
Global isish — iqlim tizimida Yerning o‘rtacha harorati bir asrdan ortiq vaqtdan beri ko‘tarilib borayotgan hodisadir. Bu jarayon kichik muzlik davritugaganidan keyin boshlangan, biroq bugungi kunda o‘rtacha haroratning tabiiy ko‘tarilish tendensiyasi inson faoliyati ta’sirida murakkablashgan — antropogen omil isishning asosiy omili deb e’tirof etilgan.

1850-yildan boshlab o‘n yilliklar kesimida havo harorati har bir keyingi o‘n yillikda undan oldingi barcha o‘n yilliklardagidan yuqori bo‘lgan. 1750—1800-yillardan buyon inson global o‘rtacha haroratning 0,8—1,2 °C ga ko‘tarilishiga sababchi bo‘lgan. Iqlim modellariga ko‘ra, XXI asr davomida minimal emissiya ssenariysida global harorat yana 0,3—1,7 °C ga oshishi mumkin; bu issiqxona gazlarichiqindilari eng kam bo‘lgan ssenariyga tegishli, eng yuqori emissiya ssenariysida esa o‘sish 2,6—4,8 °C ga yetishi mumkin.
Global isish oqibatlari qatoriga dengiz sathining ko‘tarilishi, yog‘in miqdorining hududiy o‘zgarishi, yanada tez-tez yuz beradigan ekstremal ob-havo hodisalari, jumladan, jazirama va cho‘llarning kengayishikiradi. BMTsaytida qayd etilishicha, sayyoramiz ekotizimlari va iqlim tizimida qaytarib bo‘lmaydigan o‘zgarishlarga olib keladigan chegaraviy ko‘rsatkichlardanallaqachon oshib ketilgan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatuvchi xavotirli dalillar mavjud.
Umumiy ma’lumotlar

1988-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) ishtirokida xolis ilmiy ma’lumotlar taqdim etish maqsadida Iqlim o‘zgarishi bo‘yicha hukumatlararo ekspertlar guruhi (IPCC, MGEIK) tuzildi. U BMT homiyligida faoliyat yuritadi.
Keyingi yillarda global isish omillarini baholash bo‘yicha ilmiy yakdillikkaerishildi. MGEIKning to‘rtinchi baholash hisobotida[inglizcha] (2007, Assessment Report 4 yoki AR4) harorat o‘zgarishining katta qismi inson faoliyati natijasida issiqxona gazlari konsentratsiyasining ortishi bilan bog‘liq bo‘lish ehtimoli 90 % ekani qayd etildi.
O‘zining beshinchi hisobotida[inglizcha] (2014) MGEIK quyidagilarni ma’lum qildi:
Insonning atmosfera va okeanlar haroratining ko‘tarilishiga, global suv aylanishining o‘zgarishiga, qor va muz miqdorining kamayishiga, global o‘rtacha dengiz sathining ko‘tarilishiga va ayrim ekstremal iqlim hodisalariga ta’siri aniqlangan... XX asr o‘rtalaridan boshlab kuzatilgan isishning asosiy sababi inson ta’siri bo‘lgani nihoyatda yuqori ehtimolga ega.
2021 va 2022-yillarda MGEIKning oltinchi baholash hisobotie’lon qilindi. Unga tayyorgarlik doirasida 2018-yilda chop etilgan «1,5 °C global isish» nomli maxsus hisobot butun dunyo ommaviy axborot vositalarida keng yoritildi.
Buni B. Santer va hammualliflarning Nature Climate Change jurnalida 25.02.2019 kuni chop etilgan ishida ham qayd etilgan: 2016-yildan boshlab iqlim o‘zgarishiga inson faoliyati sabab bo‘layotganiga ishonch darajasi «oltin standart» deb ataluvchi besh sigma darajasiga (natijaning tasodifiy bo‘lmaslik ehtimoli 99,9999 %) yetgan.
