Tanzaniya (suaxili Tanzania [tanzaˈni.a], ingl. Tanzania [ˌtænzəˈniːə]), rasmiy nomi — Tanzaniya Birlashgan Respublikasi (suaxili Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, ingl. United Republic of Tanzania) — Sharqiy Afrikada joylashgan davlat. Shimolda Keniya va Uganda, g‘arbda Ruanda, Burundi va Kongo Demokratik Respublikasi, janubda esa Zambiya, Malavi va Mozambik bilan chegaradosh. Sharqiy chegarasi — Hind okeani hisoblanadi. Mamlakat Millatlar Hamdo‘stligiga a’zo.
Rasmiy poytaxti — Dodoma, amaldagi asosiy markazi esa — Dorussalom. Davlat tillari — ingliz va suaxili. Pul birligi — Tanzaniya shillingi.
Etimologiyasi
Toponim «Tanzaniya» mamlakat tarkibiga kirgan ikki sobiq mustamlaka nomining qo‘shilishidan yasalgan: tan- — Tanganika nomidan, va -zan- — Zanzibar nomidan, so‘nggi -iya qo‘shimchasi esa Yevropa mamlakat nomlari an’anasiga xos.
Geografiyasi


Mamlakat hududining katta qismini keng yassi tog‘liklar egallaydi. Hind okeani sohili bo‘ylab qirg‘oqbo‘yi pasttekisligi cho‘zilgan.
Mamlakat hududida Afrikaning eng yirik ko‘llaridan ayrimlari joylashgan: Viktoriya shimolda, Tanganika g‘arbda («Baykal ko‘lining egizagi» nomi bilan tanilgan), Nyasa esa janubda joylashgan.
Tanzaniya hududida Afrikaning eng baland tog‘i — stratovulqon Kilimanjaro (5895 m) joylashgan.
Quruqlikdagi chegaralarning umumiy uzunligi 3402 km; shundan 769 km — Keniya, 396 km — Uganda, 217 km — Ruanda, 451 km — Burundi, 475 km — Malavi, 756 km — Mozambik va 338 km — Zambiya.
Iqlimi
Tanzaniya iqlimi — subekvatorial. Shimolda ikkita yomg‘irli mavsum (mart–may va sentabr–noyabr), janubda esa bittasi (noyabr–aprel) kuzatiladi.
Arxipelagdagi Zanzibar orollarida iqlim nam; kunduzgi o‘rtacha harorat +28 dan +30 gacha ℃, dengizdan esadigan shabadalar ob-havoni juda yoqimli qiladi. Hind okeanida suv harorati +24-26 ℃. Mamlakatning markaziy qismida (dengiz sathidan 1200—1700 m balandlikda) o‘rtacha harorat +22 dan +25 ℃ gacha, tunlari salqin bo‘lishi mumkin.
Tarixi
Mustamlakachilikdan oldingi davr
Sharqiy Afrikada, jumladan hozirgi Tanzaniyada dastlab hadza va sandave (mos ravishda alohida til hisoblangan hadza va sandave tillarida so‘zlashuvchi) xalqlari yashagan. Ular ovchilik va termachilik bilan shug‘ullangan. Keyin miloddan avvalgi 1-ming yillikda Efiopiya tog‘ligidan bu hududga kushit qabilalari kelgan. Milodiy era boshlariga kelib bu yerga kelib joylashgan qabilalar — bantu.
Taxminan milodiy 1-ming yillik o‘rtalarida hozirgi Tanzaniya sohilida dastlab fors, keyin esa arab qul savdogarlari paydo bo‘lgan. Aynan shu davrda yangi etnik jamoa shakllana boshlagan — suaxili. Uning tarkibiga mahalliy sohilbo‘yi qabilalari hamda Eron, Arabiston, shuningdek, Hindistondan kelganlar kirgan. Suaxililar xalqaro savdo bilan shug‘ullangan; Afrikadan qullar, fil suyagi, oltin tashqariga olib chiqilgan, hunarmandchilik buyumlari, matolar va oziq-ovqat olib kelingan.
