Sahroi Kabir

Sahroi Kabir
arab. الصحراء الكبرى, berber. ⵜⵉⵏⵉⵔⵉ, isp. Sáhara, frans. Sahara
Спутниковое изображение Сахары из NASA World Wind
Sahroi Kabirning sunʼiy yo‘ldoshdan olingan tasviri. Manba: NASA World Wind
Xususiyatlari
Uzunligi4800 km
Kengligi800—1200 km
Maydoni8 600 000 km²
Joylashuvi
23°00′ shim. k. 12°36′ sharq. uz.HGYaO
Mamlakatlar
Африка
Красная точка
Sahroi Kabir
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar
Tunisdagi Sahroi Kabir

Sahroi Kabir (arab. الصحراء الكبرى‎, As-Sahro al-Kubro; berber. ⵜⵉⵏⵉⵔⵉ, Tiniri; isp. Sáhara, frans. Sahara) — dunyodagi eng katta issiq cho‘l va Antarktida cho‘lidan keyin Yer yuzidagi maydoni bo‘yicha ikkinchi eng katta cho‘ldir. U Shimoliy Afrikada (Afrika qitʼasida) joylashgan. U g‘arbdan sharqqa taxminan 4800 km, shimoldan janubga esa 800—1200 km cho‘zilgan; maydoni qariyb 8,6 mln km² (taxminan 30 % — Afrika maydonining uchdan bir qismiga yaqin; Braziliya maydonidan biroz katta va Rossiya hududining yarmidan ko‘prog‘iga teng).

Sahroi Kabir g‘arbda Atlantika okeani bilan tutashadi; shimolda Atlas tog‘lari va O‘rta dengiz, sharqda esa Qizil dengiz bilan chegaralanadi. Cho‘lning janubiy chegarasi qadimgi va deyarli harakatsiz qum tepalari joylashgan 16° shimoliy kenglik hududi bilan belgilanadi; undan janubroqda Sahel — Sudan savannasiga o‘tish mintaqasi joylashgan.

Sahroi Kabir o‘ndan ortiq davlat hududining bir qismini egallaydi: Jazoir, Misr, Liviya, Mavritaniya, Mali, Marokash, Niger, Sudan, Tunis va Chad, shuningdek, maqomi bahsli bo‘lgan G‘arbiy Sahroi Kabir hududini ham qamrab oladi. Sahroi Kabirning ulkan hududlarida aholi yashamaydi, o‘troq hayot asosan vohalar, Nil va Niger daryolari vodiylari bilan cheklangan..

Sahroi Kabirni birgina cho‘l turiga kiritib bo‘lmaydi, garchi unda qumli-toshloq hududlar ustunlik qilsa ham. Cho‘l tarkibida ko‘plab mintaqalar farqlanadi: Tenere, Katta Sharqiy Erg, Katta G‘arbiy Erg, Tanezruft, Al-Hamra, Igidi, Erg-Shesh, Arabiston, Jazoir, Liviya, Nubiya cho‘llari, Talak cho‘li.

Sahroi Kabir muntazam kengayib bormoqda: har yili uning janubiy chegarasi 6—10 km janubga siljiydi.

Nomi

«Sahara» nomi milodiy I asrdan boshlab uchraydi. Bu nom arab. صَحراء‎ (ṣaḥrāʾ) — «cho‘l» degan maʼnoni bildiruvchi arabcha so‘zdan va uning ko‘plik shakli ṣaḥārādan kelib chiqqan. Boshqa manbalarga ko‘ra, u qadimgi arabcha sahra — «qizg‘ish-jigarrang» so‘zidan olingan.

Sahroi Kabirning ayrim hududlari nomlari, masalan, Tanezruft (Jazoirning janubi-g‘arbida) yoki Tenere (Nigerning markazida), ko‘pincha berbercha kelib chiqishga ega.

Geografik xususiyatlari

Maydoni

Turli manbalarda Sahroi Kabir chegaralari turlicha belgilangani uchun uning maydoni haqidagi baholar ham farq qiladi. Bunda izogiyetalar — 100 va 200 mm yog‘in chiziqlari, qurg‘oqchillik indekslari, shimolda xurmo palmalari meva berishi va esparto o‘ti o‘sish chegaralari, janubda esa boshqa botanik belgilar hisobga olinadi. Ayrim manbalarda Sahroi Kabirning sharqiy chegarasi Nil vodiysidan o‘tkaziladi (bunda Arabiston va Nubiya cho‘llari kiritilmaydi). Katta sovet ensiklopediyasida maydon 6 dan 8 mln km² gacha deb ko‘rsatilgan. Britannica ensiklopediyasiga ko‘ra, Sahroi Kabir maydoni qariyb 8,6 mln km² bo‘lib, bu Afrika maydonining taxminan 30 % ini tashkil etadi. WWF esa «Katta Sahroi Kabir» maydonini 9,1 mln km² deb baholaydi.

Geologiyasi va foydali qazilmalari

Sahroi Kabir qadimgi Afrika platformasining shimoli-g‘arbiy qismi bo‘lgan Sahara plitasida joylashgan. Plitaning markazi bo‘ylab g‘arbdan sharqqa Markaziy Sahara ko‘tarilmalari zonasi cho‘zilgan; bu yerda yer yuzasiga tokembriy davriga oid kristalli poydevor chiqadi. G‘arbdagi Regibat massivi Tanezruft botiqligi orqali Ahaggar yassitog‘ligidan ajralgan; Ahaggar navbatma-navbat joylashgan gorstlar va grabenlardanSharqqa tomon quyidagi massivlar cho‘zilgan: Tibesti, Al-Uvaynat, Al-Eglab, shuningdek Nubiya–Arabiston qalqonining g‘arbiy tarmog‘i (Etbay tizmasi).

Ko‘tarilmalar zonasining shimoli va janubida Shimoliy Sahara va Janubiy Sahara cho‘kish zonalari — fanerozoy cho‘kindi jinslari bilan to‘lgan platforma botiqliklari joylashgan. Bo‘r davrining o‘rtalarigacha bu zonalarda kontinental qatlamlar yig‘ilgan; keyinchalik (bo‘r davri oxiri — paleogen boshida) ularni dengiz cho‘kindilari qoplagan (janubiy cho‘kish zonasida dengiz cho‘kindilari qatlami yupqaroq). Oligotsen davridan dengiz chekingan va qadimgi massivlar, ayniqsa Ahaggar va Tibesti, kuchli ko‘tarilgan. Janubiy Sahara cho‘kish zonasida yassi sinekliza Taodenni, Gao grabeni, Mali–Niger sinklizasi va Chad sineklizasi ham bor.