Global harorat ko‘tarilishining natijalari dengiz sathiningko‘tarilishi, yog‘inlarning miqdori va xususiyatining o‘zgarishihamda cho‘llarningkengayishidir. Isishning boshqa oqibatlariga ekstremal ob-havo hodisalaritez-tez yuz berishi, jumladan, issiq to‘lqinlar, qurg‘oqchiliklar va kuchli yomg‘irlar; okean suvining kislotalanishi; harorat rejimining o‘zgarishi tufayli biologik turlarning yo‘qolib ketishi kiradi. Insoniyat uchun muhim oqibatlar — ekin hosildorligiga salbiy ta’sir (ayniqsa Osiyo va Afrikada) tufayli oziq-ovqat xavfsizligiga tahdid hamda dengiz sathining ko‘tarilishi oqibatida odamlar yashash joylarining yo‘qolishidir.
Global isishga qarshi siyosat issiqxona gazlari chiqindilarini kamaytirish orqali isishni yumshatish va uning ta’siriga moslashishni o‘z ichiga oladi. Ayrimlarning fikricha, kelajakda geoinjeneriyaham qo‘llanishi mumkin. Dunyo mamlakatlarining mutlaq ko‘pchiligi BMTning Iqlim o‘zgarishi to‘g‘risidagi doiraviy konvensiyasidaqatnashadi. Ular global isishni 2,0 °C bilan cheklash uchun chiqindilarni keskin qisqartirish zarurligiga kelishgan.
2000—2010-yillarda issiqxona gazlari chiqindilari yiliga 2,2 % ga oshgan. 1970—2000-yillarda esa o‘sish yiliga 1,3 % ni tashkil etgan.
Haroratning o‘zgarishi
1901—2012-yillarda yer yuzasiga yaqin havo harorati o‘rtacha 0,89±0,20 °C ga oshgan. Ehtimol juda yuqoriki, 30 yillik 1983—2012-yillar davri Shimoliy yarimsharda so‘nggi 800 yildagi eng iliq davr bo‘lgan. Issiqxona gazlari keltirib chiqargan iqlim o‘zgarishi XX asrning birinchi yarmidayoq o‘simliklar rivojlanishiga ta’sir etgan, xususan, XX asr boshida dunyo miqyosida qurg‘oqchilik xavfi oshgan.
Havo haroratining bevosita o‘lchovlari orqali aniqlangan isish ko‘plab mustaqil tadqiqot guruhlari o‘tkazgan keng ko‘lamli kuzatuvlarga mos keladi. Bunga dengiz sathining ko‘tarilishi (suv qiziganda issiqlik ta’sirida kengayishi sababli), muzliklarning erishi, okeanlarda to‘plangan issiqlik miqdorining ortishi, namlikning ko‘payishi va bahorning ertaroq kelishi misol bo‘la oladi. Bunday hodisalarning tasodifan bir vaqtda sodir bo‘lish ehtimoli deyarli nolga teng.
Bir necha o‘n yillik miqyosida atmosferaning isishi taxminan o‘n yillik davrlarga qaraganda ancha barqaror ko‘rinadi: 10 yoki 15 yillik davrlarda isishning sustroq yoki tezroq tendensiyalari tez-tez uchraydi. Bunday nisbatan qisqa muddatli tebranishlar uzoq muddatli isish tendensiyasi ustiga qo‘shilib, uni vaqtincha yashirishi mumkin. 2002—2009-yillarda atmosfera haroratining nisbatan barqaror bo‘lib qolishini ko‘plab OAV va ayrim olimlar global isishdagi «tanaffus» yoki «to‘xtab qolish» deb atagan; bu shunday holatlardan biridir. Bu davrda atmosferaning yer yuzasiga yaqin qatlamidagi haroratning o‘sish sur’ati pasaygan bo‘lsa-da, okean issiqlikni, avvalgidan ham chuqurroq qatlamlarda, to‘plashda davom etgan.
1986—2013-yillarning har birida harorat 1961—1990-yillar o‘rtachasidan yuqori bo‘lgan. 2019-yil holatiga ko‘ra, kuzatuvlar tarixidagi eng issiq 20 yilning barchasi 1850-yildan beri olib borilayotgan kuzatuvlarning so‘nggi 22 yiliga to‘g‘ri keladi. Eng issiq o‘n yillik 2000-yillar , eng issiq so‘nggi to‘rt yil esa 2015—2018-yillar bo‘lib, ularning ichida 2016-yil eng yuqori ko‘rsatkichni qayd etgan.