Milodiy XVI asr boshlarida hozirgi Tanzaniya sohillariga portugallar kelgan. Taxminan 1505-yilda ular deyarli barcha port shaharlarini egallagan, ammo XVII asrning ikkinchi yarmida arablar va qora tanli mahalliy aholi portugallarni quvib chiqargan. Portugallar chiqarib yuborilgach, arablar va mahalliy aholi qul savdosi bilan faol shug‘ullana boshlagan. Qullar-qora tanli afrikaliklar Yaqin Sharq mamlakatlariga, Hindistonga, shuningdek, Hind okeanidagi orollarda joylashgan yevropalik plantatorlarga yetkazib berilgan. Natijada hozirgi Tanzaniyaning ayrim ichki hududlari XVIII asrga kelib aholisining katta qismini yo‘qotgan.
Ayrim xalqlarda — shambala, jagga, xexe, xayya, nyamvezi — davlatchilikning ilk shakllari paydo bo‘la boshlagan. Masalan, shambala qabilasining oliy boshlig‘i Kimveri davlati Kilimanjaro yonbag‘irlaridan Hind okeani sohillarigacha cho‘zilgan. Xexe qabilasining oliy boshlig‘i Muyugumba rahbarligida ham davlat vujudga kelgan.
Taxminan XIX asr o‘rtalarida hozirgi Tanzaniya sohillariga ko‘plab yevropaliklar — Buyuk Britaniya, Fransiya, Germaniya va AQSHdan kelgan savdogarlar va missionerlar tushgan. Ayniqsa inglizlar tez-tez kelib, ular Zanzibar sultoniga qul savdosi bilan shug‘ullanishni taqiqlagan.
Mustamlakachilik davri

1885-yilda Tanzaniya sohiliga 29 yoshli nemis Karl Peters kelgan. U tez orada 12 qabila boshlig‘i bilan protektorat, ya’ni ularning Germaniya tasarrufiga o‘tishi haqida shartnomalar tuzgan; 1888-yilda esa 50 yilga Zanzibar sultonidan hozirgi Tanzaniyaning butun qirg‘oqbo‘yi hududini ijaraga olgan. Bundan xavotirlangan inglizlar 1890-yil noyabrda Zanzibar sultoni bilan uni o‘z protektorati ostiga olish haqida shartnoma tuzgan. 1891-yilda esa Peters yangi imperiya mustamlakasi tashkil etilganini e’lon qilgan: Germaniya Sharqiy Afrikasi.
Nemislar Germaniya Sharqiy Afrikasini ko‘chib kelgan nemislar yashaydigan mustamlakaga aylantirmoqchi bo‘lgan. Ular bu yerda plantatsiyalar barpo etib, kauchuk beruvchi daraxtlar, qahva, paxta, sizal yetishtirgan. 1902-yildan esa sohil portlarini mamlakat ichkarisidagi hududlar bilan bog‘lovchi temiryo‘llar qurila boshlangan. 1914-yilga kelib nemis ko‘chmanchilari soni 5400 kishiga yetgan.
1905—1907-yillarda Tanzaniyada Maji-Maji qo‘zg‘oloni bo‘lib o‘tgan va bostirilgan.
1914-yil avgustda Birinchi jahon urushi boshlangan va Tanzaniya harbiy harakatlar maydoniga aylangan. Mahalliy aholi vakillari ham kirgan nemis qo‘shinlariga polkovnik fon Lettov-Forbek boshchilik qilgan. U askarlari bilan Buyuk Britaniya, Belgiya va Portugaliya qo‘shinlariga qarshi kurashib, ularning mustamlakalariga 1918-yil noyabrigacha hujumlar uyushtirgan. So‘ng unga Germaniya Antanta bilan sulh tuzgani haqida xabar berilgan.
