harakatga keltiruvchi kuch

Vulkanik lava ko‘li yuzasida plitalar tektonikasining modeli

Plitalarning gorizontal harakati mantiyadagi issiqlik-gravitatsiya oqimlari — konveksiya hisobiga yuz beradi. Bu oqimlar energiyasining manbai Yerning juda issiq markaziy hududlari (baholarga ko‘ra, yadro harorati taxminan 5000 °C) bilan uning yuzasidagi harorat o‘rtasidagi farqdir. Yerning markaziy qismida qizigan tog‘ jinslari kengayadi (qarang: issiqlik kengayishi), zichligi kamayadi va ular yuqoriga ko‘tarilib, yer po‘stiga issiqligining bir qismini bergan, sovuqroq va shu sababli zichroq massalarning pastga tushishiga o‘rin bo‘shatadi. Issiqlikning bunday ko‘chishi (yengil issiq massalarning ko‘tarilishi va og‘ir sovuq massalarning cho‘kishi) uzluksiz davom etadi va konveksion oqimlarni hosil qiladi. Oqimlar o‘z-o‘zidan yopiq aylanish hosil qilib, qo‘shni hujayralar oqimlari bilan yo‘nalish jihatdan uyg‘unlashgan barqaror konveksion hujayralarni vujudga keltiradi. Hujayraning yuqori qismida modda oqimi deyarli gorizontal yo‘naladi. Mantiya moddasining ulkan qovushqoqligi tufayli aynan shu oqim plitalarni juda katta kuch bilan gorizontal yo‘nalishda tortib boradi. Agar mantiya butunlay suyuq bo‘lib, yer po‘sti ostidagi plastik mantiyaning qovushqoqligi kichik (masalan, suvnikidek) bo‘lsa, bunday kam qovushqoq qatlamdan ko‘ndalang seysmik to‘lqinlar o‘ta olmas edi. Yer po‘sti ham bunday moddaning oqimi ta’sirida nisbatan kichik kuch bilan siljigan bo‘lardi. Biroq Moxorovichich chegarasida va undan pastda hukm suruvchi yuqori bosim hamda nisbatan past harorat tufayli bu joydagi mantiya moddasining qovushqoqligi juda yuqori (shu darajadaki, yillar miqyosida Yer mantiyasi moddasi suyuq, ya’ni oqadigan, soniyalar miqyosida esa qattiq jismdir)[manba 102 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Yer po‘sti ostidagi qovushqoq mantiya oqimini bevosita harakatga keltiruvchi kuch — konveksion oqimning ko‘tarilish va tushish hududlari orasida mantiya erkin yuzasining balandlik farqidir. Izostaziyadan og‘ish darajasi deb ham atash mumkin bo‘lgan bu balandlik farqi biroz issiqroq (ko‘tariluvchi qismdagi) va biroz sovuqroq moddalarning zichligi turlicha bo‘lishidan kelib chiqadi. Chunki zichliklari turlicha bo‘lsa ham, issiqroq va sovuqroq ustunlarning muvozanatdagi og‘irligi bir xil bo‘ladi. Aslida, erkin yuzaning holatini bevosita o‘lchab bo‘lmaydi, uni faqat hisoblash mumkin (Moxorovichich yuzasining balandligi + shu yuza ustidagi yengilroq po‘st qatlamiga og‘irligi teng bo‘lgan mantiya moddasi ustunining balandligi).

Xuddi shu harakatlantiruvchi kuch (balandlik farqi) oqimning yer po‘stiga nisbatan qovushqoq ishqalanishi natijasida po‘stning elastik gorizontal siqilish darajasini ham belgilaydi. Mantiya oqimi ko‘tariladigan hududda siqilish kichik bo‘lib, oqim cho‘kadigan joyga yaqinlashgan sari ortadi (siqilish kuchlanishi qo‘zg‘almas qattiq po‘st orqali oqim ko‘tariladigan joydan pasayadigan joyga uzatilishi hisobiga). Cho‘kuvchi oqim ustida yer po‘stidagi siqilish kuchi shu qadar oshadiki, vaqti-vaqti bilan po‘stning mustahkamlik chegarasidan oshib ketadi (mustahkamligi eng past, kuchlanishi eng yuqori hududda). Natijada po‘stning noelastik (plastik, mo‘rt) deformatsiyasi — zilzila yuz beradi. Bunda deformatsiya hududidan, masalan, Himolay kabi butun tog‘ zanjirlari siqib chiqariladi (bir necha bosqichda).

Plastik (mo‘rt) deformatsiya paytida yer po‘stidagi kuchlanish — zilzila o‘chog‘i va uning atrofidagi siqilish kuchi — juda tez, zilzila vaqtidagi po‘st siljishi sur’atida kamayadi. Ammo noelastik deformatsiya tugashi bilanoq, qovushqoq mantiyaning juda sekin harakati hisobiga zilzila to‘xtatgan kuchlanishning (elastik deformatsiyaning) juda sekin ortishi yana boshlanadi va navbatdagi zilzilaga tayyorgarlik sikli yuzaga keladi.