Yer sharining turli hududlarida harorat turlicha o‘zgaradi. 1979-yildan beri quruqlik ustidagi harorat okean ustidagiga nisbatan ikki baravar ko‘proq oshgan. Okean ustidagi havo harorati uning katta issiqlik sig‘imi va bug‘lanishga energiya sarflanishi sababli sekinroq ko‘tariladi. Shimoliy yarimshar janubiy yarimsharga nisbatan tezroq isiydi, bunga okeandagi meridional issiqlik tashilishi va qutb hududlari albedosining farqi ta’sir qiladi. Arktikada isish sur’ati dunyo o‘rtacha ko‘rsatkichidan ikki baravar yuqori, shu bilan birga u yerdagi harorat keskin o‘zgaruvchan. Shimoliy yarimsharda issiqxona gazlari chiqindilari janubiy yarimshardagidan ancha ko‘p bo‘lsa ham, isishdagi farqning sababi bu emas: asosiy issiqxona gazlari atmosferada yetarlicha uzoq saqlanib, samarali aralashib ketadi.
Okeanlarning issiqlik inersiyasi va iqlim tizimining boshqa qismlari sekin javob qaytarishi tufayli iqlim muvozanat holatiga kelishi uchun asrlar kerak bo‘ladi.
Isish omillari (tashqi ta’sirlar)

Iqlim tizimi tashqi ta’sirlarning (inglizcha external forcings) o‘zgarishiga javob qaytaradi; ular iqlimni isish yoki sovish tomoniga «surishi» mumkin. Bunday ta’sirlarga atmosferaning gaz tarkibidagi o‘zgarishlar ( issiqxona gazlari), konsentratsiyasining o‘zgarishi), Quyosh yorqinligining tebranishlari, vulqon otilishlari, Yerning Quyosh atrofidagi orbital harakatining o‘zgarishi.
Issiqxona gazlari chiqindilari

Yer o‘ziga tushgan ko‘rinadigan Quyosh nuri energiyasini kosmosga chiqaradigan infraqizil nurlanishga aylantiradi. Issiqxona gazlari infraqizil nurlanishning bir qismini yutib, kosmosga chiqib ketishi kerak bo‘lgan energiyani atmosferada ushlab qoladi va bu jarayonni qiyinlashtiradi. Insoniyat atmosferaga qo‘shimcha issiqxona gazlarini chiqarib, infraqizil to‘lqinlarning yutilishini yanada oshiradi, natijada Yer yuzasiga yaqin harorat ko‘tariladi.
Issiqxona effektini Jozef Furye dastlab 1824-yilda aniqlagan va uni ilk bor miqdoriy jihatdan Svante Arrenius tadqiq qilgan. 1896.
Yerdagi asosiy issiqxona gazlari quyidagilar: suv bug‘i (bulutlarni hisobga olmaganda issiqxona effektining taxminan 36—70 % iga javobgar), karbonat angidrid (CO2) (9—26 %), metan (CH4) (4—9 %) va ozon (3—7 %). Azot (N2), kislorod (O2) va molekulalarida elektr potensiali qat’iy simmetrik taqsimlangan boshqa gazlar infraqizil nurlanishni o‘tkazadi va issiqxona effektiga hissa qo‘shmaydi. Suv bug‘ining o‘ziga xos xususiyati — uning kondensatsiyalana olishi va atmosferadagi konsentratsiyasi havo haroratiga bog‘liqligidir; shu sababli u iqlim tizimida musbat teskari aloqa hosil qiladi.
Insonning xo‘jalik faoliyati natijasida hosil bo‘ladigan barcha issiqxona gazlarining qariyb yarmi atmosferada qoladi. So‘nggi 20 yildagi antropogen karbonat angidrid chiqindilarining taxminan to‘rtdan uch qismi neft, tabiiy gaz va ko‘mirqazib olish va yoqish natijasida yuzaga kelgan. Ayni paytda antropogen karbonat angidrid chiqindilarining taxminan yarmi quruqlik o‘simliklari va okean tomonidan yutiladi. CO2 chiqindilarining qolgan katta qismi landshaft o‘zgarishlari, avvalo o‘rmonlarning kesilishi bilan bog‘liq. Shunga qaramay, quruqlik o‘simliklari karbonat angidridni o‘rmonlarni kesish oqibatida antropogen chiqarilishidan ko‘ra tezroq yutadi. BMT huzuridagi MGEIK ma’lumotiga ko‘ra, antropogen CO2 chiqindilarining umumiy miqdorining uchdan birigachasi o‘rmonlarning yo‘q qilinishi bilan bog‘liq. Barcha issiqxona gazlarining taxminan chorak qismi qishloq xo‘jaligi faoliyati natijasida hosil bo‘ladi.