Platformaning barqarorligi tufayli paleozoy davri formatsiyalari gorizontal holatda saqlangan va kam o‘zgargan. Sahroi Kabirning ko‘p hududlarida ularni mezozoy yotqiziqlari qoplab, shu yotqiziqlar bilan ko‘plab muhim suvli gorizontlar bog‘langan. Cho‘lning shimolida bu tuzilmalar cho‘zilgan botiqliklar va havzalar bilan ham bog‘liq: g‘arbiy Misr vohalaridan tortib Jazoir shottlarigacha. Cho‘lning janubidagi platforma botiqligi kaynozoy davri ko‘llari (masalan, Mega-Chad ko‘li va Unianga ko‘llari guruhi) joylashgan yirik havzalarni hosil qilgan.).

Sahroi Kabir hududida neft va gaz (Sahara neft-gaz havzasi, jumladan, Hassi-Masʼud), temir (Ijil) va mis (Akjujt) rudalarining boy konlari mavjud. Oltin, volfram, uran va noyob metallar konlari tokembriy poydevori bilan bog‘liq.

Relyefi

Sahroi Kabir xaritasi

Sahroi Kabir landshafti juda xilma-xil. Hududining katta qismini (70 % gacha) tekis gil qoplamali serirlar, shag‘alli reglar[ingl.] va balandligi 500 m dan past bo‘lgan toshloq platolar (hamadalar) egallaydi; qirg‘oqbo‘yi hududlarida ularning balandligi 200 m gacha pasayadi. Eng baland tog‘li hududlar Markaziy Sahroi Kabirdagi Tibesti yassitog‘ligi (Sahroi Kabirning eng baland cho‘qqisi — Emi-Kusi vulqoni, 3415 m) hamda Ahaggar (Tahat tog‘i, 3003 m) hisoblanadi. Bu hududlarda vulqon faoliyatining neogen va antropogen davrlariga oid izlari bor. Bu hududlarni qadimgi daryolarning quruq o‘zanlariga ega chuqur vodiylar (kengligi 30 km gacha, uzunligi 400 km gacha) bo‘lib turadi. Yassitog‘liklar atrofida kuesta turidagi balandligi 1000 m gacha bo‘lgan tizmalar va pog‘onali platolar: Adrar-Iforas (728 m gacha), Air (1900 m gacha), Ennedi (1310 m gacha), Tademait va boshqalar cho‘zilgan. Tekisliklarning diqqatga sazovor xususiyati — cho‘l qobig‘i — ferromarganesli qora parda bo‘lib, u tog‘ jinslarini qoplaydi. Sahroi Kabir platolari, asosan, nuragan jinslardan tuzilgan. Masalan, Jazoirdagi Tademait.

platosi misol bo‘ladi. Tekislik, plato va tog‘lardan tashqari, Sahroi Kabirda ko‘plab sayoz sho‘rxok oqmas havzalar (sebxa, shott va dayya) hamda vohalar uchraydigan yirik botiqliklar mavjud. Eng past joylashgan hududlar — Qattara (−133 m, Sahroi Kabirning eng past nuqtasi), Al-Fayyum, Melgir (−26 m) va Bodele.

. Botiqliklar va yirik vadilar bilan bog‘liq qumli cho‘llar (erglar) va dyunalar cho‘l yuzasining qariyb 25 % ini yoki taxminan 2,2 mln km² ni egallaydi. Eng katta qum to‘planmalari — Igidi, Erg-Shesh, Katta G‘arbiy Erg, Katta Sharqiy Erg, Erg-Shebbi va boshqalar. Qum tizmalarini asosan siyrak kserofit o‘simliklar tutib turadi. Shuningdek, dumaloq, yulduzsimon, ko‘ndalang dyunalar va yarimoysimon barxanlar ham uchraydi; piramidasimon dyunalar 150 m balandlikka, ayrim tizmalar esa 200—300 m ga yetadi. Shimoliy va shimoli-sharqiy qismlarning janubida (Aubari, Idehan-Marz uk, Tenere, Liviya cho‘li) ko‘chma qumlar uchraydi. Ayrim joylarda kuylovchi qumlar hodisasi.

Suv resurslari

Sahroi Kabirdan tashqarida boshlanadigan bir nechta daryo cho‘lning yerusti va yerosti suvlarini to‘ldiradi. Nil cho‘l bo‘ylab doimiy oqadigan yagona tranzit daryodir. Uning asosiy irmoqlari — Ko‘k Nil va Oq Nil — Sahroi Kabirning janubi-sharqida qo‘shiladi va daryo cho‘lning sharqiy cheti bo‘ylab suvlarini O‘rta dengizga olib boradi. Nil daryosida 1964—1968-yillarda yirik Nosir suv ombori qurilgan. Suv toshganida u Toshka ko‘llarini vujudga keltirgan; Misr hukumati bu hududni vohaga aylantirishni rejalashtirmoqda. Sahroi Kabirning janubida bir qancha daryolar Chad ko‘liga quyiladi, undan esa katta miqdordagi suv shimoli-sharqqa oqishda davom etib, mahalliy suvli qatlamlarni to‘ldiradi. Sahroi Kabirning janubi-g‘arbiy chekkasi bo‘ylab Niger daryosi oqadi; uning ichki deltasi atrofida Fagibin, Garu, Niangay va boshqa ko‘llar joylashgan.

Cho‘lning shimoliy hududlariga suvni vadilar (kuchli yomg‘irdan so‘ng suvga to‘ladigan quruq o‘zanlar) va Antiatlas, Atlas, Ores tog‘lari hamda Liviya, Tunis, Jazoir va Marokashning boshqa qirg‘oqbo‘yi balandliklaridan oqib keladigan soylar olib keladi. Bunday daryolarning eng yiriklari — Draa, Saura, Ziz. Kichikroq vadilarning ko‘pi shottlarga quyiladi, masalan, Jedi daryosi Melgirga quyiladi.

Sahroi Kabirning ichki qismida Ahaggar, Tassilin-Ajer va Tibestidan qadimgi keng daryo tarmog‘i tarqaladi: vadilar Igargar, Tafasaset, Tamanrasset va boshqalar. Bu vadilarning ayrimlari uzoq o‘tmishda, mintaqa iqlimi namroq bo‘lgan davrda shakllangan. Boshqalari esa kutilmagan tabiiy ofatlar, masalan, 1922-yilda Jazoirning Tamanrasset shahrini vayron qilgan toshqin kabi kuchli suv oqimlari taʼsirida hosil bo‘lgan. Sahroi Kabir qum tepalari yomg‘ir suvining katta zaxirasini saqlaydi: u qumga singib, cho‘l yonbag‘irlarida buloq sifatida yer yuzasiga chiqadi. Yomg‘irlar geltalarni ham to‘ldiradi; ularning ayrimlari hech qachon qurib qolmaydi (Arshey, Zemmur va boshqalar). Sahroi Kabir chekkalarida va markaziy tog‘ massivlarida qadimdan qolgan ko‘llar saqlangan; ularning bir qismi botqoqlashgan va ko‘pincha kuchli minerallashgan. Masalan, Yoa ko‘li Unianga ko‘llar guruhiga kiradi..