Shunday qilib, plitalar harakati Yerning markaziy hududlaridagi issiqlikning juda qovushqoq magma orqali uzatilishi natijasidir. Issiqlik energiyasining bir qismi ishqalanish kuchlarini yengish uchun mexanik ishga aylanadi, boshqa qismi esa yer po‘stidan o‘tib, atrofdagi fazoga tarqaladi. Demak, sayyoramiz ma’lum ma’noda issiqlik dvigatelidir.

Yer qa’ridagi yuqori haroratning sababi haqida bir nechta gipoteza mavjud. XX asr boshlarida bu energiyaning radioaktiv kelib chiqishi haqidagi gipoteza mashhur bo‘lgan. Yuqori po‘st tarkibini baholash natijalari uran, kaliy va boshqa radioaktiv elementlarning sezilarli miqdorini ko‘rsatib, gipotezani tasdiqlayotgandek ko‘ringan. Biroq keyinchalik ma’lum bo‘lishicha, yer po‘sti jinslaridagi radioaktiv elementlar miqdori kuzatilayotgan chuqurlik issiqlik oqimini ta’minlash uchun mutlaqo yetarli emas. Po‘st ostidagi, tarkibi okean tubi bazaltlariga yaqin moddadagi radioaktiv elementlar miqdori esa deyarli arzimasdir. Ammo bu sayyoraning markaziy qismlarida issiqlik ishlab chiqaruvchi og‘ir radioaktiv elementlar yetarlicha ko‘p bo‘lishi mumkinligini inkor etmaydi. Geoneytrinolar bo‘yicha tadqiqotlar mazkur gipotezani tasdiqlaydi.

Boshqa bir model Yerning qizishini kimyoviy differensiatsiya bilan izohlaydi. Dastlab sayyora silikat va metall moddalar aralashmasidan iborat bo‘lgan. Sayyora shakllanishi bilan bir vaqtda uning alohida qobiqlarga ajralishi ham boshlangan. Zichroq metall qism sayyora markaziga yo‘nalgan, silikatlar esa yuqori qobiqlarda to‘plangan. Natijada tizimning potensial energiyasi kamayib, issiqlik energiyasiga aylangan.

Boshqa tadqiqotchilarga ko‘ra, sayyoraning qizishi shakllanayotgan osmon jismi yuzasiga meteoritlar urilishi oqibatidagi akkretsiya natijasida sodir bo‘lgan. Biroq bu izoh shubhali: akkretsiya paytida issiqlik deyarli sirtning o‘zida ajralgan, u yerdan esa Yerning markaziy hududlariga emas, osongina kosmosga tarqalgan.

Ikkinchi darajali kuchlar

Issiqlik konveksiyasi natijasida yuzaga keladigan qovushqoq ishqalanish kuchi plitalar harakatida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Bundan tashqari, plitalarga miqdoran kichikroq, ammo muhim boshqa kuchlar ham ta’sir qiladi. Bular — Arximed kuchlari bo‘lib, yengilroq po‘stning og‘irroq mantiya yuzasida suzib turishini ta’minlaydi. Suv ko‘tarilishi va qaytishi kuchlari ham Oy va Quyoshning gravitatsion ta’siridan (ularning Yerdagi turli masofadagi nuqtalarga har xil tortish kuchi bilan ta’sir etishidan) kelib chiqadi. Hozir Oyning tortishi tufayli Yerdagi suv ko‘tarilishi «bo‘rtig‘i» o‘rtacha 36 sm atrofida. Ilgari Oy yaqinroq bo‘lgan va bu ta’sir kuchliroq bo‘lgan; mantiyaning deformatsiyalanishi uni qizdiradi. Masalan, Io (Yupiter yo‘ldoshi)dagi vulkanizm aynan shu kuchlar sababli yuz beradi — Ioda suv ko‘tarilishiga o‘xshash deformatsiya taxminan 120 m. Bundan tashqari, Yer sirtining turli hududlaridagi atmosfera bosimi o‘zgarishi natijasida ham kuchlar paydo bo‘ladi. Atmosfera bosimi ko‘pincha 3 % ga o‘zgaradi, bu qalinligi 0,3 m bo‘lgan uzluksiz suv qatlamiga (yoki kamida 10 sm qalinlikdagi granit qatlamiga) teng. Bunday o‘zgarish eni yuzlab kilometr bo‘lgan hududda yuz berishi mumkin. Suv ko‘tarilishi va qaytishiga bog‘liq kuchlar esa minglab kilometr masofalarda ancha asta o‘zgaradi.

