Maykl Faradey haqida

Maykl Faradey
ingl. Maykl Faradey
Tug‘ilgan sana 22-sentabr 1791(1791-09-22)[…]
Tug‘ilgan joyi qishlog‘i Nyuington-Batts, Angliya, Buyuk Britaniya Qirolligi
Vafot etgan sana 25-avgust 1867(1867-08-25)[…] (75 yosh)
Vafot etgan joyi saroyi Xempton-Kort, Midlseks, Angliya, Buyuk Britaniya va Irlandiya Birlashgan Qirolligi
Mamlakat  Buyuk Britaniya
Faoliyat sohasi fizik, kimyogar, ixtirochi, yozuvchi, universitet o‘qituvchisi
Ilmiy sohasi fizika, kimyo
Ish joyi
Ilmiy darajasi faxriy daraja (1832)
Shogirdlari Charlz Jozef Xyulmandel
Mukofot va mukofotlari Орден «Pour le Mérite»
Beyker ma’ruzasi (1829, 1832, 1849, 1851, 1857)
Kopli medali (1832, 1838)
Qirollik medali (1835, 1846)
Rumford medali (1846)
Albert medali (Qirollik san’at jamiyati) (1866)
Imzo Изображение автографа
Логотип Викицитатника Vikiiqtiboslar to‘plamidagi iqtiboslar
Логотип Викитеки Vikimanbadagi asarlar
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Maykl Faradey (ingl. Maykl Faradey [ˈfærədeɪ], 22-sentabr 1791, London — 25-avgust 1867, London) — ingliz fizik-tajribachi va kimyogar.

A’zosi London Qirollik jamiyati (1824) va boshqa ko‘plab ilmiy tashkilotlar a’zosi, jumladan, Sankt-Peterburg Fanlar akademiyasining (1830).

Kashf etdi elektromagnit induksiyani, zamonaviy sanoat miqyosida elektr energiyasi ishlab chiqarish va undan foydalanishning ko‘plab usullari asosida yotadi. Shuningdek, u ilk elektr dvigatelini. Boshqa kashfiyotlari qatoriga ilk transformator, elektr tokining kimyoviy ta’siri, elektroliz qonunlari, magnit maydonning yorug‘likka ta’siri, diamagnetizm. U birinchi bo‘lib elektromagnit to‘lqinlar mavjudligini bashorat qilgan. Faradey ilmiy muomalaga quyidagi atamalarni kiritgan: ion, katod, anod, elektrolit, dielektrik, diamagnetizm, paramagnetizm va boshqa atamalarni ham kiritgan.

Faradey elektromagnit maydon haqidagi ta’limotning asoschisi bo‘lib, uni keyinchalik Maksvell elektromagnit hodisalar fizikasi rivojiga qo‘shgan asosiy g‘oyaviy hissasi shundan iboratki, u Nyutonning tamoyilidan uzoqdan ta’sir qilish voz kechib, fizik maydon tushunchasini — uzluksiz fazo sohasini, ya’ni butunlay kuch chiziqlari bilan to‘lgan va modda bilan o‘zaro ta’sirlashadigan muhitni joriy etdi.

Tarjimai hol

Ilk yillari. Kitob muqovalovchi

Yosh Faradey ishlagan va «ta’lim olgan» Ribo kitob do‘koni

Maykl Faradey 22-sentabr 1791-yilda London yaqinidagi Nyuington-Batts qishlog‘ida (hozirgi Buyuk London), temirchi oilasida tug‘ilgan. Oila — otasi Jeyms (1761—1810), onasi Margaret (1764—1838), aka-ukalari Robert va Maykl, opa-singillari Elizabet va Margaret — ahil yashagan, biroq kambag‘al edi. Shu sababli Maykl 13 yoshidayoq maktabni tashlab, fransuz muhojiri Riboga qarashli London kitob do‘konida xabarchi bo‘lib ishlay boshladi. Sinov muddatidan so‘ng u shu do‘konda kitob muqovalovchi shogirdiga aylandi.

Faradey hech qachon muntazam ta’lim ololmagan, biroq yoshligidan qiziquvchanligi va kitob o‘qishga ishtiyoqi bilan ajralib turgan. Do‘konda ko‘plab ilmiy kitoblar bor edi; keyingi xotiralarida Faradey, ayniqsa, elektr va kimyo haqidagi kitoblarni alohida ta’kidlagan. Ularni o‘qir ekan, mustaqil ravishda oddiy tajribalar ham o‘tkaza boshlagan. Otasi va akasi Robert imkon qadar Mayklning bilim olishga bo‘lgan intilishini rag‘batlantirib, unga moddiy yordam ko‘rsatgan va eng sodda elektr manbai — «Leyden bankasi»). Akasining ko‘magi otasi 1810-yilda kutilmaganda vafot etganidan keyin ham davom etdi. Faradey yana galvanik batareyani (« («Volta ustuni») yasadi; uning tarkibiga o‘z ish haqidan yig‘ib qo‘ygan mis tangalardan tuzilgan ustunni ham kiritdi.

Faradey hayotidagi muhim bosqichlardan biri 1810—1811-yillarda Shahar falsafiy jamiyatiga qatnashgani bo‘ldi. 19 yoshli Maykl kechqurunlari bu yerda fizika va astronomiya bo‘yicha ilmiy-ommabop ma’ruzalarni tinglar, munozaralarda qatnashar va yaxshi rasm chizishni o‘rganar edi. Kitob do‘koniga kelib turadigan ayrim olimlar iste’dodli yigitga e’tibor qaratishdi. 1812-yilda do‘konga kelgan mehmonlardan biri — musiqachi Uilyam Dans (Uilyam Dans), unga ommaviy ma’ruzalar turkumiga chipta sovg‘a qildi; ma’ruzalar Qirollik institutida mashhur kimyogar va fizik, ko‘plab kimyoviy elementlarni kashf etgan Gemfri Devi.

Qirollik institutida laborant (1812—1815)

Qirollik instituti
London, 1830-yillar

Faradey nafaqat katta qiziqish bilan tingladi, balki Devi ma’ruzalarining to‘rttasini batafsil yozib olib, muqovaladi va ularni Qirollik institutiga ishga qabul qilishlarini so‘rab yozgan xati bilan birga unga yubordi. Faradeyning o‘zi bu ishni «dadil va soddadil qadam» deb atagan. Bu qadam uning taqdiriga hal qiluvchi ta’sir ko‘rsatdi. O‘zi ham dorixona shogirdligidan o‘tgan professor Devi yigitning keng bilimidan hayratda qoldi, biroq o‘sha paytda institutda bo‘sh ish o‘rni yo‘q edi. Shu sababli Faradeyning iltimosi faqat bir necha oydan keyin qondirildi. 1813-yil boshida institutning kimyo laboratoriyasi direktori bo‘lgan Devi 22 yoshli yigitni Qirollik institutidagi bo‘shagan laborant lavozimiga taklif qildi.

Ser Gemfri Devi

Faradeyning vazifalari, asosan, institut professorlari va boshqa ma’ruzachilariga ma’ruzalarga tayyorgarlik ko‘rishda yordam berish, moddiy boyliklarni hisobga olish va ularni asrashdan iborat edi. Biroq u har qanday imkoniyatdan foydalanib, bilimini oshirishga intilar, eng avvalo, o‘zi tayyorlashda yordam bergan barcha ma’ruzalarni diqqat bilan tinglar edi. Shu bilan birga, Devi ko‘magida Faradey o‘zini qiziqtirgan masalalar bo‘yicha mustaqil kimyoviy tajribalar o‘tkazdi. U xizmat vazifalarini shu qadar puxta va mohirona bajardiki, ko‘p o‘tmay Devining almashtirib bo‘lmaydigan yordamchisiga aylandi.

