Qizilqum cho‘li haqida

Qizilqum
o‘zb. Qizilqum, qoraqalp. Qızılqum, qozoq. Қызылқұм, turkman. Gyzylgum
Вид на Кызылкумы из космоса
Qizilqumning kosmosdan ko‘rinishi
Xususiyatlari
Maydoni300 000 km²
Suv resurslari
DaryolarSirdaryo, Amudaryo, Janadaryo
Joylashuvi
42°30′ sh. k. 63°30′ sh. u.HGЯO
Mamlakatlar
Узбекистан
Красная точка
Qizilqum
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Qizilqum (Qizil-Qum, Qizilqumlar) (o‘zb. Qizilqum, qoraqalp. Qızılqum, qozoq. Қызылқұм, turkman. Gyzylgum — rus. «qizil qumlar») — qumli va toshloq cho‘l. U Amudaryo va Sirdaryo oralig‘ida, O‘zbekistonda, Qozog‘istonda va Turkmanistonda joylashgan. Shimoli-g‘arbda Orol dengizi, shimoli-sharqda Sirdaryo, sharqda Tyanshan va Pomir-Oloy tog‘larining tarmoqlari, janubi-g‘arbda esa Amudaryo bilan chegaralangan. Maydoni taxminan 300 ming km².

Geografiyasi

Cho‘l umumiy hisobda shimoli-g‘arbga tomon pasayib boradigan tekislikdan iborat (janubi-sharqda balandlik 300 m, shimoli-g‘arbda 53 m); unda bir qancha berk botiqlar hamda alohida joylashgan, kuchli parchalangan qoldiq tog‘lar bor — Bo‘kantov (764 m), Quljuqtov (785 m), Tomditov (uning Oqtov tog‘i 922 m) va boshqalar.

Tog‘lar cho‘l landshaftiga ega, cho‘qqilarining aksariyati yassi, yonbag‘irlari esa qoyali va kuchli parchalangan. Cho‘lning katta qismini qisman mustahkamlangan qumlardan tashkil topgan qum massivlari egallaydi. Meridian yo‘nalishida cho‘zilgan qum tizmalari eng ko‘p tarqalgan. Tizmalarning nisbiy balandligi 3 dan 30 m gacha, eng balandi esa 75 m gacha yetadi.

Iqlimi keskin kontinental. Yozi issiq, iyul oyining o‘rtacha harorati +26 dan +29 °C gacha, yanvarniki 0 dan −9 °C gacha. Yillik yog‘in miqdori taxminan 200 mm bo‘lib, asosan qish va bahorda yog‘adi.

Butun hududda doimiy yerusti suv oqimlari yo‘q (qurib qoladigan Janadaryo va kanallar bundan mustasno), biroq bosimli chuchuk yerosti suvlarining katta zaxiralari mavjud.

Cho‘lning asosiy qismi mo‘tadil mintaqa cho‘llarining o‘rta kichik zonasida, janubiy qismi esa subtropik cho‘llarga o‘tish hududida joylashgan.

Geologiyasi

Muruntov, 1988

Cho‘l Turon tektonik plitasida joylashgan.

Tekisliklar kaynozoy davriga oid gil va qumtoshlardan, shimoliy va shimoli-g‘arbiy qismlar esa qumoq-qumloq daryo yotqiziqlaridan tarkib topgan. Bu yotqiziqlar Janadaryo, Quandaryo va Sirdaryoning boshqa qadimgi o‘zanlari hamda Amudaryoning qadimgi o‘zani — Oqchadaryo bilan bog‘liq. Bu o‘zanlar Orol dengizining janubi-sharqiy qismiga quyilgan.

Tog‘lar kuchli tektonik deformatsiyaga uchragan va metamorfizm ta’sirida o‘zgargan paleozoy davriga oid slanetslardan, rogoviklardan, ohaktoshlardan, granitlardan tashkil topgan.

Cho‘lda, Zarafshon shahri yaqinida eng yirik karyerlardan biri — oltin koni Muruntov joylashgan.

Shuningdek, Uchquduq shahri yaqinida uran rudasi koni joylashgan bo‘lib, ruda ochiq usulda qazib olinadi.

Tuproqlari

Qizilqum cho‘li

Tuproqlari kulrang-qo‘ng‘ir, qumli (qumlar), gipsli; sho‘rtob tuproqlar va sho‘rxoklar ham uchraydi.