Divergent chegaralar yoki plitalarning bir-biridan uzoqlashish chegaralari

Bular qarama-qarshi yo‘nalishlarda harakatlanadigan plitalar orasidagi chegaralardir. Yer relyefida ular riftlar bilan ifodalanadi. Bu hududlarda cho‘zilish deformatsiyasi ustun, po‘st qalinligi kam, issiqlik oqimi eng yuqori va vulkanizm faol bo‘ladi. Agar bunday chegara materikda paydo bo‘lsa, kontinental rift hosil bo‘ladi. Keyinchalik u markazida okean rifti bo‘lgan okean havzasiga aylanishi mumkin. Okean riftlarida spreding natijasida yangi okean po‘sti shakllanadi.

Okean riftlari

Okean o‘rtasi tizmasi tuzilishining sxemasi

Okean po‘stidagi riftlar okean o‘rtasi tizmalarining markaziy qismlariga to‘g‘ri keladi. Bu hududlarda yangi okean po‘sti hosil bo‘ladi. Ularning umumiy uzunligi 60 ming kilometrdan ortiq. Shu joylarda ko‘plab gidrotermal manbalar mavjud bo‘lib, ular okeanga Yer qa’rining issiqligi va erigan elementlarning salmoqli qismini olib chiqadi. Yuqori haroratli manbalar qora tutun chiqaruvchilar deb ataladi; ular bilan rangli metallarning.

katta zaxiralari bog‘liq.

Materikning qismlarga bo‘linishi rift hosil bo‘lishidan boshlanadi. Po‘st yupqalashib, ikki tomonga ajraladi va magmatizm boshlanadi. Chuqurligi yuzlab metr bo‘lgan cho‘zilgan chiziqsimon botiq shakllanadi. U bir qator normal uzilmalar bilan chegaralangan. Keyingi rivojlanishning ikki yo‘li bor: riftning kengayishi to‘xtaydi va u cho‘kindi jinslar bilan to‘lib, avlakogenga aylanadi yoki materiklar ajralishda davom etib, ularning orasida endi haqiqiy okean riftlarida okean po‘sti shakllana boshlaydi.

Konvergent chegaralar

Plitalar to‘qnashadigan chegaralar konvergent chegaralar deyiladi. Uch xil holat bo‘lishi mumkin (Convergent plate boundary):

  1. Materik plitasi okean plitasi bilan to‘qnashadi. Okean po‘sti materik po‘stiga qaraganda zichroq bo‘lgani uchun subduksiya zonasida.
  2. materik ostiga botadi. Okean plitasi boshqa okean plitasi bilan to‘qnashadi. Bunda plitalardan biri ikkinchisining ostiga kiradi va yana subduksiya zonasi hosil bo‘ladi; uning ustida orollar yoyi.
  3. shakllanadi. Materik plitasi boshqa materik plitasi bilan to‘qnashadi. Kolliziya sodir bo‘lib, kuchli burmalangan mintaqa vujudga keladi. Buning klassik misoli — Himolay tog‘lari.

Kamdan kam hollarda okean po‘sti materik po‘sti ustiga suriladi; bu hodisa obduksiya deyiladi. Shu jarayon natijasida ofiolitlar Kipr, Yangi Kaledoniya, Ummon va boshqa joylarda paydo bo‘lgan.

Subduksiya zonalarida okean po‘sti yutiladi va shu tariqa uning okean o‘rtasi tizmalarida hosil bo‘lishi muvozanatlanadi. Bu hududlarda po‘st va mantiya o‘rtasidagi juda murakkab o‘zaro ta’sir jarayonlari yuz beradi. Masalan, okean po‘sti materik po‘sti bloklarini mantiyaga tortib kirishi mumkin, ular zichligi past bo‘lgani uchun yana po‘stga qayta ko‘tariladi. Shu tariqa o‘ta yuqori bosim sharoitida hosil bo‘lgan metamorfik majmualar vujudga keladi; ular hozirgi geologik tadqiqotlarning eng ko‘p o‘rganiladigan obyektlaridan biridir.

Hozirgi subduksiya zonalarining aksariyati Tinch okeani chekkalarida joylashib, Tinch okeani olov halqasini hosil qiladi. Plitalar yaqinlashadigan hududlarda kechadigan jarayonlar geologiyadagi eng murakkab jarayonlardan biri sanaladi. Ularda kelib chiqishi turlicha bo‘lgan bloklar aralashib, yangi materik po‘sti hosil qiladi.

Faol materik chekkalari

Faol materik chekkasi

Faol materik chekkasi okean po‘sti materik ostiga kirib boradigan joylarda yuzaga keladi. Bunga Janubiy Amerikaning g‘arbiy qirg‘og‘i misol bo‘ladi; uni ko‘pincha And tipidagi materik chekkasi deb atashadi. Faol materik chekkasiga ko‘plab vulkanlar va kuchli magmatizm xos. Magma eritmalarida uch tarkibiy qism mavjud: okean po‘sti, uning ustidagi mantiya va materik po‘stining quyi qismi.