Sahroi Kabir qumlari ostida katta yerosti suvlari havzalari, jumladan, artezian havzalar mavjud. Ular asosan quyi bo‘r davri qumtoshlariga bog‘liq bo‘lib, vohalarni suv bilan taʼminlaydi. Yerosti suv oqimi ko‘proq bo‘lgani uchun Sahroi Kabirning shimoli grunt suvlariga boy; janubida suv kamroq, suvli gorizontlar esa chuqurroq yotadi. Yerosti suvlari sug‘orishda ham ishlatiladi (Liviya loyihasiga qarang: «Buyuk sunʼiy daryo»).

Tuproqlar

Sahroi Kabirning katta qismidagi tuproqlar tropik cho‘l va chala cho‘llarga xos (shag‘alli, mayda toshli va qumli). Ularda organik moddalar miqdori kam, tuproq qatlamlari sust ajralgan. Baʼzi hududlarda azot fiksatsiyalovchi bakteriyalar bor, ammo tuproqlar asosan biologik jihatdan faol emas. Cho‘l chetlaridagi tuproqda organik moddalar ko‘proq, botiqliklardagi tuproqlar esa ko‘pincha sho‘rlangan. Erkin karbonatning mavjudligi tuproqning yuvilish darajasi pastligini bildiradi.

Cho‘lning asosan shimoli-g‘arbiy qismida zich ohak-gips qatlamlari (qobiqlar) tarqalgan. Ularning qalinligi bir necha santimetrdan 1—2 m gacha yetadi. Bu qatlamlar tagdagi ohaktosh jinslari bilan bog‘liq. Mayda dispers, jumladan diatom tarkibli qismlarning tarqalishi oqmas pastqamliklar va botiqliklar bilan cheklangan.

O‘simliklarga beparvo munosabat va yengil qumli tuproqlarni haydash natijasida ko‘chma qumlar vohalarga bostirib kirmoqda. 1974-yilda Jazoirda «yashil devor» loyihasi boshlangan; uning doirasida 1500 km davomida himoya qatorlari shaklida evkaliptlar va boshqa daraxtlar ekilgan.

Iqlimi

Iqlim nuqtayi nazaridan Sahroi Kabir taxminan 5 mln yil avval, pliotsen boshlarida cho‘lga aylangan. Shundan keyin iqlim namligi qisqa va o‘rta muddatli tebranishlarga uchragan; xususan, neolit subplyuvial davrida Sahroi Kabir so‘nggi marta savanna bo‘lgan. Hozirgi qurg‘oqchil iqlim taxminan 10 ming yildan beri davom etmoqda. Ehtimol, antropogen omil ham o‘z hissasini qo‘shgan: u sirtning aks ettirish qobiliyatini oshirib, umumiy bug‘lanishni kamaytirgan. Aftidan, cho‘l va uning chegaralarida 7 ming yil davomida qoramol boqish bu sharoitlarni mustahkamlagan. Sahroi Kabir iqlimi so‘nggi 2 ming yil ichida deyarli o‘zgarmagan. XVI–XVII asrlarda, Yevropada Kichik muzlik davri davom etganida, sharoit meʼyordan sezilarli og‘gan. O‘sha paytda tropik chegara bo‘ylab, cho‘lning o‘zida va ehtimol, shimolida yog‘in miqdori ancha oshgan. XIX asrda esa iqlim sharoitlari hozirgiga o‘xshash holatga qaytgan.

Sunʼiy yo‘ldosh tasvirlari yordamida Sahroi Kabir qumlari ostida ko‘milib qolgan Tamanrasset daryosi aniqlangan. U taxminan 5000 yil oldin hozirgi Jazoir hududidan oqib, Mavritaniya yaqinida Atlantika okeaniga quyilgan. Mavjud bo‘lgan davrida u dunyodagi eng yirik daryolar orasida 12-o‘rinda bo‘lgan deb baholanadi; hozir esa qurib borayotgan daryoning qolgan qismi atigi 500 km uzunlikda.

Sahroi Kabirning katta qismi iqlimiga yil davomida kuchli taʼsir ko‘rsatadigan shimoli-sharqiy passat shamoli. Nisbiy namlik 30—50 % ni tashkil qiladi, namlikning katta tanqisligi va yuqori bug‘lanish (potensial bug‘lanish 2500—6000 mm) tor qirg‘oqbo‘yi mintaqalaridan tashqari butun cho‘lga xos. Ikki asosiy iqlim turi farqlanadi: shimolda quruq subtropik iqlim, janubda quruq tropik iqlim. Shimoliy hududlarda haroratning yillik va sutkalik o‘zgarishi juda katta: qish salqin, hatto sovuq, yoz esa issiq bo‘ladi. Yog‘ingarchilikning yil davomida ikki eng yuqori davri bor. Janubda yoz issiq, qish esa mo‘tadil va quruq. Issiq va quruq mavsumdan keyin yozgi yomg‘irlar boshlanadi. G‘arbdagi tor qirg‘oqbo‘yi mintaqasining salqinroq iqlimi sovuq Kanar oqimining taʼsiri bilan izohlanadi.

Shimoliy qism

Tog‘lar ustidagi g‘ayrioddiy bulutlar: Tadrart-Akakus

Shimoliy Sahroi Kabirning quruq subtropik iqlimi yuqori bosimli barqaror havo hujayralari tufayli shakllanadi. Ular Shimoliy tropik ustida joylashgan. O‘rtacha sutkalik haroratlarning yillik farqi taxminan 20 °C. Shimolda qish nisbatan sovuq, markazda salqin bo‘ladi. Cho‘lning shimoliy qismida qishki o‘rtacha oylik harorat +13 °C, iyuldagi o‘rtacha oylik havo harorati esa +37,2 °C ga yetadi (Adrar). O‘rtacha sutkalik harorat +40 °C yoki undan yuqori bo‘lishi mumkin. Haroratning sutkalik farqi qishda ham, yozda ham katta. Qish kechalari tuproq muzlaydi; markaziy tog‘ massivlarida tunda −18 °C gacha harorat qayd etilgan. Yoz issiq, qayd etilgan eng yuqori harorat +57,8 °C (Al-Aziziya, Liviya); yer yuzasi esa +70…+80 °C gacha qizishi mumkin.