1813-yil kuzida Faradey professor va uning rafiqasi bilan yordamchi hamda kotib sifatida, yaqindagina Napoleonni tor-mor etgan Yevropaning ilmiy markazlari bo‘ylab ikki yillik safarga jo‘nadi. Bu safar Faradey uchun katta ahamiyatga ega bo‘ldi: jahon miqyosida mashhur shaxs bo‘lgan Devini o‘sha davrning ko‘plab taniqli olimlari, jumladan, A. Amper, M. Shevrel, J. L. Gey-Lyussak va A. Volta kutib oldi. Ulardan ayrimlari yosh Faradeyning ajoyib qobiliyatiga e’tibor qaratdi.

Ilm-fanga kirib kelishi (1815—1821)

Yosh Faradey

1815-yil mayida Qirollik institutiga qaytgach, Faradey yangi lavozimida — assistent sifatida — jadal ishlay boshladi. Uning oyligi o‘sha davr uchun ancha yuqori, ya’ni 30 shilling oyiga edi. U mustaqil ilmiy tadqiqotlarini davom ettirdi va bu ishlar bilan ko‘pincha tun yarmigacha shug‘ullandi. Faradeyning o‘ziga xos fazilatlari shu davrdayoq namoyon bo‘ldi: mehnatsevarlik, izchillik, tajribalarni nihoyatda puxta o‘tkazish va o‘rganilayotgan muammoning mohiyatiga chuqur kirib borishga intilish. XIX asrning birinchi yarmida u «tajribachilar qiroli» sifatida shuhrat qozondi. Faradey butun umri davomida tajribalarini laboratoriya kundaliklarida sinchiklab qayd etib bordi (ular 1931-yilda nashr etilgan). Elektromagnetizmga oid so‘nggi tajribasi tegishli kundalikda 16041-raqam bilan belgilangan. Umrida jami qariyb 30000 ta tajriba o‘tkazgan.

1816-yilda Faradeyning birinchi bosma ilmiy ishi (Toskana ohaktoshining kimyoviy tarkibini tahlil qilish haqida) chop etildi. Keyingi 3 yil ichida nashrlari soni 40 dan oshdi; ularning aksariyati kimyoga oid edi. Shu bilan birga, Faradey olti yil avval tinglovchisi bo‘lgan Falsafiy jamiyatda o‘zining ilk ma’ruzalar kursini o‘qiy boshladi. U Yevropaning yirik kimyogar va fiziklari bilan yozishmalar olib bordi. 1820-yilda Faradey nikel qo‘shilgan po‘latni eritish bo‘yicha bir nechta tajriba o‘tkazdi. Bu ish zanglamaydigan po‘latning kashf etilishi deb hisoblanadi; biroq u o‘sha paytda metallurglarning e’tiborini tortmagan.

1821-yilda Faradey hayotida bir nechta muhim voqea yuz berdi. Iyul oyida u 20 yoshli Sara Barnardga uylangan (Sara Barnard, 1800—1879), u do‘stining singlisi edi. Zamondoshlarining fikriga va Faradeyning o‘zi aytganlariga ko‘ra, nikoh baxtli bo‘lgan; Maykl va Sara 46 yil birga yashagan. Er-xotin Qirollik institutining yuqori qavatida yashagan. O‘z farzandlari bo‘lmagani sababli ular yetim qolgan yosh jiyanlari Jeynni tarbiyalagan; Faradey 1838-yilda vafot etgan onasi Margaretga ham doimo g‘amxo‘rlik qilgan. Institutda Faradey Qirollik instituti binosi va laboratoriyalarining texnik nazoratchisi (Binoning boshqaruvchisi) lavozimini egalladi. Nihoyat, uning tajriba tadqiqotlari tobora fizika sohasiga ko‘cha boshladi. 1821-yilda chop etilgan fizika bo‘yicha bir nechta muhim ishi Faradeyning yirik olim sifatida shakllanganini ko‘rsatdi. Ular orasida elektr dvigatelini ixtiro qilish haqidagi maqola alohida o‘rin tutadi. Bu maqola sanoat elektrotexnikasi.

Elektr dvigatelining yaratilishi. Ilmiy shuhrat (1821—1830)

1820-yildan boshlab Faradeyni elektr va magnit o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganish muammosi nihoyatda qiziqtirdi. Bu paytga kelib, K. Gauss va J. Grin tomonidan asosan ishlab chiqilgan fan — elektrostatika. 1800-yilda A. Volta kuchli doimiy tok manbaini kashf etdi («Volta ustuni») va yangi fan — elektrodinamika jadal rivojlana boshladi. Darhol ikkita yirik kashfiyot amalga oshirildi: elektroliz (1800-yil) va elektr yoyi (1802).

. Biroq asosiy voqealar 1820-yilda, Ersted tajribada tokning magnit strelkasiga og‘diruvchi ta’sirini aniqladi. Elektr va magnit hodisalarini bog‘lovchi dastlabki nazariyalarni o‘sha yili Bio, Savar va keyinroq Laplas (qarang: Bio — Savar — Laplas qonuni). A. Amper 1822-yildan boshlab elektromagnetizm nazariyasini e’lon qildi. Unga ko‘ra, asosiy hodisa uzoqdan ta’sirlashuvchi tok o‘tayotgan o‘tkazgichlarning o‘zaro ta’siridir. Ikki tok elementi o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni ifodalovchi Amper formulasi darsliklardan joy oldi. Amper, jumladan, elektromagnitni (solenoidni).

Faradey rafiqasi Saraga o‘z elektr dvigatelini ko‘rsatmoqda. 1821-yil, Rojdestvo.

Bir qator tajribalardan so‘ng Faradey 1821-yilda «Ba’zi yangi elektromagnit harakatlar va magnitizm nazariyasi haqida» nomli maqolasida magnitlangan strelkani magnit qutblaridan biri atrofida uzluksiz aylantirish mumkinligini ko‘rsatdi. Aslida, bu qurilma hali mukammal bo‘lmagan, biroq to‘liq ishlaydigan elektr dvigateli bo‘lib, dunyoda birinchi marta elektr energiyasini mexanik energiyaga uzluksiz aylantirishni amalga oshirdi. Faradeyning nomi butun dunyoga tanildi.

Faradey uchun umuman olganda zafarli bo‘lgan 1821-yil oxirini tuhmat bilan bog‘liq voqea xira qildi. Taniqli kimyogar va fizik Uilyam Vollaston Deviga Faradeyning strelkani aylantirish tajribasi ko‘chirma ekanini, ya’ni bu deyarli hech qachon o‘zi amalga oshirmagan Vollaston g‘oyasidan olinganini aytib, shikoyat qildi. Bu voqea keng tarqalib, Faradeyga ko‘plab noqulayliklar tug‘dirdi. Devi Vollaston tomonini oldi va uning Faradey bilan munosabatlari ancha sovuqlashdi. Oktabr oyida Faradey Vollaston bilan shaxsan uchrashib, o‘z nuqtayi nazarini tushuntirdi va ular yarashishdi. Biroq 1824-yil yanvarida Faradey London Qirollik jamiyati a’zoligiga saylanganida, o‘sha paytdagi Qirollik jamiyati prezidenti Devi unga qarshi ovoz bergan yagona kishi bo‘ldi (Vollaston esa saylanishini yoqlab ovoz berdi). Keyinchalik Faradey va Devi o‘rtasidagi munosabatlar yaxshilandi, ammo avvalgi samimiylik qaytmadi. Shunga qaramay, Devi «mening barcha kashfiyotlarim ichida eng buyugi Faradeyni kashf etganim bo‘ldi», deb takrorlashni yaxshi ko‘rardi.

Faradeyning ilmiy xizmatlari e’tirof etilib, u Parij Fanlar akademiyasining muxbir a’zosi etib saylandi (1823). 1825-yilda Devi Qirollik instituti laboratoriyasiga rahbarlikdan ketishga qaror qildi va Faradeyni fizika hamda kimyo laboratoriyalari direktori etib tayinlashni tavsiya qildi. Ko‘p o‘tmay, bu tayinlov amalga oshdi. Devi uzoq davom etgan kasallikdan so‘ng 1829-yilda vafot etdi.