Birinchi jahon urushidan so‘ng Tanzaniya Buyuk Britaniya vasiyligiga o‘tgan. Inglizlar plantatsiya xo‘jaligini, avvalo, sizal, shuningdek, paxta va qahva yetishtirishni davom ettirgan.
Mustaqillikdan keyingi davr

9-dekabr 1961-yilda Buyuk Britaniya hozirgi Tanzaniyaning materik qismi bo‘lgan Tanganikaga, 10-dekabr 1963-yilda esa Zanzibarga mustaqillik bergan. Zanzibar sultonlik bo‘lib qolgan. Biroq 12-yanvar 1964-yilda Zanzibarda qo‘zg‘olon boshlangan va sulton hokimiyati ag‘darilgan. 26-aprel 1964-yilda Tanganika Respublikasi va Zanzibar va Pemba Xalq Respublikasi hokimiyatlari Tanganika va Zanzibar Birlashgan Respublikasini tuzgan. 29-oktabr 1964-yilda mamlakat nomi qisqartirilib, Tanzaniya deb atala boshlangan.
Rahbari Julius Nyerere bo‘lgan Tanzaniyada millatni shakllantirish yo‘li e’lon qilingan. Butun mamlakat bo‘ylab yoshlar, ayollar va keksalarni jamoat inshootlari, yo‘llar va ko‘priklar qurilishiga jalb etish bo‘yicha «ixtiyoriy kampaniya» boshlangan. Bu mehnat majburiyati harbiy tayyorgarlik bilan birga olib borilgan. Ayni paytda hukmron TANU partiyasining ko‘plab rahbarlari shaxsiy boylik orttirishga kirishgan. 1966-yilda mehnat majburiyatlarini bajarishdan bosh tortgan talabalar norozilik namoyishlari bo‘lib o‘tgan. Tanzaniya hukumati bu chiqishlarni harbiy kuch bilan bostirgan.
1967-yil yanvarda TANU rahbariyati Tanzaniyada kommunizm qurish dasturini e’lon qilgan. Shundan so‘ng banklar, sanoat korxonalari, tashqi savdo tashkilotlari va qishloq xo‘jaligi plantatsiyalari, jumladan chet elliklarga qarashlilari ham davlat tasarrufiga o‘tkazilgan.
Qishloq joylarda kolxozlar shakllana boshlagan. Ularning g‘oyaviy asosi Tanzaniya kommunizmi konsepsiyasi — «Ujamaa». Biroq Zanzibarda bu siyosat qo‘llanmagan.
1972-yilda Zanzibar muxtoriyatining birinchi rahbari, Inqilobiy kengash raisi Abeyd Karume o‘ldirilgan. Xabarlarga ko‘ra, qotillikni bevosita amalga oshirgan shaxslar Tanzaniya hukumati kuchlari bilan otishmada halok bo‘lgan. O‘nlab siyosiy faollar, jumladan, Abdulrahmon Muhammad Babu fitna va davlatga xiyonatda ayblanib hibsga olingan hamda o‘limga hukm qilingan, ammo 1978-yilda ozod etilgan.
1970-yillarning o‘rtalarida mamlakatdagi barcha chakana savdoni to‘liq davlat tasarrufiga o‘tkazishga qaratilgan «Maduka» operatsiyasi o‘tkazilgan, biroq u muvaffaqiyatsiz tugagan. Bir partiyali tizim 1970-yillardan beri davom etib, 1995-yilda ko‘p partiyaviylik asosida saylovlar o‘tkazilishi bilan yakunlangan.