Yog‘in miqdori keskin o‘zgarib turadi, yillik o‘rtachasi 76 mm. Yomg‘irlar asosan dekabrdan martgacha yog‘adi, may va iyun oylarida esa yog‘in kam bo‘ladi. Ikkinchi eng yuqori davr avgustga to‘g‘ri keladi va momaqaldiroqlar bilan kechadi; ular qisqa muddatli kuchli suv toshqinlariga sabab bo‘ladi. Ichki hududlarga bir necha yil ketma-ket yog‘in tushmasligi mumkin; shimoliy yassitog‘liklarda (Ahaggar va Tibesti) deyarli har yili qisqa muddatga qor yog‘adi. Cho‘lning katta qismida ertalablari mo‘l shudring tushishi xos bo‘lib, u yer yuzasida changsimon qobiqlar hosil bo‘lishiga yordam beradi.

Quruq subtropiklarda issiq janubiy shamollar ham kuzatiladi: ular ichki hududlardan chang olib kelib, bir necha kunlik chang bo‘ronlarini keltirib chiqaradi (shamol tezligi baʼzan 50 m/s dan oshadi). Odatda ular bahorda sodir bo‘ladi, lekin yilning boshqa fasllarida ham uchraydi. Misrda bu shamollar «xamsin» va «samum», Liviyada «gibli», Tunisda esa «chili» deb ataladi. Sudandagi habub shamoli qisqaroq davom etadi, yozda kuzatiladi va odatda kuchli yomg‘irlar bilan birga keladi.

Janubiy qism

Cho‘lning janubidagi quruq tropik iqlimga yuqori bosim hujayralaridan tashqari, janubroqda joylashgan barqaror subtropik kontinental va beqaror dengiz havo massalarining mavsumiy o‘zaro taʼsiri ham muntazam taʼsir ko‘rsatadi. Sahroi Kabirning quruq tropik hududlarida o‘rtacha sutkalik haroratning yillik farqi taxminan 17,5 °C. Eng sovuq oylarning o‘rtacha harorati cho‘l shimolidagiga deyarli teng, ammo sutkalik tebranish kichikroq. Baland joylarda harorat baʼzan noldan pastga tushadi. Tibesti tog‘larida qayd etilgan mutlaq eng past harorat −15 °C. Bahor oxiri va yoz boshida juda issiq bo‘lib, havo ko‘pincha 50 °C gacha qiziydi.

Quruq tropiklarning tog‘li hududlarida yog‘in kam va yil davomida nisbatan bir tekis taqsimlanadi; pasttekisliklarda yomg‘ir asosan yozda yog‘adi. Shimoldagi kabi ko‘plab yomg‘irlar momaqaldiroq bilan birga keladi. O‘rtacha yillik yog‘in 130 mm atrofida, markaziy tog‘ massivlarida baʼzan qor yog‘adi. Cho‘lning g‘arbiy chegarasidagi haroratni salqin Kanar oqimi yumshatadi, shu sababli konvektiv yog‘in kamayadi, lekin namlik oshib, baʼzan tuman kuzatiladi. Janubiy Sahroi Kabirda qish — harmatan, chang va qum olib keladigan quruq shimoli-sharqiy shamol mavsumidir.

O‘simliklar dunyosi

Xurmo palmasi, Erg-Shebbi
Palmalar: voha Ubari.

Sahroi Kabirning o‘simliklari siyrak. Ular vohalar, baland hududlar va vadilar bo‘yida o‘sadigan o‘tlar, butalar va daraxtlarning kichik jamoalaridan iborat. Botiqliklarda tuzga chidamli galofitlar uchraydi. Suv kam bo‘lgan tekislik va platolarda qurg‘oqchilik hamda issiqqa chidamli o‘tlar, mayda butalar va daraxtlar o‘sadi. Ko‘plab hududlarda (reglar[ingl.], hamadalar, qisman qum to‘planmalari va boshqalarda) o‘simlik qoplami umuman yo‘q. Deyarli barcha hududlar o‘simliklariga inson faoliyati ham katta taʼsir ko‘rsatgan (chorva boqish, foydali o‘simliklarni yig‘ish, yoqilg‘i tayyorlash va boshqalar).

Sahroi Kabir florasi yog‘inlarning nomuntazamligiga juda yaxshi moslashgan. Bu turli fiziologik moslanishlar, yashash joyini tanlash, o‘zaro bog‘langan va qarindosh jamoalar shakllanishi hamda ko‘payish strategiyalarining xilma-xilligida namoyon bo‘ladi. Qurg‘oqchilikka chidamli ko‘p yillik g‘allasimon o‘tlar va butalar keng tarqalgan, chuqur (15—21 m gacha) ildiz tizimiga ega. O‘tsimon o‘simliklarning ko‘pi efemerlar bo‘lib, ular yetarli namlikdan keyin uch kun ichida urug‘ hosil qiladi va 10—15 kun ichida urug‘larini sochadi.

Cho‘lning tog‘li hududlarida O‘rta dengiz florasiga qarindosh bo‘lgan relikt neogen florasi hamda ko‘plab endemik turlar uchraydi. Tog‘larda o‘sadigan relikt daraxtlar orasida zaytun, sarv va mastika daraxtining ayrim turlari mavjud. Shuningdek, akatsiya, yulg‘un va shuvoq, dum palmasi, oleandr, oddiy xurmo palmasi, tog‘jambil, efedra turlari uchraydi.yetishtiriladi: xurmo, anjir, zaytun va mevali daraxtlar, ayrim sitrus o‘simliklar, turli sabzavotlar. Cho‘lning ko‘p joylarida o‘sadigan o‘tsimon o‘simliklarga Aristida (uchqiltanoqsimon o‘tlar), Eragrostis (dalacho‘p) va tariq turkumlari kiradi; Atlantika okeani sohillarida qirg‘oq o‘ti va boshqa sho‘rga chidamli o‘tlar o‘sadi. Efemerlarning turli birikmalari asheblar deb ataluvchi mavsumiy yaylovlarni hosil qiladi. Suv havzalarida suvo‘tlar uchraydi.

Hayvonot dunyosi

Sahroi Kabir faunasi Golarktika va Efiopiya zoogeografik oblastlariga mansub. Turlarning umumiy soni qariyb 4 mingta (aksariyati umurtqasizlar). Barcha turlarning taxminan 40 % i Afrikaga xos endemiklar bo‘lsa-da, Sahroi Kabir hududida endemizm darajasi 10—12 % dan oshmaydi. Yashash joylari odatiy sahro hayvonlari uchun asosan markaziy yassitog‘liklarda cheklangan. Eng qurg‘oqchil hududlarda turlar juda kam, hayvonlarning biomassasi esa 2 kg/ga yoki undan ham past bo‘ladi. Aksariyat hayvonlar tunda faol hayot kechiradi.