Shimoli-g‘arbida taqirlar ko‘p, janubida esa sho‘rxoklar keng tarqalgan.

O‘simlik dunyosi

O‘simlik qoplamida efemerlar va efemeroidlar ko‘p uchraydi, ular orasida yovvoyi lolalar ham uchraydi.

Qum massivlariga qum qiyog‘i, oq saksovul, qandim, cherkez, gil balandliklarga esa shuvoq va shuvoqli butazorlar xos.

Shimoli-g‘arbda biyurg‘un orasida sho‘ra o‘simliklari ham uchraydi, qurigan daryo o‘zanlari vodiylarida esa qora saksovul o‘rmonlari uchraydi.

Hayvonot dunyosi

Yosh echkemar

Cho‘l hayvonlari doimiy suv ichmasdan yashashga moslashgan: ular suvni to‘liq yoki asosan ozuqadan oladi. Suvga ehtiyojni kamaytirish uchun ko‘plab hayvonlar tunda faol bo‘ladi.

Sutemizuvchilar orasida antilopa — jayron, ingichka barmoqli yumronqoziq va sariq yumronqoziq, qumsichqonlar, qo‘shoyoqlar, barxan mushugi va dasht mushugi, bo‘ri, korsak tulkisi, tolay quyoni, ko‘rshapalaklar.

Qushlardan — kokilli to‘rg‘ay, cho‘l moyquti, yo‘rg‘a tuvaloq, saksovul soykasi, dasht burguti, boyqushlar va boshqalar.

Ilonlar (efa, gyurza, qum bo‘g‘ma iloni, chipor ilonlar), O‘rta Osiyo kulrang echkemari, dasht toshbaqasi, kaltakesaklar va boshqa sudralib yuruvchilar ham uchraydi.

Aholisi va iqtisodiyoti

Gazni qayta ishlash majmuasi yaqinida, 2019-yil

Yerosti boyliklarini qazib olish jadal rivojlanayotganiga qaramay, mintaqa xo‘jaligining asosiy tarmoqlaridan biri chorvachilik, xususan, mayin junli va qorako‘l qo‘ychiligidir.

Cho‘lning markaziy va g‘arbiy qismlarida yirik artezian suv havzalari aniqlangan bo‘lib, ulardan ko‘plab tumanlarda foydalaniladi. Hududni suv bilan ta’minlash ishlari natijasida chorvachilik xo‘jaliklarining markaziga aylangan ko‘plab kichik vohalar barpo etilmoqda.

Qoldiq tog‘larda marmar, grafit, feruza va boshqa foydali qazilmalar qazib olinadi, bir qancha oltin konlari ochilgan: Muruntov, Dovg‘iz, Amantoy.

Cho‘l markazida uran, fosforit konlari mavjud. Cho‘lning janubida MDH hududidagi eng yirik gaz konlaridan biri — Gazli joylashgan.

Qizilqumni avtomobil yo‘llari kesib o‘tadi. Qizilqum markazida tuman markazi — Tomdibuloq shaharchasi joylashgan.

Cho‘l nomi bilan atalgan «Qizil-qum» shokoladli konfetlari mazasi jihatidan «Qora-qum» konfetlariga deyarli o‘xshaydi. Bu konfetlar nomi Qoraqum cho‘lidan olingan (u Qizilqumdan janubi-g‘arbda joylashgan).

Cho‘lning deyarli markazida Uchquduq shahri joylashgan. U mashhur «Yalla» guruhining «Uchquduq — uch quduq» qo‘shig‘ida tilga olinadi.

Cho‘ldagi Bo‘kantov tog‘ massivida qoyatosh rasmlarini ko‘rish mumkin.

Adabiyotlar

  • Yugay R. L. Qizilqum cho‘li haqidagi geografik va kartografik tasavvurlarning rivojlanish tarixi (eng qadimgi davrlardan XIX asr o‘rtalarigacha): geografiya fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun dissertatsiya avtoreferati / V. I. Lenin nomidagi Toshkent davlat universiteti. — Toshkent: [nashriyot ko‘rsatilmagan], 1964. — 21 bet.

Havolalar

  • Qizilqum // Gvozdetskiy N. A., Mixaylov N. I. SSSRning fizik geografiyasi. — M., 1978.