Faradey elektromagnetizm bo‘yicha dastlabki muvaffaqiyatlarga erishganidan keyin o‘n yillik tanaffus yuz berdi: 1831-yilgacha u bu mavzuda deyarli hech qanday ish e’lon qilmadi. Tajribalar kutilgan natijani bermadi, yangi vazifalar uni boshqa ishlarga chalg‘itdi, 1821-yildagi noxush mojaro ham bunga ta’sir qilgan bo‘lishi mumkin.

1830-yilda Faradey avval Qirollik harbiy akademiyasida (Vulijda), 1833-yildan esa Qirollik institutida kimyo bo‘yicha professorlik lavozimini egalladi. U nafaqat Qirollik institutida, balki boshqa bir qancha ilmiy tashkilotlar va to‘garaklarda ham ma’ruzalar o‘qidi. Zamondoshlari Faradeyning o‘qituvchilik mahoratini nihoyatda yuqori baholashgan: u mavzuni ko‘rgazmali va tushunarli tarzda, shu bilan birga chuqur yoritishni bilardi. Uning bolalar uchun yozilgan ilmiy-ommabop asari — «Sham tarixi» (1861-yildagi ommabop ma’ruzalar) hozirgacha nashr etiladi.

Elektromagnetizmni tadqiq etish (1831—1840)

Faradey laboratoriyada tajribalar o‘tkazmoqda

1822-yilda Faradeyning laboratoriya kundaligida quyidagi yozuv paydo bo‘ldi: «Magnitizmni elektr energiyasiga aylantirish». Faradey quyidagicha fikr yuritgan: agar Ersted tajribasida elektr toki magnit kuchga ega bo‘lsa va Faradey ishonganidek, barcha kuchlar bir-biriga aylana olsa, demak, magnitning harakati ham elektr tokini yuzaga keltirishi kerak.

Yo‘l elektr generatoriga oson bo‘lmadi — dastlabki tajribalar muvaffaqiyatsiz chiqdi. Muvaffaqiyatsizliklarning asosiy sababi elektr toki faqat o‘zgaruvchan magnit maydon ta’sirida hosil bo‘lishi va bu maydon yetarlicha kuchli bo‘lishi kerakligi (aks holda tok qayd etish uchun juda kuchsiz bo‘ladi) haqidagi ma’lumotning noma’lumligi edi. Ta’sirni kuchaytirish uchun magnitni (yoki o‘tkazgichni) tez harakatlantirish, o‘tkazgichni esa g‘altak shaklida o‘rash kerak edi. Faqat o‘n yil o‘tgach, 1831-yilda Faradey nihoyat muammoning yechimini topib, elektromagnit induksiyani kashf etdi. Bu kashfiyot Faradey tadqiqotlarining eng samarali davrini (1831—1840) boshlab berdi va ilm-fan olamiga uning mashhur «Elektr bo‘yicha eksperimental tadqiqotlar» turkumidagi maqolalarini taqdim etdi (jami u «Philosophical Transactions» jurnalida chop etilgan 30 ta maqolasini 1831—1856-yillarda e’lon qilgan). 1832-yildayoq Faradey induksiyani kashf etgani uchun Kopli medali bilan.

Faradey tajribalari haqidagi xabar Yevropa ilmiy olamida darhol shov-shuvga sabab bo‘ldi; ommaviy gazetalar va jurnallar ham ularga katta e’tibor qaratdi. Ko‘plab ilmiy tashkilotlar Faradeyni faxriy a’zo etib sayladi (u jami 97 ta diplom olgan). Elektr dvigatelining kashf etilishi elektr energiyasidan qanday foydalanish mumkinligini ko‘rsatgan bo‘lsa, induksiya tajribalari uning kuchli manbaini qanday yaratish mumkinligini ko‘rsatdi (elektr generatori). Shu vaqtdan boshlab elektr energiyasini keng joriy etish yo‘lidagi qiyinchiliklar faqat texnik tus oldi. Fiziklar va muhandislar induksion toklarni o‘rganish hamda tobora mukammal elektr-texnika qurilmalarini yaratish bilan faol shug‘ullana boshladilar. Dastlabki sanoat namunalari Faradey hayotligidayoq paydo bo‘ldi (o‘zgaruvchan tok generatori Ippolit Piksi, 1832-yilda); 1872-yilda esa Fridrix fon Xefner-Altenek yuqori samarali generatorni taqdim etdi, keyinchalik Edison tomonidan takomillashtirilgan.

1832-yilda Faradey o‘sha davr uchun muhim bo‘lgan yana bir muammoni tadqiq etdi. O‘sha paytda elektr energiyasining bir nechta manbai ma’lum edi: ishqalanish, Volta ustuni, ayrim hayvonlar (masalan, elektr skat), Faradey induksiyasi va termoelektrik element (1821-yilda kashf etilgan, qarang: Zeyebek effekti). Ayrim olimlar bu hodisalarning barchasi yagona tabiatga ega ekaniga shubha bildirishar, hatto ular uchun turli atamalardan foydalanishardi: «galvanizm», «hayvon elektri» va hokazo. Faradey yuzlab tajribalar o‘tkazib, bu masalaga oydinlik kiritdi: elektrning barcha ko‘rinishlari (issiqlik, yorug‘lik, kimyoviy, fiziologik, magnit va mexanik ta’sirlar) manbai qanday bo‘lishidan qat’i nazar, mutlaqo bir xil ekanini ko‘rsatdi.

1835-yilda Faradeyning haddan tashqari charchashi 1837-yilgacha ishlashiga xalaqit bergan kasallikning ilk xurujiga sabab bo‘ldi.

So‘nggi yillari (1840—1867)

Faradey portreti (1842 yil), rassom Tomas Fillips

Butun dunyoga mashhur bo‘lishiga qaramay, Faradey umrining oxirigacha kamtar va mehribon inson bo‘lib qoldi. U ilgari Nyuton va Devi kabi ritsarlik unvonini berish taklifini rad etdi, Qirollik jamiyati prezidenti bo‘lishdan esa ikki marta (1848 va 1858-yillarda) bosh tortdi. Qrim urushi davrida Buyuk Britaniya hukumati unga rus armiyasiga qarshi qo‘llanadigan kimyoviy qurolni ishlab chiqishda qatnashishni taklif qildi, biroq Faradey bu taklifni axloqqa zid deb hisoblab, keskin rad etdi. Faradey oddiy hayot kechirgan va sevimli ishiga xalaqit berishi mumkin bo‘lgan foydali takliflarni ko‘pincha qabul qilmagan.

1840-yilda Faradey yana og‘ir kasallikka chalindi (quvvati keskin pasaydi, xotirasi yomonlashdi va qisman yo‘qoldi) hamda faqat 4 yil o‘tgach, qisqa muddatga faol ishga qayta oldi. Kasallik uning tajribalarida tez-tez ishlatilgan simob bug‘laridan zaharlanish oqibati bo‘lgan, degan taxmin mavjud. Shifokorlar tavsiya qilgan Yevropa bo‘ylab sayohat (1841) unchalik yordam bermadi. Do‘stlari dunyoga mashhur fizik uchun davlat pensiyasi tayinlanishiga harakat qila boshladilar. Buyuk Britaniya bosh vaziri (Uilyam Lem, lord Melburn) dastlab bu taklifga salbiy munosabat bildirdi, biroq jamoatchilik bosimi ostida rozi bo‘lishga majbur bo‘ldi. Faradeyning biografi va do‘sti Jon Tindal hisoblashicha, 1839-yildan keyin Faradey nihoyatda qashshoq yashagan (yiliga 22 funtdan kam daromad bilan), 1845-yildan so‘ng esa pensiya (yiliga 300 funt) uning yagona daromad manbaiga aylangan. Tindal achinish bilan shunday yozadi: «U kambag‘al holda vafot etdi, ammo qirq yil davomida Angliyaning ilmiy shuhratini yuksak maqomda saqlab turish sharafini qo‘lga kiritdi».