- Boylarning ta’siri
Quyidagi tashkilotlar ma’lumotlariga ko‘ra: Oxfam va Stokgolm atrof-muhit instituti (Stockholm Environment Institute)[inglizcha] 2015-yil ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoning eng badavlat 10 % aholisiga global CO chiqindilarining 50 % i, ya’ni CO2chiqindilarining yarmi to‘g‘ri keladi. Jami chiqindilarning 15 % i eng boy 1 % aholi ulushiga tegishli; bu eng kam daromadli 50 % aholining ulushidan (7 %) qariyb ikki baravar ko‘p. CO2 chiqindilarining salbiy oqibatlari dunyoning kambag‘al aholisi qatlamlariga eng kuchli ta’sir ko‘rsatadi.
Qattiq aerozol zarralari va qurum

Kamida 1960-yillar boshidan 1990-yilgacha Yer yuzasiga yetib keladigan Quyosh nuri miqdori bosqichma-bosqich kamaygani kuzatilgan. Bu hodisa global xiralashishdeb ataladi. Uning asosiy sababi — vulqon otilishi va ishlab chiqarish faoliyati natijasida atmosferaga tushadigan chang zarralari. Bunday zarralar Quyosh nurini qaytarish xususiyati tufayli sovituvchi ta’sir ko‘rsatadi. Qazilma yoqilg‘ilarning — CO2 va aerozollar kabi ikki qo‘shimcha mahsuloti bir necha o‘n yil davomida bir-birining ta’sirini qisman qoplab, shu davrda isish ta’sirini kamaytirgan.
Aerozol zarralarining radiatsion ta’siri ularning konsentratsiyasiga bog‘liq. Zarralar chiqindisi qisqartirilganda, konsentratsiyaning pasayish sur’ati ularning atmosferada saqlanish muddati (taxminan bir hafta) bilan belgilanadi. Karbonat angidrid atmosferada asrlar davomida saqlanadi. Shuning uchun aerozollar konsentratsiyasining o‘zgarishi CO2.
sababli yuz beradigan isishni faqat vaqtincha kechiktira oladi. Mayda dispers uglerod zarralari (qurum) harorat ko‘tarilishiga ta’siri bo‘yicha faqat CO2dan keyin turadi. Ularning ta’siri atmosferada yoki Yer yuzasida joylashganiga bog‘liq. Atmosferada ular Quyosh radiatsiyasini yutib, havoni isitadi va sirtni sovitadi. Qurum konsentratsiyasi yuqori bo‘lgan ayrim ajralgan hududlarda, masalan, Hindistonning qishloq joylarida Yer yuzasi yaqinidagi isishning 50 % igachasi qurum bulutlari bilan niqoblanadi. Sirtga, ayniqsa muzliklar yoki Arktikadagi qor va muz ustiga tushgan qurum zarralari uning albedosini.
kamaytirib, isishiga olib keladi. Quyosh energiyasini bevosita sochish va yutishdan tashqari, aerozol zarralari namlik kondensatsiyasi markazlari sifatida ham xizmat qiladi va ko‘plab mayda tomchilardan iborat bulutlar hosil bo‘lishiga yordam beradi. Bunday bulutlar yirikroq tomchili bulutlarga nisbatan Quyosh nurini kuchliroq qaytaradi. Aerozollarning bu roli quruqlik ustidagidan ko‘ra dengiz ustidagi bulutlarda yaqqolroq namoyon bo‘ladi. Aerozollarning bilvosita ta’sirlari radiatsion ta’sir turlarini baholashdagi eng katta noaniqlik manbaidir. Zarralarning ta’siri geografik jihatdan bir tekis emas: u tropik va subtropiklarda, ayniqsa Osiyoda, eng kuchli.