Faol materik chekkasi ostida okean va materik plitalari o‘rtasida faol mexanik o‘zaro ta’sir sodir bo‘ladi. Okean po‘stining tezligi, yoshi va qalinligiga qarab bir nechta muvozanat holati yuz berishi mumkin. Agar plita sekin harakatlansa va nisbatan yupqa bo‘lsa, materik undan cho‘kindi qoplamni qirib oladi. Cho‘kindi jinslar kuchli burmalanadi, metamorfizmga uchraydi va materik po‘stining bir qismiga aylanadi. Bu jarayonda hosil bo‘ladigan tuzilma akkretsion pona deb ataladi. Agar pastga kirayotgan plita tez harakatlansa, cho‘kindi qoplam esa yupqa bo‘lsa, okean po‘sti materikning quyi qismini yemirib, uni mantiyaga olib kiradi.

Orollar yoylari

Orollar yoyi

Orollar yoylari — okean plitasi boshqa okean plitasi ostiga botadigan joylarda subduksiya zonasi ustida hosil bo‘ladigan vulkanik orollar zanjiridir. Hozirgi orollar yoylarining odatiy misollari — Aleut, Kuril, Mariana orollari va boshqa ko‘plab arxipelaglardir. Yaponiya orollari ham ko‘pincha orollar yoyi deb ataladi. Ammo ularning asosi juda qadimiy bo‘lib, ular aslida turli davrlarda hosil bo‘lgan bir nechta orollar yoyi majmualaridan tashkil topgan. Shu sababli Yaponiya orollari mikromaterik hisoblanadi.

Orollar yoylari ikkita okean plitasi to‘qnashganda hosil bo‘ladi. Plitalardan biri pastda qoladi va mantiyada yutiladi, yuqoridagi plitada esa orollar yoyining vulkanlari paydo bo‘ladi. Orollar yoyining qavariq tomoni yutilayotgan plitaga qaragan bo‘ladi. Shu tomonda chuqur suvli nov va yoyoldi botiqligi joylashadi.

Orollar yoyining ortida yoyorti havzasi joylashadi (odatiy misollar: Oxota dengizi, Janubiy Xitoy dengizi va h. k.). Unda ham spreding yuz berishi mumkin.

Materiklarning to‘qnashuvi

Materiklarning to‘qnashuvi

Materik plitalarining to‘qnashuvi yer po‘stining burmalanishi va tog‘ zanjirlarining paydo bo‘lishiga olib keladi. Bunga Alp–Himolay tog‘ kamari misol bo‘ladi. U Tetis okeanining yopilishi va Yevrosiyo plitasi bilan Hindiston yarimoroli hamda Afrika to‘qnashuvi natijasida hosil bo‘lgan. Natijada yer po‘stining qalinligi sezilarli ortadi; masalan, Himolaylar ostida u 70 km ga yetadi. Bu beqaror tuzilma sirt va tektonik eroziya natijasida faol yemiriladi. Juda qalinlashgan yer po‘stida granitlar esa metamorfizmga uchragan cho‘kindi va magmatik jinslardan erib hosil bo‘ladi. Shunday qilib, ulkan batolitlar, masalan, Angara–Vitim va Zerenda batolitlari shakllangan.

Transform chegaralar

Plitalar bir-biriga parallel, ammo turli tezlikda harakatlanganda transform uzilmalar — okeanlarda keng tarqalgan, materiklarda kam uchraydigan ulkan siljishli tektonik buzilishlar yuzaga keladi.

Transform uzilmalar

Chili tizmasidagi transform uzilmalar Antarktida plitasi bilan Naska plitasining

Okeanlarda transform uzilmalar okean o‘rtasi tizmalari (OOT)ga perpendikulyar yo‘nalib, ularni o‘rtacha 400 km kenglikdagi segmentlarga ajratadi. Tizma segmentlari orasida transform uzilmaning faol qismi joylashgan. Bu hududda doimiy ravishda zilzilalar va tog‘ hosil bo‘lish jarayonlari yuz beradi, uzilma atrofida ko‘plab qo‘shimcha tuzilmalar — surilmalar, burmalar va grabenlar shakllanadi. Natijada uzilma zonasida ko‘pincha mantiya jinslari ochilib qoladi.

OOT segmentlarining ikki tomonida transform uzilmalarning nofaol qismlari joylashgan. Ularda faol harakatlar kuzatilmaydi, ammo okean tubi relyefida markaziy botiqligi bo‘lgan chiziqsimon ko‘tarilmalar sifatida yaqqol ko‘rinadi.

Transform uzilmalar ma’lum qonuniyat asosida to‘r hosil qiladi va ular tasodifan emas, balki aniq fizik sabablar tufayli yuzaga keladi. Sonli modellashtirish, issiqlik-fizik tajribalar va geofizik kuzatuvlar natijalari mantiya konveksiyasi uch o‘lchamli tuzilishga ega ekanini aniqlash imkonini berdi. Okean o‘rtasi tizmalaridan yo‘nalgan asosiy oqimdan tashqari, konveksion hujayrada oqimning yuqori qismi sovishi sababli bo‘ylama oqimlar paydo bo‘ladi. Bu sovigan modda mantiyaning asosiy oqimi yo‘nalishi bo‘ylab pastga tushadi. Aynan shu ikkilamchi pastga yo‘nalgan oqim hududlarida transform uzilmalar joylashadi. Bunday model issiqlik oqimi haqidagi ma’lumotlarga yaxshi mos keladi: transform uzilmalar ustida issiqlik oqimi kamayishi kuzatiladi.