1845-yilda Faradey qisqa muddatga faol ishga qaytdi va bir nechta ajoyib kashfiyot qildi. Jumladan, yorug‘lik qutblanishi tekisligining magnit maydoniga joylashtirilgan moddada burilishi (Faradey effekti) va diamagnetizm.

Bular uning so‘nggi kashfiyotlari bo‘ldi. Yil oxirida kasallik yana qaytalandi. Shunga qaramay, Faradey yana bir bor jamoatchilik e’tiborini tortdi. 1853-yilda u o‘sha davrda urf bo‘lgan «stolni aylantirish» hodisasini odatdagidek sinchkovlik bilan tekshirdi va stolni marhumlarning ruhlari emas, balki ishtirokchilarning barmoqlari beixtiyor harakatlantirishini ishonch bilan ma’lum qildi. Bu natija okkultizm tarafdorlarining g‘azabga to‘la maktublari oqimini keltirib chiqardi. Faradey esa e’tirozlarni faqat ruhlarning o‘zidan qabul qilishini aytdi.

Xempton-Kortdagi Faradey uyi
So‘nggi yillarida

1848-yilda qirolicha Viktoriya Faradeyni yuksak qadrlagani uchun (ilgari uni o‘z huzuriga tushlikka ham taklif qilgan edi) unga saroy majmuasiga kiruvchi Xempton-Kortdagi uyni umrbod foydalanishga berdi. Uy bilan bog‘liq barcha xarajatlar va soliqlarni qirolicha o‘z zimmasiga oldi. 1858-yilda Faradey ko‘pchilik lavozimlaridan iste’foga chiqib, Xempton-Kortga ko‘chib o‘tdi va umrining so‘nggi 9 yilini shu yerda o‘tkazdi.

Vaqti-vaqti bilan sog‘lig‘i Faradeyga qisqa muddatga faoliyatga qaytish imkonini berardi. 1862-yilda u magnit maydon spektr chiziqlarini siljitishi mumkinligi haqidagi gipotezani ilgari surdi. Biroq o‘sha davr asbob-uskunalari bu hodisani aniqlash uchun yetarlicha sezgir emas edi. Faqat 1897-yilda Piter Zeyeman Faradeyning gipotezasini tasdiqladi (uning muallifligini qayd etgan holda) va 1902-yilda bu kashfiyoti uchun Nobel mukofotini.

Maykl Faradey 25-avgust 1867-yilda 76 yoshga to‘lishiga oz vaqt qolganida yozuv stoli yonida vafot etdi. Qirolicha Viktoriya olimni Vestminster abbatligida dafn etishni taklif qildi, biroq Faradeyning o‘z vasiyatiga amal qilindi: kamtarona dafn marosimi va oddiy qabrtosh, odatiy qabristonda. Olimning qabri anglikan diniga mansub bo‘lmaganlar uchun ajratilgan maydonda, Haygeyt qabristonida, anglikan mazhabiga mansub bo‘lmaganlar uchun ajratilgan maydon. Biroq qirolichaning istagi ham bajarildi: Vestminster abbatligida, Nyuton qabri yoniga Maykl Faradey xotirasiga bag‘ishlangan lavha o‘rnatildi.

Ilmiy faoliyati

Elektromagnetizm bo‘yicha tadqiqotlar

Elektromagnit induksiya

Asosiy tajribalar 29-avgust — 4-noyabr 1831-yillar oralig‘ida o‘tkazildi. Ulardan eng muhim ikkitasi quyidagilar edi:

  • Sim g‘altagi ichida magnit o‘zak harakatlantirilganda, g‘altakda elektr toki hosil bo‘lgan.
  • Sim g‘altagidagi tokni yoqish yoki o‘chirish birinchi g‘altak chulg‘amlari orasiga navbatma-navbat joylashtirilgan ikkilamchi g‘altakda tok paydo bo‘lishiga olib kelgan.

17-oktabr 1831-yilda Faradey quyidagi xulosaga keldi: «elektr to‘lqini faqat magnit harakatlanganda yuzaga keladi, uning tinch holatdagi xususiyatlari tufayli emas». U hal qiluvchi tajribani o‘tkazdi:

Men silindrsimon magnit brusni (diametri 3/4 dyuym va uzunligi 8 1/4 dyuym) olib, uning bir uchini galvanometrga ulangan, uzunligi 220 fut bo‘lgan mis sim spiralining ichiga kiritdim. So‘ng magnitni tez harakat bilan spiral ichiga butun uzunligi bo‘ylab surdim. Galvanometr strelkasi keskin turtki oldi. Keyin magnitni xuddi shunday tezlikda spiraldan sug‘urib oldim va strelka yana, ammo qarama-qarshi tomonga og‘di. Magnit spiral ichiga kiritilganida yoki undan chiqarilganida strelkaning bunday og‘ishi har safar takrorlandi.

Undan ham oldinroq, 29-avgust kuni Faradey elektromagnit bilan shunga o‘xshash tajriba o‘tkazgan edi:

Ikki yuz uch fut mis simning bir bo‘lagi katta yog‘och barabanga o‘raldi; xuddi shunday uzunlikdagi yana ikki yuz uch fut mis sim esa birinchi chulg‘am o‘ramlari orasiga spiral shaklida joylashtirildi. Bunda ip yordamida metall kontaktlarning har qanday joyda yuzaga kelishi bartaraf etildi. Spirallardan biri galvanometrga, ikkinchisi esa to‘rt kvadrat dyuymli yuzta plastina juftidan iborat, ikki qavat mis plastinkali, yaxshi zaryadlangan batareyaga ulandi. Kontakt ulanganda galvanometrga to‘satdan, ammo juda kuchsiz ta’sir kuzatildi. Batareya bilan kontakt uzilganda ham xuddi shunday kuchsiz ta’sir qayd etildi.

Shunday qilib, o‘tkazgich yaqinida harakatlanayotgan magnit (yoki qo‘shni o‘tkazgichdagi tokni yoqish yoki o‘chirish) shu o‘tkazgichda elektr toki hosil qiladi. Faradey bu hodisani elektromagnit induksiya deb atadi..

28-oktabr kuni u birinchi to‘laqonli o‘zgarmas tok generatorini («Faradey diski») yig‘di: mis disk magnit yonida aylantirilganda, diskda elektr potensiali hosil bo‘ladi va u diskka tegib turgan sim orqali olinadi. Faradey mexanik aylanish energiyasini elektr energiyasiga aylantirish usulini ko‘rsatdi. Bu ixtiroga Aragoning 1824-yilda o‘tkazgan tajribasi turtki bo‘lgan edi: aylanayotgan magnit pastida joylashgan mis diskni ham o‘zi bilan aylantirib ketgan, holbuki mis magnitlana olmaydi. Aksincha, magnit disk tekisligiga parallel tekislikda aylana oladigan qilib osib qo‘yilsa, magnit yaqinida mis diskni aylantirish magnitning ham uning harakatiga ergashishiga olib keladi. Arago bu hodisani Amper, Puasson va boshqa mashhur fiziklar bilan muhokama qilgan, biroq ular uni tushuntirib bera olishmagan.

Faradey 24-noyabr 1831-yilda Qirollik jamiyati oldida e’lon qilgan natijalar haqidagi hisobotida birinchi marta «magnit kuch chiziqlari» degan muhim atamani ishlatdi. Bu avvalgi nazariyalarga xos bo‘lgan «zaryadlar/magnitlar»ning uzlukli tasviridan, uzoqdan ta’sir qiluvchi Nyuton tortishish qonuni modelidan, biz hozir maydon deb ataydigan mutlaqo yangi, uzluksiz va yaqin ta’sir qiluvchi fizik obyektga o‘tishni anglatardi. Biroz keyinroq Faradey elektr kuch chiziqlari tushunchasini ham xuddi shunday joriy etdi.