Ma’muriy-hududiy bo‘linishi

Tanzaniya 31 ta viloyatga bo‘linadi (suaxili mkoa):
| № | Viloyatlar | Viloyatlar (ingl. ) | Ma’muriy markazi | Maydoni, km² |
Aholisi, kishi (2012) |
Zichligi, kishi/km² |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Arusha | Arusha | Arusha | 37 576 | 1 694 310 | 45,09 |
| 2 | Geita | Geita | Geita | 20 054 | 1 739 530 | 86,74 |
| 3 | Dorussalom | Dar es Salaam | Dorussalom | 1 393 | 4 364 541 | 3133,20 |
| 4 | Dodoma | Dodoma | Dodoma | 41 311 | 2 083 588 | 50,44 |
| 5 | G‘arbiy Zanzibar1 | Zanzibar Urban/West | Zanzibar | 230 | 593 678 | 2581,21 |
| 6 | Shimoliy Zanzibar1 | Zanzibar North | Mkokotoni | 470 | 187 455 | 398,84 |
| 7 | Markaziy-Janubiy Zanzibar1 | Zanzibar Central/South | Koani | 854 | 115 588 | 135,35 |
| 8 | Iringa | Iringa | Iringa | 35 503 | 941 238 | 26,51 |
| 9 | Kagera | Kagera | Bukoba | 25 265 | 2 458 023 | 97,29 |
| 10 | Katavi | Katavi | Mpanda | 45 843 | 564 604 | 12,32 |
| 11 | Kigoma | Kigoma | Kigoma | 37 040 | 2 127 930 | 57,45 |
| 12 | Kilimanjaro | Kilimanjaro | Moshi | 13 250 | 1 640 087 | 123,78 |
| 13 | Lindi | Lindi | Lindi | 66 040 | 864 652 | 13,09 |
| 14 | Manyara2 | Manyara | Babati | 44 522 | 1 425 131 | 32,01 |
| 15 | Mara | Mara | Musoma | 21 760 | 1 743 830 | 80,14 |
| 16 | Mbeya | Mbeya | Mbeya | 35 954 | 1 708 548 | 47,52 |
| 17 | Mvanza | Mwanza | Mvanza | 9 467 | 2 772 509 | 292,86 |
| 18 | Morogoro | Morogoro | Morogoro | 70 624 | 2 218 492 | 31,41 |
| 19 | Mtvara | Mtwara | Mtvara | 16 710 | 1 270 854 | 76,05 |
| 20 | Njombe | Njombe | Njombe | 21 347 | 702 097 | 32,89 |
| 21 | Shimoliy Pemba1 | Pemba North | Vete | 574 | 211 732 | 368,87 |
| 22 | Janubiy Pemba1 | Pemba South | Mkoani | 332 | 195 116 | 587,70 |
| 23 | Pvani | Pwani | Kibaxa | 32 547 | 1 098 668 | 33,76 |
| 24 | Ruvuma | Ruvuma | Songea | 63 669 | 1 376 891 | 21,63 |
| 25 | Rukva | Rukwa | Sumbavanga | 22 792 | 1 004 539 | 44,07 |
| 26 | Simiyu | Simiyu | Bariadi | 25 212 | 1 584 157 | 62,83 |
| 27 | Singida | Singida | Singida | 49 340 | 1 370 637 | 27,78 |
| 28 | Tabora | Tabora | Tabora | 76 150 | 2 291 623 | 30,09 |
| 29 | Songve | Songwe | Vvava | 27 656 | 998 862 | 36,11 |
| 30 | Tanga | Tanga | Tanga | 26 677 | 2 045 205 | 76,67 |
| 31 | Shinyanga | Shinyanga | Shinyanga | 18 901 | 1 534 808 | 81,20 |
| Jami | 885 803 | 44 928 923 | 50,72 |
1 Tashkil etadi: muxtor Zanzibar.
Shaharlar
Tanzaniyada 200 ta shahar bor, ularda aholi soni 12 000 kishidan ko‘p. Ikki poytaxt mavjud: ma’muriy markaz — tarixiy poytaxt Dorussalom, qonunchilik markazi esa — Dodoma; hukumat 1970-yillarda asosiy idoralarini shu yerga ko‘chirgan.