Sutemizuvchilar (jami 60 ga yaqin tur): kenja oila qumsichqonlar, oila qo‘shoyoqlar, Kap quyoni, Efiopiya tipratikani, yolli qo‘y, qilichshox antilopa, dorkas jayroni, muflon, yovvoyi Nubiya eshagi, anubis paviani (Air va Tibestida); dog‘li sirtlon, oddiy chiyabo‘ri, gepard, qum tulkisi, tulki fenek, Ictonyx libycus va mangustlar (Misr mangusti va boshqalar). Shimoliy Sahroi Kabirdagi so‘nggi antilopa addaks 1920-yillarning boshida o‘ldirilgan, cho‘lning janubida va markaziy tog‘ massivlarida esa uning populyatsiyasi ancha kamaygan. Shimoliy Afrika fili Qadimgi Rim davridayoq qirilib ketgan; sher, tuyaqush va boshqa turlar esa cho‘lning shimoliy chegaralarida hatto 1830-yilda ham uchragan.

Ko‘chib yuruvchi qushlar (turlar xilma-xilligining 50 % idan ko‘prog‘i) hisobga olinsa, Sahroi Kabirda yashovchi qush turlari soni 300 dan oshadi. Qirg‘oqbo‘yi va ichki suv oqimlari ko‘plab suv qushlarini o‘ziga jalb qiladi. Ichki hududlarda tuyaqushlar, turli yirtqich qushlar, kotib qush, sesarka, Neotis nuba, Afrika boyo‘g‘lisi va ombor yapalog‘i; Calandrella raytal, Ptyonoprogne obsoleta, cho‘l va katta tumshuqli qarg‘alar uchraydi.

Kaltakesaklar, echkemarlar, xameleonlar, ssinklar, shoxli qora ilonlar va kobralar toshloq va qumli hududlarda yashaydi. Turli shilliqqurtlar qushlar va boshqa hayvonlar uchun muhim oziqa manbaidir. Cho‘l shilliqqurtlari yozgi uyquga ketib, yog‘inlar tufayli uyg‘onguncha bir necha yil shu holatda qolishi mumkin. Sahroi Kabir ko‘llari faunasi qurbaqalar, baqalar, mayda timsohlar, artemiyalar va boshqa qisqichbaqasimonlardan iborat. Shimoliy Sahroi Kabirning relikt tropik faunasi laqqasimon baliqlarning va etroplyuslarning tropik turlarini o‘z ichiga oladi; ular Biskrada (Jazoir) va ajralib qolgan vohalarda yashaydi.

Xalqlar

Tog‘larda qoya rasmlari, Tadrart-Akakus

Sahroi Kabir hududi AQSH hududi bilan deyarli teng bo‘lishiga qaramay, aholi zichligi (Nil vodiysi ham qo‘shib hisoblanganda) atigi 0,4 kishi/km² (jami 2,5 mln kishi) deb baholanadi. Keng hududlarda odam yashamaydi; siyrak aholi punktlari faqat ishonchli suv manbalari va chorvani boqishga yaroqli o‘simlikli joylar yonida paydo bo‘lgan.

Tarixdan oldingi davrda Sahroi Kabirda aholi ancha zich yashagan. Tosh buyumlar, qazilma qoldiqlar va Sahroi Kabir qoya rasmlari hozir hayot uchun haddan tashqari quruq bo‘lgan hududlarda keng tarqalgan; ular bu yerlarda odamlar ham, yovvoyi hayvonlar — antilopalar, buyvollar, jirafalar, fillar, karkidonlar va Afrika so‘galli cho‘chqalari ham yashaganidan dalolat beradi. Suyakdan yasalgan garpunlar, chig‘anoqlar to‘plangan joylar hamda baliq, timsohlar va begemotlarning qoldiqlari qadimgi ko‘llar bo‘yida tarixdan oldingi aholi manzilgohlari bo‘lganidan dalolat beradi.

Taxminan 7 ming yil avval Sahroi Kabirda xonaki chorva paydo bo‘lgach, ayrim guruhlarda ko‘chmanchi chorvachilik ovchilik va baliqchilikdan ustun kela boshladi. Nigerning Tenere mintaqasidagi berberlarga yoki zagava xalqiga qarindosh guruhlar qoramol boqish bilan shug‘ullangan. Qo‘y va echkilarning paydo bo‘lishi, ehtimol, shimoli-sharqiy Afrika xalqlari va Kapsiya madaniyati vakillari bilan bog‘liq. Dehqonchilikning boshlanishi taxminan 6 ming yil oldingi davrga — Misrda arpa va ikki donli bug‘doy yetishtirila boshlagan paytga to‘g‘ri keladi. Bu ekinlar, aftidan, Osiyodan keltirilgan. Mahalliy Afrika o‘simliklarining xonakilashtirilganiga oid dastlabki dalillar Mavritaniyada topilgan sopol buyumlardan aniqlangan. Bu buyumlar miloddan avvalgi 1000-yilga oid bo‘lib, gangara xalqiga — hozirgi soninke xalqining ajdodlariga mansub..

Berber-ko‘chmanchi, Marokash

Dehqonchilik va uy hayvonlarining paydo bo‘lishi Sahroi Kabirdagi ko‘plab xalqlarning ixtisoslashuviga hamda yaqin manzilgohlar o‘rtasida iqtisodiy aloqalar o‘rnatilishiga olib keldi. Tashqi savdo rivojlana boshladi: mis Mavritaniyadan O‘rta dengiz havzasidagi bronza davri sivilizatsiyalariga miloddan avvalgi ikkinchi ming yillikdayoq yetkazilgan. Miloddan avvalgi I asrda Sahroi Kabir hududida temir davri sivilizatsiyalari, jumladan markazi Nubiyada joylashgan sivilizatsiya ham bo‘lgan.

Ko‘chmanchi xalqlarning harakatchanligi ularning Sahroi Kabir orqali savdoda ishtirokini osonlashtirgan. Cho‘llashish jarayoni savdogarlarning ot va qoramollardan tuyalarga o‘tishida aks etgan. Tuyalar Misrda miloddan avvalgi VI asrdayoq ishlatilgan bo‘lsa-da, ular faqat milodiy III asrdan keng ustunlik qila boshlagan. Sahroi Kabir vohalari aholisi sanxaja (berber urug‘i) va boshqa ko‘chmanchilar hujumlariga duch kelgan. Ularning ko‘pi Shimoliy Afrikadagi Rim hukmronligining oxirgi davridagi tartibsizliklar va urushlardan qochib cho‘lga boshpana topgan. Vohalarda qolgan aholining katta qismi, jumladan haratinlar[ingl.], ko‘chmanchilar tomonidan qul qilingan. Islomning VII–XI asrlarda Shimoliy Afrikada tarqalishi anʼanaviy eʼtiqodlarini saqlab qolishni istagan berber va arab guruhlarini cho‘lga chekinishga majbur qilgan. Savdo yo‘llari bo‘ylab yoyilgan islom oxir-oqibat mintaqaning asosiy diniga aylangan.