Faradeyning kashfiyotlaridan so‘ng elektromagnetizmning eski modellari (Amper, Puasson va boshqalar taklif qilgan modellar) to‘liq emasligi va jiddiy qayta ko‘rib chiqilishi kerakligi ayon bo‘ldi. Faradey elektromagnit induksiyani quyidagicha tushuntirgan: har qanday zaryadlangan jism atrofidagi muhit elektr kuch chiziqlari bilan to‘lib yotadi. Ular «kuch»ni (zamonaviy atama bilan aytganda, energiyani) uzatadi. Xuddi shuningdek, magnit maydon energiyasi magnit kuch chiziqlari bo‘ylab oqadi. Bu chiziqlarni shartli mavhum tushunchalar deb qarash kerak emas — ular fizik voqelikdir. Bunda:

  1. Muhitning elektr holatidagi har qanday o‘zgarish magnit maydon hosil qiladi.
  2. Muhitning magnit holatidagi har qanday o‘zgarish elektr maydon hosil qiladi.

Bu qonunlarning aniq ifodasi va elektromagnetizmning to‘liq matematik modelini 30 yil o‘tgach Jeyms Klerk Maksvell yaratdi. U induksiya kashf etilgan yili (1831) tug‘ilgan.

Faradey ta’kidlaganidek, induksiya vaqtida o‘tkazgichda hosil bo‘ladigan tok miqdori magnit holat o‘zgarishi jarayonida vaqt birligi ichida o‘tkazgichni kesib o‘tadigan magnit kuch chiziqlari soniga mutanosib ravishda ortadi. Bu qonunlar nuqtayi nazaridan, yuqorida tasvirlangan Arago tajribasidagi harakatning sababi tushunarli bo‘ldi: disk materiali magnit kuch chiziqlarini kesib o‘tganda, unda induksion toklar hosil bo‘ladi va ularning magnit maydoni dastlabki magnit maydon bilan o‘zaro ta’sirlashadi. Keyinchalik Faradey «Faradey diski» bilan tajribani takrorlab, laboratoriya magniti o‘rniga Yer magnit maydonidan foydalandi..

Faradeyning elektromagnit maydon modeli

Faradey tasavvur qilgan va ta’riflagan elektromagnit hodisalar olami fizikada undan oldin mavjud bo‘lgan barcha qarashlardan keskin farq qilardi. 7-noyabr 1845-yilda kundaligiga yozgan qaydida Faradey ilk bor «elektromagnit maydon» (ingl. field), bu atamani keyinchalik qabul qilib, keng qo‘llanishga kiritgan Maksvell. Maydon — kuch chiziqlari bilan butunlay to‘lgan fazo sohasi. kuch chiziqlari. Amper kiritgan toklarning o‘zaro ta’sir kuchlari uzoqdan ta’sir qiluvchi deb hisoblangan. Faradey bu qarashni qat’iy rad etdi va elektromagnit maydon xususiyatlarini (so‘z bilan) yaqin ta’sir qiluvchi, ya’ni har bir nuqtadan qo‘shni nuqtalarga chekli tezlik bilan uzluksiz uzatiladigan hodisa sifatida ta’rifladi.

Magnit maydon kuch chiziqlari

Faradeygacha elektr kuchlari zaryadlarning masofadan turib o‘zaro ta’sirlashuvi sifatida tushunilgan: zaryad bo‘lmagan joyda kuch ham yo‘q, deb hisoblangan. Faradey bu qarashni o‘zgartirdi: zaryad keng fazoga yoyilgan elektr maydonini hosil qiladi va boshqa zaryad aynan shu maydon bilan o‘zaro ta’sirlashadi; masofadan bevosita ta’sir mavjud emas. Magnit maydon masalasida vaziyat murakkabroq edi — u markaziy emas. Faradey magnit kuchlarning har bir nuqtadagi yo‘nalishini aniqlash uchun aynan kuch chiziqlari tushunchasini kiritdi. Masofadan ta’sir qilish g‘oyasidan voz kechish uchun Faradeyning dielektriklar va diamagnetiklar bilan o‘tkazgan tajribalari kuchli asos bo‘ldi: ular zaryadlar orasidagi muhit elektromagnit jarayonlarda faol ishtirok etishini yaqqol ko‘rsatdi. Bundan tashqari, Faradey ayrim vaziyatlarda elektr kuch chiziqlari ham magnit chiziqlar singari egilishini ishonchli tarzda namoyish etdi. Masalan, bir-biridan ekran bilan ajratilgan ikkita izolyatsiyalangan sharni olib, ulardan birini zaryadlash orqali ikkinchi sharda induksion zaryadlarni kuzatish mumkin. Olingan natijalardan Faradey «odatiy induksiyaning o‘zi barcha holatlarda qo‘shni zarrachalarning ta’siri ekanini, elektrning masofadan ta’siri (ya’ni odatiy induksion ta’sir) faqat oraliq moddaning ta’siri tufayli yuzaga kelishini» xulosa qildi.

Jeyms Klerk Maksvell «Elektr va magnetizm haqida traktat» asarida Faradeyning elektromagnetizm haqidagi qarashlari mohiyatini quyidagicha ifodalagan:

Faradey o‘z tafakkuri bilan matematiklar masofadan tortuvchi kuch markazlarini ko‘rgan joyda butun fazoni kesib o‘tuvchi kuch chiziqlarini ko‘rdi. Matematiklar masofadan boshqa hech narsani ko‘rmagan joyda Faradey muhitni ko‘rdi. Faradey hodisalarning joylashuvini muhitda sodir bo‘ladigan haqiqiy jarayonlardan izlar edi; matematiklar esa elektr suyuqliklariga ta’sir qiluvchi masofaviy kuchning o‘zidan boshqa narsani ko‘rmas edi.

…Matematiklar kashf etgan eng samarali tadqiqot usullarining ayrimlarini Faradeydan olingan tasavvurlar orqali ifodalash, ularni dastlabki shaklida ifodalashga qaraganda ancha yaxshiroq natija berishi mumkin edi.

«Elektr bo‘yicha eksperimental tadqiqotlar» turkumining 11-sonidan boshlab Faradey to‘plangan ulkan materialni umumlashtirish va nazariy jihatdan anglash mumkin, degan xulosaga keldi. Faradeyning olam haqidagi tasavvuri nihoyatda o‘ziga xos edi. U tabiatda, hatto efir bilan to‘ldirilgan bo‘shliq ham mavjudligini tan olmasdi. Olam to‘liq ravishda o‘tkazuvchan modda bilan to‘lgan, har bir moddiy zarrachaning ta’siri yaqin ta’sir xususiyatiga ega, ya’ni chekli tezlik bilan butun fazoga tarqaladi. Kuzatuvchi bu ta’sirni turli kuchlar sifatida qabul qiladi. Biroq Faradey yozganidek, kuchlardan birini birlamchi va qolganlarining sababi deb bo‘lmaydi: «ularning barchasi o‘zaro bog‘liq va umumiy tabiatga ega». Umuman olganda, Faradey olamining dinamikasi elektromagnit maydon haqidagi, kvant nazariyasi.

1832-yilda Faradey Qirollik jamiyatiga muhrlangan konvert olib bordi. Oradan yuz yil o‘tib (1938-yilda) konvert ochildi va unda gipoteza bayoni borligi aniqlandi: induksion hodisalar fazoda ma’lum chekli tezlik bilan, to‘lqinlar ko‘rinishida tarqaladi. Bu to‘lqinlar, shuningdek, «yorug‘lik hodisalarining eng ehtimoliy izohi» hisoblanadi. Ushbu xulosani 1860-yillarda Maksvell uzil-kesil asoslab berdi.

Faradeyning nazariy mulohazalari dastlab ko‘p tarafdor topmadi. Faradey oliy matematikani bilmasdi (uning asarlarida formulalar deyarli yo‘q) va ilmiy modellarini yaratishda o‘zining noyob fizik sezgisiga tayangan. U o‘zi kiritgan kuch chiziqlarining fizik voqelik ekanini qat’iy himoya qilgan. Biroq o‘sha davr olimlari Nyuton tortishish kuchining, endi esa yaqin ta’sir g‘oyasiga ishonchsizlik bilan qarashardi.