Materiklardagi siljish uzilmalari

Materiklardagi plitalarning siljishli chegaralari nisbatan kam uchraydi. Hozir faol bo‘lgan bunday chegaraning deyarli yagona namunasi — San-Andreas uzilmasi bo‘lib, u Shimoliy Amerika plitasi bilan Tinch okeani plitasi o‘rtasidagi chegarani belgilaydi. Uzunligi 800 mil bo‘lgan San-Andreas uzilmasi sayyoraning seysmik jihatdan eng faol hududlaridan biridir: plitalar yiliga bir-biriga nisbatan 0,6 sm siljiydi, magnitudasi 6 dan katta zilzilalar o‘rtacha har 22 yilda bir marta sodir bo‘ladi. San-Fransisko shahri va San-Fransisko ko‘rfazi hududining katta qismi shu uzilmaga bevosita yaqin joylashgan.

Plita ichidagi jarayonlar

Litosfera plitalari tektonikasi nazariyasining dastlabki bayonlarida vulkanizm va seysmik hodisalar plitalar chegaralarida to‘planadi, deb ta’kidlangan. Ammo tez orada plitalar ichida ham o‘ziga xos tektonik va magmatik jarayonlar yuz berishi, ularni ham mazkur nazariya doirasida tushuntirish mumkinligi aniqlandi. Plita ichidagi jarayonlar orasida ayrim hududlarda uzoq vaqt davom etadigan bazalt magmatizmi, ya’ni issiq nuqtalar alohida o‘rin tutadi.

Issiq nuqtalar

Okean tubida ko‘plab suvosti vulkanlari mavjud. Ularning ayrimlari yoshi izchil o‘zgarib boradigan zanjirlar shaklida joylashgan. Boshqa suvosti vulkanlari uzoq muddat faol bo‘ladigan geologik issiq nuqtalarda — yuqori mantiyadagi yirik, uzoq yashovchi magma o‘choqlari yoki mantiya plyumlari ustida joylashgan. Okean ichidagi bunday vulkanizmning yon mahsuloti suvosti tog‘ tizmasining hosil bo‘lishidir; uning ayrim qismlari orollar zanjiri tarzida okean sathidan yuqoriga ko‘tariladi. Bunday suvosti tizmasining klassik misoli — Gavayi suvosti tizmasi. Gavayi suvosti tizmasi okean sathidan Gavayi orollari ko‘rinishida ko‘tarilib turadi. Orollardan shimoli-g‘arbga tomon yoshi muttasil ortib boradigan suvosti tog‘lari zanjiri davom etadi. Ularning ayrimlari, masalan, atoll Miduey, okean yuzasiga chiqadi. Gavayidan taxminan 3000 km masofada zanjir biroz shimolga buriladi va Imperator tizmasi deb ataladi. U chuqur suvli novda — bevosita Aleut orollari yoyi oldida uziladi.

Bu ajoyib tuzilmani tushuntirish uchun Gavayi orollari ostida issiq nuqta — yer yuzasiga issiq mantiya oqimi ko‘tariladigan hudud borligi taxmin qilingan. Bu oqim uning ustida harakatlanayotgan yupqa Tinch okeani litosfera plitasini eritib o‘tadi. Hozir Yerda ko‘plab shunday issiq nuqtalar aniqlangan. Issiq nuqtani hosil qiluvchi mantiya oqimi plyum deb nomlangan. Ba’zi hollarda plyum moddasi nihoyatda chuqurdan, hatto Yer yadrosi bilan quyi mantiya chegarasidan kelib chiqishi taxmin qilinadi.

Issiq nuqtalar gipotezasiga e’tirozlar ham mavjud. Masalan, Soroxin va Ushakov o‘z monografiyasida bu gipotezani mantiyadagi umumiy konveksiya modeli bilan mos kelmaydi, deb hisoblaydi. Ular Gavayi vulkanlaridagi magma nisbatan sovuq ekanini, Gavayi ostidagi astenosferada harorat yuqoriligini tasdiqlamasligini ham ta’kidlaydi. «Bu borada D. Tarkot va Y. Oksburgning (1978) gipotezasi samarali bo‘lib, unga ko‘ra, litosfera plitalari issiq mantiya yuzasi bo‘ylab harakatlanarkan, Yerning aylanish ellipsoidi egriligining o‘zgarishiga moslashishga majbur bo‘ladi. Litosfera plitalarining egrilik radiuslari uncha ko‘p (foizning ulushlari miqdorida) o‘zgarmasa-da, ularning deformatsiyasi yirik plitalar tanasida yuzlab bar darajasidagi ortiqcha cho‘zilish yoki siljish kuchlanishlarini yuzaga keltiradi».