Aholisi




2019-yil ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakat aholisi qariyb 60 mln kishini tashkil etgan. Aholi hudud bo‘ylab ancha notekis joylashgan. Mamlakat aholisining taxminan 80 % qishloq joylarda yashaydi. Tanzaniyaning eng yirik shahri — Dorussalom, unda 4 mln nafardan ortiq aholi istiqomat qiladi. Mamlakatda 120 ga yaqin turli etnik guruh yashaydi. Ularning eng yiriklari: sukuma, nyamvezi, jagga, ngonde, mxaya, xexe, bena, gogo va makonde, kuriya, chagga, vaxa, niaturu. Etnik guruhlarning asosiy qismi bantu xalqlari guruhiga, ayrimlari esa nilotlar va koysan xalqlariga mansub. Tanzaniya aholisining kichik qismini hind, arab, yevropa, xitoy va boshqa kelib chiqishga ega kishilar tashkil etadi.
- 15 yoshgacha bo‘lganlar ulushi — 44,3 %; 65 yoshdan oshganlar ulushi — 2,6 %.
- O‘rtacha yosh 17,8 yilni tashkil etadi.
- 2011-yilda o‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi 58 yil bo‘lgan.
- Aholining o‘rtacha yillik o‘sishi — taxminan 2 %.
- Tug‘ilish ko‘rsatkichi — 32,64 (har 1000 kishiga); o‘lim ko‘rsatkichi — 12,09 (har 1000 kishiga).
- Umumiy tug‘ilish koeffitsiyenti — 4,16 ta tug‘ilish / 1 ayol.
- Immunitet tanqisligi virusi (OIV) bilan zararlanganlar ulushi — 6,2 % (2007-yil bahosi).
Tillar
Tanzaniyaning rasmiy tillari — ingliz tili va suaxili. Suaxili, odatda, millatlararo muloqot tili bo‘lib xizmat qiladi. Bu etnik va til xilma-xilligi juda katta bo‘lgan mamlakat uchun ayniqsa muhim. Shunga qaramay, tanzaniyaliklarning aksariyati uchun ona tili — o‘z etnik guruhining tilidir. Ingliz va suaxili tillari ko‘pchilik hollarda ikkinchi va uchinchi tillar hisoblanadi.
Tanzaniyaning til siyosatiga ko‘ra, suaxili ijtimoiy va siyosiy sohalarda, boshlang‘ich ta’limda va kattalar ta’limida qo‘llanishi kerak. Ingliz tili esa o‘rta va oliy ta’lim, texnologiya hamda mamlakat Oliy sudi tili hisoblanadi. So‘nggi o‘n yilliklarda turli hayotiy sohalarda ingliz tilining ahamiyati pasayib, suaxili tilining o‘rni ortib borayotgani kuzatilmoqda.
Din

Tanzaniya aholisining yarmidan ko‘prog‘i (55-60 %) — xristianlar. Musulmonlar ulushi 30-32 % deb baholanadi. Yana taxminan 12 % aholi mahalliy an’anaviy e’tiqodlarga amal qiladi. Etnik ozchiliklar orasida hinduistlar, bahoiylar, buddaviylar, sikxlar, jaynlar va boshqalar bor.
Xristianlikdagi eng yirik konfessiyalar — katoliklar (12,4 mln), lyuteranlar (5,8 mln), pentekostalchilar (2,35 mln) va anglikanlar (2 mln).
Musulmonlar Zanzibarda (97 %) va ko‘plab qirg‘oqbo‘yi hududlarida, shuningdek, mamlakat ichkarisidagi ayrim shahar rayonlarida ko‘pchilikni tashkil etadi. Musulmonlarning deyarli barchasi sunniylar (80 dan 90 % gacha), kichik shialar jamoasi ham mavjud.
Siyosiy tuzilishi
Tanzaniya — respublika. Davlat va hukumat boshlig‘i — prezident. U xalq tomonidan 5 yilga saylanadi va ketma-ket ikkinchi muddatga ham saylanishi mumkin.