Madaniy xilma-xillikka qaramay, Sahroi Kabir xalqlarining ko‘pi chorvador, o‘troq dehqon yoki hunarmand sifatida tavsiflanadi. Doimo maʼlum darajada ko‘chmanchi bo‘lgan chorvachilik chekka hududlarda, tog‘ etaklarida va nisbatan namroq g‘arbiy hududlarda tarqalgan. Qoramol janubdagi Sahel chegarasi bo‘ylab boqiladi, cho‘lda esa echki, qo‘y va tuya ko‘paytiriladi. Asosiy chorvador guruhlar — regeybat (cho‘lning shimoli-g‘arbida) va shaamba (Jazoir Sahroi Kabirining shimolida). Qurg‘oqchilik vaqtida yaylov qidirib katta ko‘chishlar amalga oshirilgan. Jangovarligi bilan tanilgan tuareglar matriarxal jamiyatga ega, islomga eʼtiqod qilishlariga qaramay, bu jamiyatda ayollar erkinligi kengroq. G‘arbdagi mavritan guruhlari ilgari qabila ittifoqlariga birlashgan. teda xalqi Tibesti va uning janubiy chekkalarida asosan tuya boqish bilan shug‘ullanadi; vakillari jismoniy chidamliligi bilan mashhur.

Iqtisodiyot

Sahroi Kabir orqali savdo

Cho‘ldagi karvon

O‘rta asrlarda Sahroi Kabir orqali Atlantika okeani qirg‘og‘idagi davlat tuzilmalarini Shimoliy Afrika savdo shaharlari bilan bog‘langan..

Asosiy savdo yo‘llari bir necha bor o‘zgargan. Masalan, XI asrgacha asosiy karvon yo‘li o‘rta asrlardagi Gana orqali o‘tgan. XII asrdan u sharqqa siljib, Malidagi oltin konlarini Shimoliy Afrika savdo shaharlari bilan bog‘lagan. Mali oltini boshqa ko‘plab mollar (teri, tuyaqush pati va hokazolar) singari Yaqin Sharqqa, u yerdan esa ko‘pincha Yevropaga yetkazilgan.

XV asrdan asosiy karvon yo‘li Hausalend orqali o‘ta boshlagan.

Transafrika avtomobil yo‘llari

Yuklar bir o‘rkachli dromedar tuyalar karvonlari yordamida tashilgan. Karvonga qo‘shilishdan oldin hayvonlar bir necha oy Mag‘rib yoki Sahel tekisliklarida boqib semirtirilgan. Ibn Battutaning bir karvon bilan sayohati haqidagi maʼlumotlariga ko‘ra, karvonning o‘rtacha hajmi qariyb 1000 tuyadan iborat bo‘lgan, baʼzan 12 mingtagacha yetgan. Karvonlarga yuqori haq oluvchi berber yo‘lboshchilari boshchilik qilgan. Ular cho‘lni va unda yashovchi ko‘chmanchi qabilalarni — tuareglarni yaxshi bilgan. Karvonning omon qolishi ko‘plab odamlarning uyg‘un ishlashiga bog‘liq edi. Oldindan vohalarga choparlar yuborilgan; ular karvon bir necha kundan so‘ng yetib boradigan joylardan suv keltira olgan.

Transport

Cho‘l orqali to‘rtta transafrika avtomagistrali o‘tadi:

  1. Qohira–Dakar avtomagistrali[ingl.]
  2. Transsahara avtomagistrali Jazoir-Lagos (Nigeriya)
  3. Tripoli–Keyptaun avtomagistrali
  4. Qohira–Keyptaun avtomagistrali

Transsahro «birlik yo‘li» In-Saloh va Tamanrasset orqali o‘tib, Lagosda tugaydi. Uning ikki tarmog‘i bor: Agades (Niger) va Gao (Mali) tomon. Ikkinchi avtomobil yo‘li Tuat vohasidan o‘tadi. Adrar, Tamanrasset va yana bir qancha shaharlarda aeroportlar mavjud.

Tarix

66—56 mln yil avval hozirgi Mali hududida Sahroi Kabirni shimoldan janubga Transsahara dengizi[ingl.] chuqurligi 50 m gacha yetgan. Bu epikontinental dengiz kechki bo‘r davridan ilk eotsengacha G‘arbiy Afrikani vaqti-vaqti bilan ajratib turgan (bo‘r–paleogen chegarasidan paleotsen–eotsen issiqlik maksimumigacha).

O‘rta pleystotsen davrida yuz bergan bir qator «yashil Sahara» bosqichlarida cho‘l ancha qisqargan. Ular ichida ayniqsa ko‘zga tashlanadigan, ammo qisqa davom etgan muzliklararo davr taxminan 330 ming yil avval yuz bergan bo‘lib, dengiz izotop bosqichi 9 (MIS 9)[ingl.] bilan mos keladi (quyi paleolit).

Mega-Chad ko‘li neolit subplyuvial davrida — golotsenning nam davrida

9500—9000 yil avval neolit subplyuvial davri — golotsenning nam bosqichi boshlandi.

Neolit subplyuvial davri (Afrika nam davri) 5500—5000 yil avval yakunlangan. Miloddan avvalgi 4000-yilda namlikning eng yuqori darajasiga yetgach, Sahroi Kabir qurg‘oqchillashuv jarayonida, miloddan avvalgi 3600-yildan miloddan avvalgi 2700-yilgacha asta-sekin cho‘lga aylana boshlagan. Bunday xulosalar Yoa ko‘lining chuqur qatlamlaridan olingan geologik yotqiziqlarni o‘rganish asosida chiqarilgan; bu ko‘l Chadning shimolida joylashgan. Geolog Devid Rayt (David Wright) Seul universitetidan bo‘lib, 2017-yilda taxminan 8000 yil avval Sahara mintaqasida yashagan qadimgi qabilalarning yaylov chorvachiligiga o‘tishi o‘simlik qoplami kamayishiga va yer yuzasidan qaytgan quyosh nuri miqdorining ortishiga olib kelgan, degan taxminni ilgari surdi. Bu esa o‘z navbatida yomg‘irlarni kamaytirib, cho‘llashish jarayonini kuchaytirgan.