Trapplar va okean platolari

Uzoq yashovchi issiq nuqtalardan tashqari, plitalar ichida ba’zan ulkan magma quyilishlari yuz beradi. Ular materiklarda trapplarni, okeanlarda esa okean platolarini hosil qiladi. Bu turdagi magmatizmning o‘ziga xosligi shundaki, u geologik vaqt o‘lchovida juda qisqa — bir necha million yil ichida sodir bo‘ladi, ammo ulkan maydonlarni (o‘n minglab km²) qamrab oladi. Bunda okean o‘rtasi tizmalarida kristallanadigan bazalt miqdoriga tenglashadigan nihoyatda katta hajmdagi bazalt oqib chiqadi.

Mashhur Sibir trapplari Sharqiy Sibir platformasida, Dekan platosi trapplari esa Hindiston yarimorolida joylashgan. Boshqa ko‘plab shunday tuzilmalar ham mavjud. Trapplarning shakllanishiga ham issiq mantiya oqimlari sabab bo‘ladi, deb hisoblanadi. Biroq issiq nuqtalardan farqli ravishda, ular qisqa muddat faol bo‘ladi; bu ikki hodisa o‘rtasidagi farq unchalik aniq emas. Xususan, Sibir va Dekan trapp vulkanizmi materik litosferasiga mantiya superplyumi ta’siri natijasi bo‘lishi mumkin.

Issiq nuqtalar va trapplar plyum geotektonikasi deb ataladigan yo‘nalishning yaratilishiga asos bo‘lgan. U geodinamik jarayonlarda nafaqat muntazam konveksiya, balki plyumlar ham muhim rol o‘ynashini ta’kidlaydi. Plyum tektonikasi plitalar tektonikasiga zid emas, balki uni to‘ldiradi.

Litosfera plitalari tektonikasi fanlar tizimi sifatida

Tektonik plitalar xaritasi

Hozir tektonikani faqat geologik nazariya sifatida qarab bo‘lmaydi. U Yer haqidagi barcha fanlarda muhim o‘rin tutadi. Unda turli asosiy tushuncha va tamoyillarga tayanadigan bir nechta metodologik yondashuv shakllangan.

Agar Kinematik yondashuv nuqtayi nazaridan qaralsa, plitalar harakatini geometrik jismlarning sferada siljishi qonunlari bilan tavsiflash mumkin. Yer o‘zaro va sayyoraning o‘ziga nisbatan harakatlanadigan turli kattalikdagi plitalar mozaikasi sifatida qaraladi. Paleomagnit ma’lumotlar magnit qutbining turli vaqtlarda har bir plitaga nisbatan joylashuvini tiklash imkonini beradi. Turli plitalar haqidagi ma’lumotlarni umumlashtirish plitalarning o‘zaro siljishi ketma-ketligini qayta tiklashga olib kelgan. Bu ma’lumotlarni qo‘zg‘almas issiq nuqtalar haqidagi axborot bilan birlashtirish plitalarning mutlaq harakati va Yer magnit qutblarining harakat tarixini aniqlashga imkon berdi.

Issiqlik-fizik yondashuv Yerni issiqlik mashinasi sifatida qaraydi; unda issiqlik energiyasining bir qismi mexanik energiyaga aylanadi. Bu yondashuv doirasida Yerning ichki qatlamlaridagi modda harakati Navye–Stoks tenglamalari bilan ifodalanadigan qovushqoq suyuqlik oqimi sifatida modellashtiriladi. Mantiyadagi konveksiya fazaviy o‘tishlar va kimyoviy reaksiyalar bilan kechadi. Ular mantiya oqimlarining tuzilishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Geofizik zondlash ma’lumotlari, issiqlik-fizik tajribalar natijalari, analitik va sonli hisob-kitoblarga tayanib, olimlar mantiya konveksiyasining tuzilishini batafsil aniqlashga, oqim tezliklarini va chuqurlikda kechadigan jarayonlarning boshqa muhim xususiyatlarini topishga intilmoqda. Bu ma’lumotlar bevosita o‘rganish imkoniyati bo‘lmagan, ammo sayyora yuzasidagi jarayonlarga shubhasiz juda katta ta’sir ko‘rsatadigan Yerning eng chuqur qismlari — quyi mantiya va yadroning tuzilishini tushunishda ayniqsa muhimdir.

Geokimyoviy yondashuv. Geokimyo uchun litosfera plitalari tektonikasi Yerning turli qobiqlari o‘rtasidagi modda va energiyaning uzluksiz almashinuvi mexanizmi sifatida muhimdir. Har bir geodinamik muhitga ma’lum tog‘ jinslari majmuasi xos. Ayni shu o‘ziga xos xususiyatlarga qarab, tog‘ jinsi qaysi geodinamik muhitda shakllanganini aniqlash mumkin.