14-dekabr 2005-yildagi prezidentlik saylovida hukmron Inqilobiy partiya nomzodi, Tanzaniya tashqi ishlar vaziri Jakaya Kikvete 80 % dan ortiq ovoz to‘plab g‘alaba qozongan. Uning asosiy raqibi — muxolifatdagi Birlashgan fuqarolik fronti nomzodi Ibrohim Lipumba bo‘lgan. 2015-yilda Jakaya Kikvete o‘rniga, shuningdek hukmron partiya nomzodi Jon Magufuli prezident bo‘lgan. U muxolifat nomzodi Edvard Lovassa bilan jiddiy raqobatlashgan bo‘lsa-da, 25-oktabr 2015-yilda o‘tkazilgan saylovda Magufuli 58 % ovoz bilan g‘olib deb e’lon qilingan. 5-noyabr 2015-yilda qasamyod qilgan. Kikvete Inqilobiy partiya rahbari lavozimida qolgan.
Parlament — bir palatali Davlat majlisi (Bunge), 274 deputatdan iborat. Ulardan 232 nafari xalq tomonidan 5 yilga saylanadi, 37 nafar ayol deputatni prezident shaxsan tayinlaydi va 5 deputatni muxtor Zanzibar parlamenti tayinlaydi.
parlamenti tayinlaydi. Siyosiy partiyalar (2005-yil dekabrdagi saylov natijalariga ko‘ra):
- Chama Cha Mapinduzi (Inqilobiy partiya) — parlamentdagi 206 o‘rin;
- Birlashgan fuqarolik fronti — 19 o‘rin;
- Chama Cha Demokrasia na Maendeleo (Demokratiya va taraqqiyot partiyasi) — 5 o‘rin.
Tahliliy markaz Economist Intelligence Unit ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakat 2018-yilda demokratiya indeksi bo‘yicha gibrid rejim sifatida tasniflangan.
Tashqi siyosat
Tanzaniya Sharqiy Afrikada Janubiy Afrika taraqqiyot hamjamiyati (SADC) tarkibiga kiradigan yagona mamlakatdir. 2005–2006-yillarda Tanzaniya BMT Xavfsizlik Kengashining doimiy bo‘lmagan a’zosi bo‘lgan.
SSSR va Tanzaniya (o‘sha paytdagi Tanganika) o‘rtasidagi diplomatik munosabatlar 11-dekabr 1961-yilda o‘rnatilgan.
Iqtisodiyot
2014-yilda Tanzaniya YIMi 33 milliard dollarni tashkil etgan. Xarid qobiliyati pariteti bo‘yicha aholi jon boshiga YIM — $1813.
Tabiiy resurslar: gidroenergiya, qalay, fosfatlar, uran, temir rudasi, ko‘mir, olmoslar, qimmatbaho toshlar, oltin, gaz, nikel. 2012-yilda Tanzaniya kontinental shelfida gaz konlari — Zafarani va Lavani konlari aniqlangan.
Boy tabiiy resurslarga qaramay, Tanzaniya iqtisodiyotining asosini qishloq xo‘jaligi tashkil etadi, unda band aholining qariyb 80 % ishlaydi. 2012-yilda aholi jon boshiga YIM 3,4 ming dollarni tashkil etgan (dunyoda 156-o‘rin).
Qishloq xo‘jaligi (YIMning 27 %): qahva, sizal, choy, paxta, yong‘oqlar — keshyu, tamaki, qalampirmunchoq, makkajo‘xori, don, tapioka, banan, meva va sabzavotlar; qoramol, qo‘y va echki boqiladi.
Sanoat (YIMning 23 %): qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash (shakar, pivo, sigaret), olmos, oltin, temir rudasi va tuz qazib olish, poyabzal ishlab chiqarish.
Xizmat ko‘rsatish sohasi — YIMning 50 %.
Tashqi savdo
2017-yilda eksport: 5,19 mlrd dollar — oltin, qahva, choy, keshyu yong‘og‘i, paxta.
Asosiy xaridorlar: Hindiston — 21,8 %, Janubiy Afrika Respublikasi — 17,9 %, Keniya — 8,8 %, Shveytsariya — 6,7 %.