1860-yillarda Maksvell Faradey g‘oyalarini matematik jihatdan bayon qildi; Robert Milliken ta’biri bilan aytganda, Maksvell Faradey nazariyasiga «nafis matematik libos kiydirdi». Hali hech kimga tanish bo‘lmagan 26 yoshli Maksvellning bu mavzudagi birinchi maqolasi «Faradeyning kuch chiziqlari haqida» (1857) deb nomlangan edi. Faradey muallifga darhol do‘stona va dalda beruvchi maktub yozdi:

Aziz janob, maqolangizni oldim va buning uchun Sizdan juda minnatdorman. «Kuch chiziqlari» haqida yozganlaringiz uchun minnatdorchilik bildiryapman, demoqchi emasman, chunki buni falsafiy haqiqat manfaatlari yo‘lida qilganingizni bilaman. Biroq bu ish menga nafaqat yoqimli bo‘lganini, balki keyingi mulohazalarim uchun turtki berganini ham tushunishingiz kerak. Avvaliga mavzuga matematikaning naqadar ulkan kuchi tatbiq etilganini ko‘rib cho‘chib ketdim, keyin esa mavzu bu sinovga qanchalik yaxshi bardosh berganidan hayratlandim… Doimo Sizga sodiq M. Faradey.

tajribalaridan so‘ng Gerts (1887—1888) Faradey–Maksvell maydon modeli umum tomonidan tan olindi.

«Elektr bo‘yicha eksperimental tadqiqotlar»

Faradey nihoyatda izchil ishlagan: biror hodisani aniqlagach, uni imkon qadar chuqur o‘rgangan. Masalan, hodisa qaysi parametrlarga va qay tarzda bog‘liqligini (material, harorat va hokazo) aniqlagan. Shu sababli tajribalar soni (demak, «Elektr bo‘yicha eksperimental tadqiqotlar» nashrlari soni ham) juda ko‘p. Quyidagi maqolalar ro‘yxati Faradey tadqiqotlarining ko‘lami va chuqurligi haqida tasavvur beradi.

  1. Elektr toklarining induksiyasi. Magnitizmdan elektr energiyasining hosil bo‘lishi.
  2. Yer magnitoelektrik induksiyasi.
  3. Turli manbalardan olinadigan elektrning alohida turlari bir xil ekanligi (o‘sha paytda ko‘plab fiziklar turli usullar bilan elektrning mohiyatan «har xil turlari» hosil bo‘ladi, deb hisoblashgan).
  4. Elektr o‘tkazuvchanligining yangi qonuni haqida.
  5. Elektrokimyoviy parchalanish haqida. Suvning elektrokimyoviy parchalanishga ta’siri. Elektrokimyoviy parchalanish nazariyasi.
  6. Metallar va boshqa qattiq jismlarning gazsimon moddalarni biriktirish qobiliyati haqida.
  7. Elektrokimyoviy parchalanish haqida (davomi). Elektrokimyoviy parchalanishning ayrim umumiy shartlari haqida. Galvanik elektrni o‘lchash uchun yangi asbob haqida. Elektrodlarda ajralib chiqadigan kimyoviy moddalarning birlamchi yoki ikkilamchi tabiati haqida. Elektrokimyoviy parchalanishning aniq tabiati va miqdori haqida.
  8. Galvanik element elektri haqida: uning manbai, miqdori, kuchlanishi va asosiy xususiyatlari. Elektroliz uchun zarur bo‘lgan kuchlanish haqida.
  9. Elektr tokining o‘ziga induktiv ta’siri va umuman elektr toklarining induktiv ta’siri haqida.
  10. Takomillashtirilgan turdagi galvanik batareya haqida. Ayrim amaliy ko‘rsatmalar.
  11. Induksiya nazariyasi. Induksiyaning tabiatiga oid umumiy xulosalar.
  12. Induksiya haqida (davomi). O‘tkazuvchanlik yoki konduktiv razryad. Elektrolitik razryad. Uchqunli razryad va izolyatsiya.
  13. Induksiya haqida (davomi). Uchqunli razryad (davomi).
  14. Elektr kuchi yoki kuchlarining tabiati. Elektr va magnit kuchlari o‘rtasidagi bog‘liqlik. Elektr qo‘zg‘alishi haqida mulohazalar.
  15. Elektr skatdagi elektr kuchi yo‘nalishining xususiyati haqida xulosa.
  16. Galvanik element quvvatining manbai haqida.
  17. Galvanik element quvvatining manbai haqida (davomi). Harorat ta’siri. Suyultirish ta’siri. Galvanik zanjirlarda metall elementlar tartibining o‘zgarishi. Kuchning kontakt tabiatiga ega degan taxminning asossizligi.
  18. Suv va bug‘ning boshqa jismlarga ishqalanishi natijasida yuzaga keladigan elektr haqida.
  19. Magnitlarning yorug‘likka ta’siri. Elektr toklarining yorug‘likka ta’siri.
  20. Yangi magnit ta’sirlari va barcha moddalarning magnit holati haqida. Magnitlarning og‘ir shishaga ta’siri. Magnitlarning yorug‘likka magnit ta’siri ko‘rsatadigan boshqa moddalarga ta’siri. Magnitlarning umuman metallarga ta’siri.
  21. Yangi magnit ta’sirlari va barcha moddalarning magnit holati haqida (davomi). Magnitlarning magnit xususiyatli metallar va ularning birikmalariga ta’siri. Magnitlarning havo va gazlarga ta’siri.
  22. Vismut va boshqa jismlarning kristall qutbliligi hamda uning magnit kuch shakliga aloqasi haqida. Vismut, surma va mishyakning kristall qutbliligi. Turli jismlarning kristall holati. Magnitokristall kuchning tabiati haqida umumiy mulohazalar. Temir sulfat kristalining magnit maydonidagi holati haqida.
  23. Diamagnit jismlarning qutbli yoki boshqa holati haqida.
  24. Tortishish kuchi va elektr o‘rtasida bo‘lishi mumkin bo‘lgan bog‘liqlik haqida.
  25. Jismlarning magnit va diamagnit holati haqida. Magnit kuch ta’sirida gazsimon jismlar kengaymaydi. Magnit ta’siridagi farqlar. Kislorod, azot va bo‘shliqning magnit xususiyatlari.
  26. Magnitni o‘tkazish qobiliyati. Magnit o‘tkazuvchanlik. O‘tkazuvchanlikning qutbliligi. Magnitokristall o‘tkazuvchanlik. Atmosfera magnitizmi.
  27. Atmosfera magnitizmi haqida (davomi). Atmosferaning magnit ta’siri qonunlarini tajriba yo‘li bilan o‘rganish va ularni ayrim holatlarga tatbiq etish. Atmosfera magnitizmi haqidagi ma’ruza.
  28. Magnit kuch chiziqlari, ularning xususiyatlari va magnit ichida hamda uning atrofidagi fazoda taqsimlanishi haqida.
  29. Magnit kuchni aniqlash va o‘lchash uchun induksion magnitoelektr tokidan foydalanish haqida.
  30. Turli muhitlarda differensial magnitokristall kuchning doimiyligi haqida. Issiqlikning magnit kristallarga ta’siri. Issiqlikning jismlarning mutlaq magnit kuchiga ta’siri.

Elektromagnetizmga oid boshqa ishlar

Faradey birinchi transformatorni yig‘di, o‘zinduksiyani, uni 1832-yilda amerikalik olim J. Genri tomonidan kashf etilgan. Faradey gazlardagi razryadlarni va boshqa hodisalarni ham o‘rgandi. dielektriklarning xususiyatlarini o‘rganish chog‘ida dielektrik singdiruvchanlik tushunchasini kiritdi (uni «induktiv qobiliyat» deb atagan).

