Batareya turlari

Batareya — saqlangan kimyoviy energiyani elektr energiyasiga aylantiradigan bir yoki bir nechta elektrokimyoviy element (electrochemical cells)lar majmuasi sifatida ta’riflanadi. Batareyalar ishlab chiqarilgan elektr energiyasini saqlash uchun joriy etilgan. Energiyani saqlash muhim, chunki elektr ishlab chiqarish pasayganda undan foydalanish mumkin yoki elektr tarmog‘idan (mains) doimiy ulab qo‘yib bo‘lmaydigan mustaqil qurilmalarni quvvatlantirish uchun kerak bo‘ladi.

Batareyalar turli mezonlar — masalan, o‘lchami, kimyoviy tarkibi va shakl omili (form factor)ga ko‘ra — bir nechta turlarga ajratilishi mumkin. Ammo umumiy holda ular ikki asosiy turga kiradi:

Birlamchi batareyalar (Primary Batteries)
Ikkilamchi batareyalar (Secondary Batteries)

Birlamchi batareya faqat bir marta foydalanish uchun mo‘ljallangan. Ishlatilgandan keyin uni qayta zaryadlab bo‘lmaydi va u tashlab yuboriladi. Masalan: bir martalik (disposable) batareyalar. Ikkilamchi batareyalar esa qayta zaryadlanuvchi bo‘lib, quvvati tugasa qayta zaryadlanadi yoki ayrim holatlarda bir vaqtning o‘zida zaryadlab turib ham foydalanish mumkin. Bunday batareyalar elektr toki (electric current) yordamida zaryadlanadi. Masalan, telefon, noutbuk va hokazolarda ishlatiladigan batareyalar. Keyingi bo‘limda ikkilamchi batareyalarning tasnifini ko‘rib chiqamiz.

Ikkilamchi batareyalarning tasnifi

Ikkilamchi batareyalar quyidagicha tasniflanadi:

Qo‘rg‘oshin-kislotali batareya (Lead Acid Battery)
Litiy batareya (Lithium Battery)
Nikel-kadmiy batareya (Nickel Cadmium Battery)
Muhrlangan, texnik xizmat talab qilmaydigan batareya (Sealed Maintenance-Free Battery)

Qo‘rg‘oshin-kislotali batareya

Bunday turdagi batareyalar uzoq xizmat qilishi uchun to‘g‘ri parvarish va muntazam texnik xizmatni talab qiladi. Ular invertorlarda, avtomobillarda hamda zaxira quvvat tizimlarida (backup power systems) qo‘llaniladi. Ularni uzoqroq vaqt zaryadlash kerak bo‘ladi va muntazam ravishda to‘g‘ri xizmat ko‘rsatilsa, samarali ishlaydi. Ular har bir kilovatt-soat (kilowatt-hour) hisobida quvvat va energiya bo‘yicha eng yaxshi qiymat (best value)ni ta’minlaydi.

Litiy batareya

Bu batareya telefonlar, musiqa pleyerlari (music players) kabi ko‘chma qurilmalarda ishlatiladi va sig‘imi batareya o‘lchamiga bog‘liq bo‘ladi. Ular yuqori zichlikka (high density) ega bo‘lib, katta sig‘imga erishish imkoniyatiga ega. Shuning uchun ular elektr asbob-uskunalarida (power tool appliances) yuqori tok berish uchun ham qo‘llanilishi mumkin.

Nikel-kadmiy batareya

Bu batareyani ko‘p marta qayta zaryadlash mumkin va u jismoniy hamda elektr jihatdan bardoshlilik (withstanding capacity) ko‘rsatkichlari yuqoriroq bo‘ladi. Unda katod (cathode) sifatida nikel oksid (nickel oxide), anod (anode) sifatida kadmiy (cadmium) ishlatiladi, elektrolit (electrolyte) esa kaliy gidroksid (potassium hydroxide)dan iborat bo‘ladi. Bu batareyalar ko‘chma kompyuterlarda (portable computers), videokameralarda (cam recorders) va batareyada ishlaydigan boshqa kichik asboblarda qo‘llaniladi.

Muhrlangan, texnik xizmat talab qilmaydigan batareya

Bu batareya minimal texnik xizmatni talab qiladi va UPS (uzluksiz quvvat manbai) kabi tizimlarda barqaror hamda past quvvatni (consistent and low power) ta’minlashda qo‘llanilishi mumkin. Ular tezkor (instant) quvvat berish uchun ishlatiladi va elektr ta’minoti yetishmaydigan hududlarda, masalan qishloq joylarda qo‘l keladi. Elektr o‘chib qolganida muhim ma’lumotlarni saqlab qolish zarur bo‘lganda, ushbu batareyalar mos qurilmalar bilan birga qo‘llaniladi.

Tez-tez so‘raladigan savollar – FAQ

Batareya nima?

Batareya — saqlangan kimyoviy energiyani elektr energiyasiga aylantiradigan bir yoki bir nechta elektrokimyoviy elementlar majmuasidir.

Batareyalarning turlari qaysilar?

Batareyalar turlari: Birlamchi batareyalar Ikkilamchi batareyalar

Ikkilamchi batareyalar qanday tasniflanadi?

Ikkilamchi batareyalar quyidagicha tasniflanadi: Qo‘rg‘oshin-kislotali batareya Litiy batareya Nikel-kadmiy batareya Muhrlangan, texnik xizmat talab qilmaydigan batareya

Nikel-kadmiy batareya qayerda ishlatiladi?

Nikel-kadmiy batareya videokameralarda (cam recorders) va ko‘chma kompyuterlarda (portable computers) qo‘llaniladi.

Invertorlar va zaxira quvvat tizimlarida qaysi turdagi batareya ishlatiladi?

Invertorlar va zaxira quvvat tizimlarida qo‘rg‘oshin-kislotali batareya ishlatiladi.