2017-yilda import: 8,61 mlrd dollar — iste’mol tovarlari, mashinalar va transport vositalari, yoqilg‘i.
Asosiy yetkazib beruvchilar: Hindiston — 16,5 %, Xitoy — 15,8 %, BAA — 9,2 %, JAR — 5,1 %.
Tanzaniya xalqaro AKT mamlakatlari birlashmasiga a’zo..
Madaniyat

Tanzaniya xalqlari madaniyati boy an’analarga ega. Ular yog‘och o‘ymakorligi, niqoblar, haykallar va uy-ro‘zg‘or buyumlari yasash bilan mashhur. Zanzibarda kokos po‘stlog‘ini o‘yish va yog‘och o‘ymakorligi an’anasi saqlangan. Tanzaniyada Tingatinga uslubidagi tasviriy san’at rivojlangan. Uslub o‘z yaratuvchisi sharafiga nomlangan: Eduardo Saidi Tingatinga.
Ta’lim
Aholining savodxonlik darajasi 2011-yilda Tanzaniyada 73 % bo‘lgan. Yetti yillik ta’lim majburiy, biroq ko‘plab o‘quvchilar maktabni undan oldin tark etadi, ayrim bolalar esa umuman maktabga bormaydi. 2000-yil ma’lumotlariga ko‘ra, taxminan 57 % bola 5–14 yoshida maktabga qatnagan.
Sog‘liqni saqlash
5 yoshgacha bo‘lgan bolalar o‘limi — 76 ta (har 1000 yangi tug‘ilgan bolaga). O‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi 51,45 yilni tashkil etadi (erkaklarda 50,06 yil, ayollarda 52,88 yil). Mamlakat katta yoshdagi aholisining taxminan 5,7 % OIV bilan zararlangan. Bolalar o‘limining eng keng tarqalgan sababi — bezgak. Kattalarda esa bu sabab OIV/OITS hisoblanadi. 2006-yil ma’lumotlariga ko‘ra, yaxshilangan ichimlik suvi manbalaridan aholining qariyb 55 % foydalana olgan. 33 % aholida yaxshilangan sanitariya sharoitlaridan foydalanish imkoniyati bo‘lgan.
Sport
Tanzaniyada futbol (poytaxtdagi eng kuchli «Yang Afrikans» va «Simba» klublari), boks, voleybol, yengil atletika va regbi ommabop. Tanzaniya futbol terma jamoasini Tanzaniya futbol federatsiyasi boshqaradi. Jamoa hali hech qachon jahon chempionatining final bosqichiga chiqa olmagan, ammo Afrika millatlar kubogida uch marta qatnashgan (1980, 2019, 2023). Tanzaniya terma jamoasining deyarli barcha futbolchilari mahalliy klublarda o‘ynaydi.
Afrika mezonlariga ko‘ra aholisi juda ko‘p bo‘lishiga qaramay, Tanzaniya hatto mintaqaviy darajada ham sportning biror turida deyarli sezilarli yutuqqa erishmagan. Olimpiya o‘yinlarida Tanzaniya ilk bor 1964-yilda Tokioda Tanganika va Zanzibar Birlashgan Respublikasi sifatida qatnashgan. 1980-yil Moskvadagi Olimpiadada tanzaniyalik sportchilar tarixidagi dastlabki va hozirgacha yagona olimpiya medallarini qo‘lga kiritgan: yuguruvchi Suleyman Nyambui 5000 metrga yugurishda kumush medalni, Filbert Bayi esa 3000 metrga to‘siqlar osha yugurishda ikkinchi o‘rinni egallagan. Tanzaniyaliklar qishki Olimpiya o‘yinlarida hech qachon qatnashmagan. Olimpiadadan tashqari, Tanzaniya quyidagi yirik xalqaro musobaqalarda qatnashadi: Hamdo‘stlik o‘yinlari, Umumafrika o‘yinlari, Yengil atletika bo‘yicha Afrika chempionati.