1836-yilda statik elektr muammolari ustida ishlagan Faradey elektr zaryadi berk o‘tkazgich qobig‘ining faqat tashqi yuzasiga ta’sir qilishini, uning ichidagi jismlarga esa hech qanday ta’sir ko‘rsatmasligini namoyish etgan tajriba o‘tkazdi. Bu hodisa o‘tkazgichning qarama-qarshi tomonlarida zaryadlar hosil bo‘lishi va ularning maydoni tashqi maydonni kompensatsiya qilishi bilan bog‘liq. Bunday himoya xususiyatlaridan bugungi kunda Faradey qafasi deb ataladigan qurilmada foydalaniladi..

Faradey yorug‘lik qutblanishi tekisligining magnit maydonida burilishini kashf etdi (Faradey effekti). Bu yorug‘lik va elektromagnetizmning chambarchas bog‘liqligini anglatardi. Faradeyning tabiatdagi barcha kuchlar yagona ekaniga bo‘lgan ishonchi yana bir bor tasdiqlandi. Keyinchalik Maksvell yorug‘likning elektromagnit tabiatini qat’iy isbotladi.

Kimyo

Faradey kimyo sohasida ham ko‘plab kashfiyotlar qilgan. 1825-yilda u benzol va izobutilenni kashf etdi; birinchilardan bo‘lib suyuq holatda xlor, vodorod sulfidi, karbonat angidrid, ammiak, etilen va azot dioksidini oldi. 1825-yilda ilk bor geksaxloranni sintez qildi — XX asrda undan turli xil insektitsidlar ishlab chiqarilgan. U katalitik reaksiyalarni o‘rgandi..

1825—1829-yillarda Faradey Qirollik jamiyati komissiyasi tarkibida shishaning kimyoviy tarkibi uning fizik xususiyatlariga qanday ta’sir qilishini batafsil o‘rgandi. Faradey shishalari amaliy foydalanish uchun juda qimmat edi, biroq bu jarayonda orttirilgan tajriba keyinchalik magnitning yorug‘likka ta’sirini o‘rganish tajribalarida hamda mayoq chiroqlarini takomillashtirish bo‘yicha hukumat topshirig‘ini bajarishda asqotdi.

Elektrokimyo va magnitokimyo

Faradey ommaviy ma’ruza o‘qimoqda

Yuqorida aytib o‘tilganidek, Faradey tabiatdagi barcha kuchlarning birligiga ishongan. Shu sababli kimyoviy xususiyatlar va qonunlar elektr hodisalari bilan bog‘liq, deb taxmin qilish tabiiy edi. U bu taxminning tasdig‘ini 1832-yilda fundamental Faradeyning elektroliz qonunlarini kashf etish orqali topdi. Bu qonunlar fanning yangi bo‘limi — elektrokimyoning asosini tashkil etdi. Bugungi kunda bu sohaning juda ko‘p texnologik qo‘llanmalari mavjud. Faradey qonunlarining ko‘rinishi eng kichik zaryadga ega «elektr atomlari» mavjudligi haqidagi fikrga olib keldi. Haqiqatan ham, XIX—XX asrlar chegarasida bu zarracha (elektron) kashf etildi va Faradey qonunlari uning zaryadini baholashga yordam berdi. Faradey taklif qilgan atamalar ion, katod, anod, elektrolit ilm-fanda mustahkam o‘rin egalladi.

Elektrokimyo bo‘yicha tajribalar elektromagnetizmda yaqin ta’sir mavjudligiga yana bir dalil berdi. O‘sha davrda ko‘plab olimlar elektroliz elektrodlar tomon ionlarning masofadan tortilishi natijasida yuzaga keladi, deb hisoblashgan. Faradey oddiy tajriba o‘tkazdi: elektrodlarni tuz eritmasi bilan namlangan qog‘ozdan ikkita havo oralig‘i bilan ajratdi. Shundan so‘ng uchqunli razryad eritmaning parchalanishiga sabab bo‘lganini qayd etdi. Bundan elektroliz uzoqdan tortishish tufayli emas, balki mahalliy elektr toki tufayli yuzaga kelishi va faqat tok o‘tadigan joylarda sodir bo‘lishi kelib chiqadi. Ionlarning elektrodlarga tomon harakati esa molekulalar parchalanganidan keyin (va shu parchalanish natijasida) yuz beradi.

1846-yilda Faradey diamagnetizmni kashf etdi — bu ayrim moddalarning (masalan, kvars, vismut, kumush) tashqi magnit maydon yo‘nalishiga teskari yo‘nalishda magnitlanish hodisasi, ya’ni ularning magnitning har ikkala qutbidan itarilishidir. Faradeyning bu va boshqa tajribalari magnitokimyo fanining asosini yaratdi..

Boshqa tadqiqotlar

Britaniya hukumati amaliy fizika sohasidagi tan olingan mutaxassis sifatida Faradeyni bir necha bor dolzarb texnik masalalarni hal qilishga jalb etgan: mayoq chiroqlarini takomillashtirish, kemalar tubini korroziyadan himoya qilish, sud ishlarida ekspertiza o‘tkazish va boshqalar.

Faradey nanopartikullarni metall oltin kolloidida tadqiq qilib, ularning optik va boshqa xususiyatlarini yirikroq o‘lchamdagi zarrachalar bilan taqqoslab tasvirlagan. Bu tajribani nanotexnologiyaga qo‘shilgan ilk hissalardan biri deb hisoblash mumkin.. Kuzatilgan hodisalarga izoh XX asrda kvant nazariyasi.

Shaxsiy fazilatlari va baholar

Faradey bilan shaxsan muloqot qilgan tanishlari olim hayotining oxirigacha uning kamtarligi, xushmuomalaligi va odamni o‘ziga rom etadigan jozibasini doimo ta’kidlab kelishgan.

Jan-Batist Dyuma, taniqli kimyogar va siyosatchi:

Uni tanigan har bir kishi — bunga qat’iy ishonaman — Faradeyga, aftidan, tug‘ilganidan berilgan axloqiy kamolot darajasiga hech bo‘lmaganda yaqinlashishni istagan bo‘lardi. Bu faqat uning o‘ziga nasib etgan qandaydir ilohiy ne’mat edi; u shu ne’matdan jo‘shqin faoliyati uchun kuch olardi. U ayni paytda haqiqatning otashin targ‘ibotchisi, tinimsiz ijodkor, mehmondo‘st va quvnoq, shaxsiy hayotida nihoyatda insonparvar va muloyim inson edi… Men undan ko‘ra ko‘proq mehr va hurmatga loyiq, vafoti chin dildan ko‘proq afsus uyg‘otadigan insonni bilmayman.

Jeyms Klerk Maksvell:

Faradey elektromagnit induksiya hodisalarini muvofiqlashtirish uchun kuch chiziqlari g‘oyasidan foydalangan usul uning yuksak darajadagi matematik bo‘lganini isbotlaydi. U kelajak matematiklari qimmatli va samarali usullarni o‘zlashtirishi mumkin bo‘lgan olimlardan biri edi.

German Ludvig Ferdinand Gelmgolts:

Odamlar elektr energiyasining ne’matlaridan foydalanar ekan, Faradey nomini doimo minnatdorlik bilan yodga oladilar.

Uilyam Tomson (lord Kelvin):

Uning favqulodda tezkorligi va serg‘ayratligi darhol ko‘zga tashlanardi. Uning dahosidan taralgan shu’la atrofini o‘ziga xos, yorqin nur bilan qamrab olgandek edi. Bu jozibani, albatta, har kim his qilardi — chuqur faylasuf ham, oddiy bola ham.

A. G. Stoletov:

Galiley davridan buyon bir inson tafakkuridan bunchalik ko‘p hayratlanarli va rang-barang kashfiyotlar yaralganini dunyo ko‘rmagan edi.