Tarixiy yondashuv. Yer sayyorasi tarixi nuqtayi nazaridan plitalar tektonikasi — materiklarning birlashuvi va parchalanishi, vulkan zanjirlarining vujudga kelishi va so‘nishi, okean hamda dengizlarning paydo bo‘lishi va yopilishi tarixidir. Hozir yer po‘stining yirik bloklari uchun uzoq vaqt oralig‘idagi harakatlar tarixi ancha batafsil aniqlangan. Kichik plitalarni o‘rganishda esa metodologik qiyinchiliklar ancha katta. Eng murakkab geodinamik jarayonlar plitalar to‘qnashadigan hududlarda yuz beradi; u yerda turli kelib chiqishli ko‘plab mayda bloklardan — terranlardan (terrane) tashkil topgan tog‘ zanjirlari paydo bo‘ladi. Qoyali tog‘larni o‘rganish jarayonida geologiyaning maxsus yo‘nalishi — terran tahlili (terrane analysis), ya’ni terranlarni ajratish va ularning tarixini tiklash usullarini birlashtirgan tadqiqot sohasi.

Boshqa sayyoralardagi litosfera plitalari tektonikasi

Hozirgi davrda plitalar tektonikasi mavjudligi Quyosh tizimining boshqa sayyoralarida tasdiqlanmagan. Magnit maydoni bo‘yicha tadqiqotlar Marsda 1999 yilda kosmik apparat Mars Global Surveyor tomonidan bajarilgan. Ular Marsda ilgari plitalar tektonikasi mavjud bo‘lgan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Ayrim muzli tektonika jarayonlari Yevropa yo‘ldoshida Yerdagi jarayonlarga o‘xshaydi.

Yerda plitalar tektonikasi qachon boshlangan?

Materik po‘stining dastlabki bloklari — kratonlar — Yerda arxey[manba 5195 kundan beri ko‘rsatilmagan] davrida paydo bo‘lgan va ularning gorizontal harakatlari ham shu davrda boshlangan. Ammo hozirgi turdagi plitalar tektonikasi mexanizmining barcha belgilarini faqat kech proterozoyda uchratish mumkin. Ungacha mantiyadagi modda almashinuvi boshqacha tuzilgan bo‘lishi mumkin. Unda barqaror konveksion oqimlardan ko‘ra turbulent konveksiya va plyumlar asosiy rol o‘ynagan.

Ilgari[qachon?] sayyora ichkarisidan chiqadigan issiqlik oqimi kattaroq edi[manba 5195 kundan beri ko‘rsatilmagan], shu sababli yer po‘sti yupqaroq bo‘lgan[manba 5195 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Ancha yupqa po‘st ostidagi bosim ham hozirgidan ancha past edi. Bosim sezilarli pastroq, harorat esa biroz yuqoriroq bo‘lganda, po‘st ostidagi mantiya konveksion oqimlarining qovushqoqligi hozirgidan ancha kichik bo‘lgan. Shu sababli hozirgidan kamroq qovushqoq mantiya oqimi ustida siljigan po‘stda nisbatan kichik elastik deformatsiyalargina yuz bergan. Po‘stda hozirgiga qaraganda kamroq qovushqoq konveksion oqimlar hosil qilgan mexanik kuchlanishlar po‘st jinslarining mustahkamlik chegarasidan oshishga yetmagan. Ehtimol, shu sababli o‘sha davrda keyingi davrlardagidek kuchli tektonik faollik ham bo‘lmagan[manba 5195 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Plitalarning qadimgi harakatlari

Pangeya
Plitalar tektonikasining 1 mlrd yil davomidagi model animatsiyasi

Plitalarning qadimgi harakatlarini qayta tiklash — geologik tadqiqotlarning asosiy yo‘nalishlaridan biri. Materiklar va ularni hosil qilgan bloklarning joylashuvi turli aniqlik darajalarida arxey davrigacha tiklangan.

Materiklar harakati tahliliga ko‘ra, taxminan har 400—600 mln yilda materiklar birlashib, deyarli barcha materik po‘stini o‘zida jamlagan ulkan quruqlik — supermaterik hosil qilishi empirik ravishda aniqlangan. Hozirgi materiklar 200—150 mln yil avval Pangeya supermaterigining parchalanishi natijasida hosil bo‘lgan. Hozir materiklar deyarli eng uzoq ajralgan holatidadir. Atlantika okeani kengaymoqda, Tinch okeani esa toraymoqda. Hindiston yarimoroli shimol tomon siljib, Yevrosiyo plitasini siqmoqda, ammo, aftidan, bu harakat salohiyati deyarli tugagan. Yaqin geologik kelajakda Hind okeanida yangi subduksiya zonasi paydo bo‘ladi va unda Hind okeanining okean po‘sti Hindiston materigi ostida yutiladi.

Plitalar harakatining iqlimga ta’siri

Yirik materiklarning qutbga yaqin hududlarda joylashuvi sayyoradagi umumiy haroratning pasayishiga yordam beradi, chunki materiklarda keng qamrovli muzlik qoplamlari hosil bo‘lishi mumkin. Muzliklar qanchalik keng tarqalsa, sayyoraning albedosi shuncha yuqori va o‘rtacha yillik harorat shuncha past bo‘ladi.