Tanzaniyadan chiqqan taniqli sportchilardan biri — basketbolchi Hashim Tabit bo‘lib, 2009-yilgi NBA draftida umumiy ikkinchi raqam bilan tanlangan va ligada «Memfis», «Xyuston» hamda «Oklaxoma-Siti» jamoalari safida 220 tadan ortiq o‘yin o‘tkazgan.
Ommaviy axborot vositalari
Tanzaniyada 693 ta davriy nashr ro‘yxatdan o‘tgan, ulardan 171 tasi muntazam chiqadi. Eng ommabop nashrlar quyidagi gazetalardir (barchasi Dorussalomda chop etiladi):
- Daily News — hukumat nashri, 1972-yildan beri ingliz tilida chiqadi, adadi — 50 ming nusxa;
- The Guardian — 1994-yildan beri ingliz va suaxili tillarida chiqadi, adadi — 70 ming nusxa;
- Uhuru — 1961-yildan beri suaxilitilida chiqadi, adadi — 120 ming nusxa.
Davlat teleradiokompaniyasi TBC (Tanzania Broadcasting Corporation, Tanzaniya radioeshittirish korporatsiyasi) shu nomdagi telekanal va TBC Redio ya Taifa, TBC FM hamda TBC International radiostansiyalarini ham o‘z ichiga oladi.
Mamlakatda radioeshittirish 1956-yildan, teleko‘rsatuv 1994-yildan (Zanzibarda 1972-yildan) yo‘lga qo‘yilgan. Televizorlar aholining 5 % dan kam qismida mavjud.
Davlat axborot agentligi: Press Services Tanzania.
Qurolli kuchlari
Adabiyotlar
- Gromova N. V. Hozirgi Tanzaniyada suaxili tili // Hozirgi Tanzaniyada irqlararo va millatlararo munosabatlar: Tanzaniya Birlashgan Respublikasidagi Rossiya kompleks ekspeditsiyasi ishlari (2005-yil mavsumi) / Mas’ul muharrir: A. V. Korotayev, Ye. B. Demintseva; Rossiya Fanlar akademiyasining Afrika instituti — Moskva: Lenand, 2008. — 84-93-betlar. — ISBN 978-5-9710-0167-6
- Katsman V. Ya. Tanzaniya. — Moskva: Maorif, 1967. — 128 bet — («Inson va sayyora»). — 50 000 nusxa
- Katsman V. Ya., Klepikov V. Z., Kupriyanova T. P. Tanzaniya Birlashgan Respublikasi: ma’lumotnoma / Tahrir hay’ati: N. I. Gavrilov (mas’ul muharrir), V. V. Pavlova; SSSR Fanlar akademiyasining Afrika instituti. — Moskva: Fan. Sharq adabiyoti bosh tahririyati, 1980. — 264 bet — 15 000 nusxa
- Ovchinnikov V. Ye. Tanzaniyaning yangi va eng yangi davr tarixi. — Moskva: Fan. Sharq adabiyoti bosh tahririyati, 1986. — 272 bet — («Afrika mamlakatlari tarixi»). — 1700 nusxa
- Pospelov Ye. M. Dunyo geografik nomlari. Toponimik lug‘at / mas’ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgarishsiz. — Moskva: Russkiye slovari, Astrel, AST, 2002. — 512 bet — 3000 nusxa — ISBN 5-17-001389-2.
- Shlenskaya S. M. Tanzaniya Birlashgan Respublikasi: ma’lumotnoma. — Moskva: Rossiya Fanlar akademiyasining Afrika instituti, 2010. — 250 bet. — ISBN 978-5-91298-077-0
Havolalar
- Daily News — Tanzaniyaning kundalik hukumat gazetasi (ingliz tilida)
- tanzania.go.tz — Tanzaniyaning rasmiy veb-sayti
Vikimedia Commons: Atlas: Танзания
- Tanzaniya havolalar katalogida Curlie (dmoz)
- Tanzania Corruption Profile Business Anti-Corruption Portal manbasidan