Albert Eynshteyn:

Nyuton nazariy fizikaga asos solganidan beri uning nazariy asoslarida, boshqacha aytganda, voqelik tuzilishi haqidagi tasavvurimizda eng katta o‘zgarishlar Faradey va Maksvellning elektromagnit hodisalar bo‘yicha tadqiqotlari tufayli yuz berdi.

Eynshteyn ko‘plab mamlakat va shaharlarda yashagan, biroq uning ish xonasida doimo uchta portret osig‘liq turgan: Nyuton, Faradey va Maksvell portretlari.

Diniy qarashlari

Maykl va Sara Faradeyning qabri

Faradey ham ota-onasi (shuningdek, rafiqasi) singari protestant jamoasining a’zosi bo‘lgan; u asoschilarining ismlari bilan «Glasiylar» yoki «Sandemanianlar» deb ataladi (ingl. Glasites, Sandemanians). Bu diniy oqim taxminan 1730-yilda Shotlandiyada Shotlandiya presviterian cherkovidan ajralib chiqish natijasida paydo bo‘lgan. Faradey London jamoasi a’zosi sifatidagi vazifalarini vijdonan bajargan, bir necha marta jamoa oqsoqoli etib saylangan va diakon vazifasini ham bajargan. Uning bayonotlariga qaraganda, Faradey chin dildan e’tiqod qilgan. Biroq u maktublaridan birida tadqiqotlarida biror diniy falsafaga tayanishini inkor etgan:

Garchi Xudoning tabiatdagi ijod mahsullari kelajak hayotimizga daxldor yuksak masalalarga hech qachon zid bo‘la olmasa-da, garchi bu ijod mahsullari ham boshqa barcha narsalar singari Uning ulug‘lanishi va madh etilishiga xizmat qilishi kerak bo‘lsa-da, men tabiiy fanlarni o‘rganishni din bilan birlashtirish zarur deb hisoblamayman. Din va ilm-fanni har doim mutlaqo boshqa-boshqa narsalar deb bilganman.

Xotirasini abadiylashtirish

Maykl Faradey sharafiga quyidagilar nomlangan:

Faradey nomi bilan atalgan ilmiy tushunchalar:

Londonning Savoy maydonida (Vaterloo ko‘prigi) olimga haykal o‘rnatilgan (1886-yil). Faradey nomi London elektrotexnika instituti binolaridan biriga, Edinburg universitetining binolaridan biriga, shuningdek, qator maktablar, kollejlar va shahar ko‘chalariga berilgan. Antarktidadagi Britaniya qutb stansiyasi 1977-yildan 1996-yilgacha «Faradey» deb atalgan. Shundan so‘ng stansiya Ukrainaga topshirilib, nomi «Akademik Vernadskiy».

1931-yil oktabrida Vestminster abbatligida Isaak Nyuton qabri yoniga Maykl Faradey va Jeyms Klerk Maksvell sharafiga ikkita yodgorlik lavhasi yonma-yon o‘rnatildi. Faradey tug‘ilgan joydan uncha uzoq bo‘lmagan hududda «Faradey yodgorligi» ochilgan, uning yaqinida esa kichik Faradey bog‘i joylashgan (Faradey Gardens).

Faradey portreti 20 funt sterlinglik ingliz banknotasida 1991—1999-yillarda tasvirlangan.

Faradey sharafiga bir nechta mukofot ta’sis etilgan:

Asarlari

Faradey jurnallarda chop etilgan qariyb 450 ta maqolasidan tashqari, bir nechta kitob ham nashr ettirgan.

  • Kimyoviy manipulyatsiya (Kimyoviy tajribalar bilan ishlash: kimyo talabalariga namoyish yoki tadqiqot tajribalarini aniq va muvaffaqiyatli bajarish usullari bo‘yicha qo‘llanma). W. Phillips, London, 1827, Matn onlayn.
  • Elektr bo‘yicha tajribaviy tadqiqotlar (Elektr bo‘yicha tajribaviy tadqiqotlar). 3 jild, R. Taylor & W. Francis, London, 1839—1855.
  • Kimyo va fizika bo‘yicha tajribaviy tadqiqotlar (Kimyo va fizika bo‘yicha tajribaviy tadqiqotlar). R. Taylor & W. Francis, London, 1859, Matn onlayn.
  • Moddaning turli kuchlari va ularning o‘zaro munosabatlari haqida olti ma’ruzadan iborat kurs (Moddaning turli kuchlari va ularning o‘zaro munosabatlari haqida olti ma’ruzadan iborat kurs). Richard Griffin & Co., London va Glazgo, 1860, Matn onlayn.
  • Sham tarixi (Shamning kimyoviy tarixi haqida olti ma’ruzadan iborat kurs: unga platina haqidagi ma’ruza ham qo‘shilgan). Harper & Brothers, Nyu-York, 1861, Matn onlayn.

Vafotidan keyin nashr etilgan qaydlar va materiallar

Rus tilidagi tarjimalarda

  • Faradey M. Tabiat kuchlari va ularning o‘zaro munosabatlari. Sankt-Peterburg: O. I. Bakst nashriyoti, 1865-yil. 132 bet. Maykl Faradeyning hayotlik davrida nashr etilgan asari tarjimasi, tarjimon — Vladimir Fyodorovich Luginin.
  • Faradey M. Elektr bo‘yicha tanlangan asarlar. — M.—L.: GONTI, 1939. — (Tabiiy fanlar klassiklari).
  • Faradey M. Modda kuchlari va ularning o‘zaro munosabatlari. — M.: GAIZ, 1940.
  • Faradey M. Elektr bo‘yicha tajribaviy tadqiqotlar, uch jildda. — M.: SSSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1947, 1951, 1959. — (Fan klassiklari).

Ilmiy-ommabop asarlar

  • Faradey M. Sham tarixi. Murojaat sanasi: 7-may 2013-yil.

Adabiyotlar

  • Abramov Ya. V. Maykl Faradey. Uning hayoti va ilmiy faoliyati. — 1892. — (Buyuk insonlar hayoti. F. Pavlenkovning biografik kutubxonasi). Qayta nashr — Moskva: Kitob buyurtma asosida, 2011, ISBN 978-5-4241-2475-4.
  • Kartsev V. P. Maksvell. — M.: Molodaya gvardiya, 1974. — (Buyuk insonlar hayoti).
  • Kastilyo, Serxio Parra. Yuqori kuchlanish ilmi. Faradey. Elektromagnit induksiya // Fan. Eng buyuk nazariyalar. — M.: De Agostini, 2015. — 19-son. — ISSN 2409-0069.
  • Kudryavtsev P. S. Fizika tarixi kursi. — M.: Prosveshcheniye, 1974.
  • Kudryavtsev P. S. Faradey. — M.: Prosveshcheniye, 1969. — 169 b.
  • Radovskiy M. I. Faradey. — M.: Jurnal-gazeta birlashmasi, 1936. — (Buyuk insonlar hayoti, 19—20-sonlar (91—92)).
  • Spasskiy B. I. Fizika tarixi, ikki jildda. — M.: Vysshaya shkola, 1977.
  • Uitteker E. Efir va elektr nazariyasi tarixi. 6-bob. Faradey. — M.: Muntazam va xaotik dinamika, 2001. — 512 b. — ISBN 5-93972-070-6.
  • Xramov Yu. A. Faradey Maykl // Fiziklar : Biografik ma’lumotnoma / Muharrir: A. I. Axiezer. — 2-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — M. : Nauka, 1983. — B. 271. — 400 bet — 200 000 nusxa
  • Tseytlin Z. M. Faradey tarjimai holi // M. Faradey. Elektr bo‘yicha tanlangan asarlar. — M.—L.: GONTI, 1939. — (Tabiiy fanlar klassiklari).
  • Shaxovskaya N., Shik M. Chaqmoqlar hukmdori: Maykl Faradey. — M.: Molodaya gvardiya, 1968. — (Kashshof — birinchi bo‘lish demakdir).
  • Tindal, Jon. Kashfiyotchi sifatida Faradey (ingl.). — London: Longmans, Green and Company, 1868. — 172 b.

Havolalar