Sahroi Kabir subboreal davrda (cho‘llashishgacha) va 23 000 yil davomida iqlim evolyutsiyasi

Tadqiqotlarga ko‘ra, 6 ming yil avval Sahroi Kabirda daraxtlar o‘sgan va ko‘plab ko‘llar bo‘lgan. Shu bois Germaniya, Kanada va AQSH olimlarining Kyoln universitetining tarixdan oldingi geologiya instituti xodimi Shtefan Kreplin boshchiligidagi tadqiqoti keng tarqalgan nazariyani rad etadi[[aniqlashtirish kerak]] — bu nazariyaga ko‘ra, Afrikaning ushbu qismi 5500 yil avval bir necha asr ichida cho‘lga aylangan. Baʼzi dalillar nam davr 5500 yil avval tugaganini ko‘rsatsa-da, Sahel, Arabiston va Sharqiy Afrikada isish, aftidan, bir necha bosqichda, jumladan 4200 yil avvalgi qurg‘oqchilik davrida yuz bergan.

O‘rganilish tarixi

Sahroi Kabirni o‘rganish tarixi — cho‘lni geografik, etnografik va yo‘nalishlar bo‘yicha tadqiq etish jarayoni bo‘lib, to‘rt yarim ming yildan ortiq davrni qamrab oladi: Qadimgi Misrning harbiy va savdo ekspeditsiyalaridan tortib XIX asrda yevropaliklarning tizimli ilmiy missiyalarigacha.

Miloddan avvalgi III–I ming yilliklar

Sahroi Kabirga kirib borishning dastlabki hujjatlashtirilgan holatlari Qadimgi Misrning harbiy va savdo ekspansiyasi bilan bog‘liq. Miloddan avvalgi XXVI asrda firʼavn Saxura cho‘lga harbiy yurish uyushtirgan. Natijada 800 ming bosh chorva — qo‘y, echki, eshak va qoramol qo‘lga kiritilgan. O‘lja ko‘lami birlashgan Misrning katta harbiy salohiyatidan va o‘sha davrda Nil vodiysiga tutash Sahroi Kabir hududlari hali chorvachilikka yaroqli bo‘lganidan dalolat beradi.

Miloddan avvalgi XXIII asrda Elefantina hukmdori Nubiyaga to‘rtta savdo ekspeditsiyasini amalga oshirgan. Ular Dunkul va Selima vohalari orqali Iam mamlakati poytaxtigacha taxminan 1500 kilometr yo‘l bosgan. Ekspeditsiyalar firʼavn Piopi II saroyiga xushbo‘y tutatqi, qora daraxt yog‘ochi, qoplon terilari, fil suyagi va pigmey odamni olib kelgan. Bu Qadimgi podsholik davridayoq cho‘l hududlari orqali rivojlangan savdo yo‘llari mavjud bo‘lganini tasdiqlaydi.

Qadimgi davr

Miloddan avvalgi 448-yilda qadimgi yunon tarixchisi Gerodot Elefantinaga tashrif buyurgan va mahalliy kohinlar maʼlumotlariga tayanib, Sahroi Kabirning bizgacha yetib kelgan birinchi tavsifini yozgan. Gerodot cho‘lni balandligi 300 metrgacha yetadigan barxanlarga ega, Gerakl ustunlari (Gibraltar bo‘g‘ozi)gacha cho‘zilgan qumli hudud deb taʼriflagan. Uning asari qadimgi dunyoning Shimoliy Afrika ichki hududlari haqidagi geografik tasavvurlarini qayd etgan va asrlar davomida mintaqa to‘g‘risidagi asosiy yozma manba bo‘lib qolgan.

Arablar davri (VII–XIV asrlar)

Sahroi Kabir tadqiqotida tubdan yangi bosqich Shimoliy Afrikaning arablar tomonidan zabt etilishi bilan boshlangan. VII asrda amir Uqba ibn Nofe garamantlarni — qadimgi transsahara sivilizatsiyasi vorislarini — tor-mor etib, cho‘lni kesib o‘tgan va Kavar vohalariga yetib borgan. Ular O‘rta dengiz sohilidan 1400 kilometr janubda joylashgan. Bu yurish arablarning mintaqadagi ustunligi boshlanishini va Rim taʼsiri susayganidan keyin Sahroi Kabirning qayta «kashf etilishi»ni anglatgan.

VIII asrda arab savdogarlari Lukar mamlakatiga (hozirgi Gana hududiga) yetib borib, kumush va misni oltin hamda qullarga ayirboshlash uchun karvon savdosini yo‘lga qo‘ygan. Shu tariqa Shimoliy va G‘arbiy Afrikaning iqtisodiy birlashuviga xizmat qilgan transsahara savdo yo‘llari tashkil topgan. IX asrda arablar Niger daryosi havzasiga kirib borib, Marokashga Malal mamlakati (hozirgi Mali hududi) haqida dastlabki xabarlarni yetkazgan. Bu yerda savdo faktoriyalarining barpo etilishi Qora Afrikada islom tarqalishida muhim rol o‘ynagan.

Arab davrining muhim yakunlaridan biri marokashlik savdogar Abdulloh ibn Battutaning (1352–1354) sayohati bo‘ldi. U G‘arbiy va Markaziy Sahroi Kabirni kesib o‘tib, Tombuktu va Gao shaharlariga borgan. Uning «Shaharlar g‘aroyibotlari va sayohat mo‘jizalarini kuzatuvchilarga tuhfa» asari XIV asr musulmon jamiyatining madaniyati, turmushi, karvon yo‘llari va vohalari haqida noyob manbaga aylangan.

XV–XVIII asrlar

Yevropaning Sahroi Kabirga qiziqishi transsahara savdosi haqidagi maʼlumotlar tufayli kuchaygan. Bu maʼlumotlarni portugaliyalik Dengizchi Genrix shahzoda 1415-yilda Seuta qamali paytida olgan. Oltin va karvon yo‘llari haqidagi xabarlar Portugaliyani cho‘lni aylanib o‘tuvchi Afrika qirg‘og‘i bo‘ylab dengiz yo‘lini izlashga undagan.

1441-yilda portugaliyalik dengizchi A. Gonsalvish Kapo-Branko (Oq burun) yarimoroliga yetib borib, Rio-de-Oro (Oltin daryo) hududini o‘rgangan. Dengizchi J. Fernandish esa yetti oy davomida cho‘l ichkarisiga kirib, Sahroi Kabirning ichki hududlari haqida maʼlumot yig‘ishni boshlagan. 1445-yilda portugallar cho‘lni g‘arbdan aylanib o‘tib, Yashil burunga yetgan. Shu bilan ular cho‘l qirg‘og‘i bo‘ylab dengiz yo‘li mavjudligini isbotlab, tropik suvlar suzib bo‘lmas hudud ekani haqidagi afsonalarni rad etgan.