Quyosh faolligining o‘zgarishi

Quyosh yorqinligi — Quyoshning nurlanish quvvati va spektri bir necha yildan ming yillikkacha bo‘lgan vaqt oraliqlarida o‘zgaradi. Bu o‘zgarishlarning davriy tarkibiy qismlari mavjud, eng yaqqoli Quyosh faolligining 11 yillik sikli (Shvabe sikli). Davriy bo‘lmagan tebranishlar ham kuzatiladi. So‘nggi o‘n yilliklarda (1978-yildan beri) Quyosh faolligi sun’iy yo‘ldoshlar yordamida o‘lchanadi, undan oldingi davrlar uchun esa bilvosita ko‘rsatkichlar orqali hisoblanadi. Quyosh nurlanishining o‘zgarishi boshqa ko‘plab omillar qatori Yer iqlimiga ta’sir qiladi.
Umumiy Quyosh nurlanishidagi o‘zgarishlar sun’iy yo‘ldoshlar davri boshlanishidan oldingi texnologiyalar bilan bevosita o‘lchash uchun juda kichik edi. Quyoshning umumiy yorqinligi so‘nggi uchta 11 yillik faollik siklida taxminan 0,1 % yoki 1,3 Vt/m2amplituda bilan o‘zgargan; bevosita o‘lchovlar davrida biroz manfiy tendensiya kuzatilgan. Quyosh energiyasi miqdoriYer atmosferasining tashqi chegarasiga yetib kelganda o‘rtacha 1361 (eskiroq baholarga ko‘ra — 1366) Vt/m2ni tashkil etadi. Oldingi davrlar uchun Quyosh yorqinligining bevosita o‘lchovlari mavjud emas, bilvosita ko‘rsatkichlarning ilmiy adabiyotdagi talqinlari esa sezilarli darajada farq qiladi. Umuman olganda, so‘nggi 2000 yil davomida Yerga yetib kelayotgan Quyosh nurlanishi intensivligi taxminan 0,1—0,2 % tebranish bilan nisbatan barqaror bo‘lgan degan fikr ustun. Quyosh yorqinligining tebranishlari vulqon faolligi bilan birga o‘tmishdagi iqlim o‘zgarishlariga, masalan, Maunder minimumidavrida, hissa qo‘shgan bo‘lishi mumkin. Biroq hozirgi iqlim o‘zgarishini tushuntirish uchun bu tebranishlar juda zaif. So‘nggi o‘n yilliklarda ularning ta’siri kuchsiz bo‘lib, sovish tomoniga yo‘nalgan. MGEIKning beshinchi hisoboti Quyoshning 1986-yildan 2008-yilgacha iqlimga ta’sirini −0,04 Vt/m2.
deb baholaydi. Quyosh hozirgi isishning asosiy omili emasligini ko‘rsatuvchi yana bir dalil — atmosfera haroratidagi o‘zgarishlarning taqsimlanishidir. Modellar va kuzatuvlar issiqxona effekti kuchayishi natijasida atmosferaning quyi qatlami (troposfera) isishini, yuqori qatlami (stratosfera) esa bir vaqtning o‘zida sovishini ko‘rsatadi. Agar isish Quyosh ta’sirida bo‘lsa, troposferada ham, stratosferada ham harorat ko‘tarilgan bo‘lar edi.
Teskari aloqalar
Iqlim tizimida bir qator teskari aloqalarbo‘lib, ular tizimning tashqi ta’sirlarga javobini o‘zgartiradi. Musbat teskari aloqalar iqlim tizimining dastlabki ta’sirga javobini kuchaytiradi, manfiy teskari aloqalar esa kamaytiradi. Teskari aloqalar qatoriga quyidagilar kiradi: atmosferadagi suv bug‘i (havo isishi bilan namlikning ortishi suv bug‘ining issiqxona xususiyatlari tufayli qo‘shimcha isishga olib keladi), albedoning o‘zgarishi (sayyoradagi qor va muz maydoni isish davomida qisqarib, Quyosh energiyasining ko‘proq yutilishi va yana isishga sabab bo‘ladi), bulutlar qoplamining o‘zgarishi (ham isish, ham sovishga ta’sir qilishi mumkin), uglerod aylanishining o‘zgarishi (masalan, tuproqdan CO2 ajralishi). Asosiy manfiy teskari aloqa — Yer yuzasi qizigan sari uning kosmosga chiqaradigan infraqizil nurlanishi ortishidir. Stefan — Bolsman qonuniga ko‘ra, harorat ikki baravar ko‘tarilsa, sirtning energiya nurlanishi 16 baravar ortadi.