Bundan tashqari, materiklarning o‘zaro joylashuvi okean va atmosfera sirkulyatsiyasini belgilaydi.

Biroq oddiy va mantiqli tuyuladigan «materiklar qutbga yaqin joylashsa — muzlanish, ekvatorga yaqin joylashsa — harorat ko‘tarilishi» sxemasi Yerning geologik o‘tmishi haqidagi ma’lumotlar bilan solishtirilganda noto‘g‘ri bo‘lib chiqadi. To‘rtlamchi davr muzlanishi haqiqatan ham Janubiy qutb hududida Antarktida joylashgan, Shimoliy yarimsharda esa Yevrosiyo va Shimoliy Amerika Shimoliy qutbga yaqinlashgan paytda sodir bo‘lgan. Boshqa tomondan, nihoyatda kuchli proterozoy davri muzlanishi — Yer deyarli butunlay muz bilan qoplangan davr — materik quruqliklarining asosiy qismi ekvator atrofida bo‘lgan vaqtda yuz bergan.

Bundan tashqari, materiklar joylashuvidagi sezilarli o‘zgarishlar o‘nlab million yillar davomida yuz beradi, muzlik davrlarining jami davomiyligi esa bir necha million yil atrofida. Bir muzlik davrining o‘zida ham muzlanish va muzliklararo davrlar davriy ravishda almashadi. Barcha bunday iqlim o‘zgarishlari materiklarning siljish tezligiga nisbatan tez sodir bo‘ladi. Shuning uchun plitalar harakati bu o‘zgarishlarning sababi bo‘la olmaydi.

Yuqoridagilardan kelib chiqadiki, plitalar harakati iqlim o‘zgarishlarida hal qiluvchi rol o‘ynamaydi, ammo ularni «tezlashtiradigan» muhim qo‘shimcha omil bo‘lishi mumkin.

Litosfera plitalari tektonikasining ahamiyati

Plitalar tektonikasi Yer haqidagi fanlarda geliosentrik qarashning astronomiyadagi yoki DNKning genetikada kashf etilishi kabi ahamiyatga ega bo‘ldi. Litosfera plitalari tektonikasi nazariyasi qabul qilinishidan oldin Yer haqidagi fanlar asosan tavsifiy xususiyatda edi. Ular tabiiy obyektlarni tavsiflashda yuqori darajaga erishgan, ammo jarayonlarning sabablarini kamdan-kam tushuntira olgan. Geologiyaning turli bo‘limlarida bir-biriga qarama-qarshi konsepsiyalar ustunlik qilishi mumkin edi. Plitalar tektonikasi Yer haqidagi turli fanlarni birlashtirdi va ularga oldindan bashorat qilish imkonini berdi.

Adabiyotlar

  • Vegener A. Materiklar va okeanlarning kelib chiqishi / nemis tilidan P. G. Kaminskiy tarjimasi, P. N. Kropotkin tahriri ostida. — L.: Nauka, 1984. — 285 bet.
  • Dobretsov N. L., Kirdyashkin A. G. Chuqur geodinamika. — Novosibirsk, 1994. — 299 bet.
  • Zonenshayn, Kuzmin M. I. SSSR plitalar tektonikasi. 2 jildda.
  • Kuzmin M. I., Korolkov A. T., Dril S. I., Kovalenko S. N. Plitalar tektonikasi va metallogeniya asoslari bilan tarixiy geologiya. — Irkutsk: Irkutsk universiteti, 2000. — 288 bet.
  • Koks A., Xart R. Plitalar tektonikasi. — M.: Mir, 1989. — 427 bet.
  • N. V. Koronovskiy, V. Y. Xain, Yasamanov N. A. Tarixiy geologiya : Darslik. M.: Akademiya nashriyoti, 2006.
  • Lobkovskiy L. I., Nikishin A. M., Xain V. Y. Geotektonika va geodinamikaning zamonaviy muammolari. — M.: Nauchnyy mir, 2004. — 612 bet. — ISBN 5-89176-279-X.
  • Xain, Viktor Yefimovich. Zamonaviy geologiyaning asosiy muammolari. M.: Nauchnyy mir, 2003.
  • Soroxin O. G., Ushakov S. A. Yerning rivojlanishi. — M.: MDU nashriyoti, 2002. — 506 bet.
  • Xain V. Y. Zamonaviy geologiya: muammolar va istiqbollar // «Soros ta’lim jurnali», № 1, 1996, 26-32-betlar; pdf
  • Trubitsin V. P., Rikov V. V. Mantiya konveksiyasi va Yerning global tektonikasi Rossiya Fanlar akademiyasi Yer fizikasi birlashgan instituti, Moskva (RFFI loyihasi № 96-05-66069, Xalqaro ilmiy-texnikaviy markaz (ISTC) loyihasi № 415-96)

Havolalar