Yevropaliklarning Sahroi Kabir haqidagi bilimlariga Afrikalik Lev nomi bilan tanilgan Al-Hasan al-Fasiy katta hissa qo‘shgan. Uning «Afrika va undagi diqqatga sazovor joylar tavsifi» (1526) kitobida cho‘l geografiyasi va tuareg qabilalari haqida batafsil maʼlumot berilgan. Asar XIX asr boshlarigacha Afrika qitʼasi haqidagi Yevropaning asosiy bilim manbasi bo‘lib xizmat qilgan.

1788-yilda Buyuk Britaniyada Afrikaning ichki qismlarini kashf etishga ko‘maklashish uyushmasi tashkil qilinib, Sahroi Kabirga tizimli ilmiy ekspeditsiyalar boshlandi. Dastlabki urinishlar (Ledyard va Lukas missiyalari) muvaffaqiyatsiz tugagan bo‘lsa-da, keyingi tadqiqotlar uchun tashkiliy asos yaratgan.

1793-yilda ingliz arxeologi U. Braun yevropaliklar orasida birinchi bo‘lib Darfur sultonligi poytaxti Al-Fashirga yetib borgan. U «qirq kunlik yo‘l» deb atalgan yo‘nalish bo‘ylab 1700 kilometr masofani bosib o‘tgan. Uning hisoboti 1820-yillargacha Darfurning yagona tavsifi bo‘lib qolgan. 1808-yilda nemis tadqiqotchisi F. Xorneman arab savdogari kiyimida Murzuk orqali Niger bo‘yidagi Nupe mamlakatiga yetgan va u yerda kasallikdan vafot etgan. Bu hodisa yevropaliklar cho‘lning ichki hududlariga kirishda qanday og‘ir xavflarga duch kelganini yaqqol ko‘rsatgan.

XIX asr

Bu davrning eng katta yutug‘i 1822–1825-yillardagi ekspeditsiya bo‘lgan. Unda ingliz tadqiqotchilari — shifokor K. Xyu, ofitserlar U. Oudni va D. Denem — Sahroi Kabirni Tripolidan Chad ko‘ligacha va ortga ikki bor kesib o‘tgan. Ekspeditsiya Chad ko‘lining koordinatalarini aniqlagan, Niger Nilga bog‘langan degan afsonani rad etgan va Bornu, Bagirmi hamda Sokoto davlatlari haqida qimmatli maʼlumotlar to‘plagan.

1826-yilda ingliz ofitseri G. Leng yevropaliklar orasida birinchi bo‘lib Tripoli va Xoggar orqali Tombuktuga yetib borgan, ammo qaytishda o‘ldirilgan. O‘sha yili fransuz R. Kaye ham Tombuktuga yetib borgan va Tanjerga sog‘-omon qaytgan. U shaharning behisob boyliklari haqidagi afsonalarni rad etgan va meʼmorchilikdagi tanazzulni tasvirlagan. Kaye Tombuktudan muvaffaqiyatli qaytgani uchun mukofot olgan birinchi yevropalik bo‘lgan.

1840-yillardan 1880-yillargacha bo‘lgan davr Sahroi Kabir haqidagi geografik, etnografik va tabiiy-ilmiy bilimlarni sezilarli kengaytirgan yirik kompleks ekspeditsiyalar bilan ajralib turadi.

1845–1855-yillarda J. Richardson, A. Overveg va G. Bart ishtirokida Tripolidan Markaziy Sudangacha bo‘lgan yo‘llar o‘rganilgan. Genrix Bart, ekspeditsiyaning omon qolgan yagona ishtirokchisi sifatida qariyb 20 ming kilometr yo‘l bosib o‘tgan va 1855–1858-yillarda Sahroi Kabir hamda Sahelni batafsil tasvirlovchi besh jildli fundamental asar nashr etgan.

1848–1849-yillarda nemis zoologi A. Brem Dongoladan Xartumga, so‘ng Kordofanga sayohat qilgan. U Sahroi Kabirning tabiati va iqlim hodisalarini, jumladan, samumni tasvirlagan. Bremning kuzatuvlari mintaqa haqidagi tabiiy-ilmiy bilimlarni boyitgan.

1859–1861-yillarda fransuz tadqiqotchisi A. Dyuvyerye Markaziy Sahroi Kabirning Jazoir qismiga kirib borgan; natijada tuareglarning madaniyati va turmushiga oid qimmatli etnografik asarlar yaratilgan. 1869–1875-yillarda nemis shifokori G. Naxtigal Tibesti, Bornu, Darfur va Kordofanni tadqiq qilgan. Uning «Sahroi Kabir va Sudan» asari cho‘lning sharqiy qismi xaritasidagi «oq dog‘larni» bartaraf etgan.

1875-yilda rossiyalik tadqiqotchi V. V. Yunker Liviya cho‘liga sayohat qilib, Nilning qadimgi o‘zani mavjudligi haqidagi farazni rad etgan va mintaqa vohalari dengiz sathidan yuqorida joylashganini aniqlagan.

1878-yilda fransuz muhandisi Dyuponshel transsahara temiryo‘li loyihasini eʼlon qilgan. Bu harbiy razvedka missiyalarini tashkil etish va mahalliy qabilalar bilan ziddiyatlar kuchayishiga turtki bo‘lgan. 1880-yilda temiryo‘l yo‘nalishini o‘rganish uchun yuborilgan fransuz polkovnigi Flatter ekspeditsiyasi Tadjenut yaqinida tuareglar tomonidan butunlay yo‘q qilingan. O‘sha yili avstriyalik O. Lens Marokashdan Tombuktu orqali Senegalgacha yetib borib, Sahroi Kabirni kesib o‘tish barcha xavf-xatarlariga qaramay mumkinligini ko‘rsatgan.

1879-yilda nemis sayyohi G. Rolfs yevropaliklar orasida birinchi bo‘lib boshqa din vakillariga yopiq bo‘lgan Kufra vohalariga yetib borgan va to‘plagan maʼlumotlarini «Afrika bo‘ylab» kitobida bayon qilgan.

1885-yilda rossiyalik etnograf A. V. Yeliseyev Tripoli va Uargla orqali tuareglar hududiga kirishga uringan, G‘adamesga yetib borgan hamda rus ilmiy adabiyotida tuareglarning antropologiyasi, kiyim-kechagi va urf-odatlariga oid birinchi batafsil tavsifni tuzgan.

Adabiyot

Havolalar