Teskari aloqalar iqlim tizimining issiqxona gazlari konsentratsiyasi ortishiga sezgirligini belgilashda muhim omildir. Sezgirlik yuqori bo‘lsa, boshqa shartlar teng bo‘lganda, issiqxona gazlarining ma’lum ta’siri ostida isish ham kuchliroq bo‘ladi. Ayrim teskari aloqalar (ayniqsa bulutlar va uglerod aylanishi) miqdorining katta noaniqligi iqlim modellari ma’lum bir emissiya ssenariysida aniq qiymatni emas, balki isishning mumkin bo‘lgan oraliqlarini bashorat qila olishining asosiy sababidir.
Iqlimni modellashtirish

Iqlim modellari iqlim tizimining asosiy fizik, kimyoviy va biologik parametrlari haqidagi tasavvurlarga asoslangan sonli tavsifidir. Ularning murakkablik darajasi turlicha bo‘lishi mumkin. Masalan, iqlimning har bir tarkibiy qismi uchun alohida yoki butun Yer uchun umumiy model yaratish mumkin. Modellar iqlimni tadqiq qilish va bashorat qilish, shuningdek, qisqaroq muddatga ob-havoni prognozlashda qo‘llanadi.
Tarixiy istiqbol


1999-yilda hozirgi harorat ko‘tarilishi juda keskin va so‘nggi ikki ming yil davomida misli ko‘rilmagan hodisa ekanini ko‘rsatuvchi ma’lumotlar e’lon qilindi. Haroratning ko‘tarilishini ko‘rsatadigan grafik shakliga ko‘ra «xokkey tayoqchasi» deb nomlandi. Ushbu nashrdan keyin global isish masalasi ilk bor davlatlararo darajada ko‘tarildi va tez orada iqlimshunoslik hamda zamonaviy jahon siyosatining asosiy mavzularidan biriga aylandi.
O‘z vaqtida «xokkey tayoqchasi» tanqid qilindi, xususan, grafikning tarixiy qismidagi va hozirgi davr qismidagi haroratni aniqlashda turli usullardan foydalanilgani uchun. Unda ishlatilgan statistik usullar ham shubha ostiga olindi. Munozara tezda sof ilmiy doiradan chiqib, ommabop OAV va siyosiy bahslar mavzusiga aylandi. Shunga qaramay, aksariyat iqlimshunoslar XX asrda kuzatilgan harorat so‘nggi 1300 yil ichidagi eng yuqori darajaga yetgan degan xulosaga qo‘shiladi (garchi barcha hududlarda ham emas). «Iqlim xokkey tayoqchasi» natijalari keyinchalik o‘tkazilgan o‘nlab tadqiqotlarda umuman olganda tasdiqlandi. O‘n minglab va yuz minglab yillar davomidagi iqlim evolyutsiyasiga Yerning Quyosh atrofidagi orbital harakatidagi o‘zgarishlarta’sir qiladi. Orbital sikllar o‘n minglab yillar davomida sodir bo‘ladigan sekin o‘zgarishlardir. Hozir ular sovish tendensiyasini ko‘rsatmoqda va uzoq kelajakda yangi muzlanish davrigaolib kelishi mumkin edi, agar antropogen ta’sirning to‘plangan natijasi bunga to‘sqinlik qilmaganida.
Quyidagi manba ma’lumotlariga ko‘ra: CAT tadqiqot guruhi, ma’lumotlariga ko‘ra, Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi 2022-yil bahorida dunyo bo‘ylab uglevodorod qazib olishga investitsiyalarning sezilarli oshishiga sabab bo‘lgan. Bu global isish sur’atini pasaytirish rejalarining amalga oshishiga tahdid tug‘diradi. CAT hisobotiga ko‘ra, uglevodorod qazib olishning ortishi qaytarib bo‘lmaydigan iqlim o‘zgarishiga olib kelishi mumkin.
Yozdagi haroratning yuqori cho‘qqilarini, xususan, 2023-yilyozini hisobga olgan holda, olimlar o‘rtacha harorat o‘sishini 1,5 °C chegarasida ushlab turish deyarli imkonsiz degan xulosaga kelishgan.
Oqibatlari
Iqlimga ta’siri





Global isishning atrof-muhitga ta’siri keng ko‘lamli va uzoq muddatli bo‘lib, quyidagi turli oqibatlarni o‘z ichiga oladi:
- Arktika muzlarining erishi, dengiz sathining ko‘tarilishi, muzliklarning chekinishi: global isish Arktika dengiz muzlarining o‘nlab yillar davomida qisqarishi va yupqalashishiga olib keldi. Hozir ular xavfli holatda bo‘lib, atmosfera anomaliyalariga juda zaif. Arktika dengiz muzlari qisqarishi haqidagi prognozlar farq qiladi. Eng yangi taxminlarga ko‘ra, Arktika yozda muzsiz holatga kelishi mumkin (bu holat muz maydoni 1 million km²dan kam bo‘lganda aniqlanadi), hatto 2025—2030-yillardayoq. Baholashlarga ko‘ra, dengiz sathi 1993-yildan buyon yiliga o‘rtacha 2,6—2,9 mm ± 0,4 mm ga ko‘tarilgan. 1995—2015-yillardagi kuzatuv davrida bu sur’at tezlashgan. MGEIKning yuqori emissiyali ssenariysiga ko‘ra, XXI asrda dengiz sathi o‘rtacha 52—98 sm ga oshishi mumkin.
- Tabiiy ofatlar: global harorat ko‘tarilishi atmosfera yog‘inlariningmiqdori va taqsimlanishini o‘zgartiradi. Atmosfera namroq bo‘lib bormoqda: yuqori va quyi kengliklarda yomg‘ir ko‘proq, tropik va subtropik hududlarda esa kamroq yog‘moqda. Natijada suv toshqinlari, qurg‘oqchiliklar, bo‘ronlar va boshqa ekstremal ob-havo hodisalari ko‘payishi mumkin. Isish bunday hodisalarning chastotasi va ko‘lamini oshirishi ehtimol. Ayrim tadqiqotchilarning fikricha, dengiz suvi haroratining oshishi bo‘ronlar energiyasini kuchaytiradi; boshqalar esa «empirik ma’lumotlar kuchliroq siklonlar yuzaga kelish chastotasi oshganini ko‘rsatmaydi» deb hisoblaydi.
- Issiq to‘lqinlar va boshqa kvazistatsionar ob-havo holatlari: nihoyatda jazirama ob-havo hodisalari 1980-yilgacha bo‘lgan o‘n yilliklarga nisbatan taxminan 50 baravar ko‘paygan. Qirq yil avval juda kuchli yozgi jazirama odatda Yer yuzasining 0,1—0,2 % ini qamrab olgan bo‘lsa, bugun bu ko‘rsatkich taxminan 10 % bo‘lib, yanada oshishi kutilmoqda. Bunga yorqin misol — Rossiyaning Yevropa qismida 2010-yil yozi. Tadqiqotchilar bunday hodisalarni atmosfera Rossbi to‘lqinlariningharakatchanligi kamayishi va amplitudasi ortishi bilan bog‘lashadi. Bu yuqori kengliklardagi tezroq isish tufayli qutblar va ekvator o‘rtasidagi harorat farqi qisqarishi natijasidir.
- «Qulay» ob-havo kunlarining kamayishi: tadqiqotchilar bunday ob-havoni 18 °C — 30 °C harorat, sutkasiga 1 mm dan oshmaydigan yog‘in va shudring nuqtasi 20 °C dan past bo‘lgan nisbatan past namlik bilan belgilaydi. Yerda yiliga o‘rtacha 74 kun «qulay ob-havo» kuzatiladi, global isish natijasida bu ko‘rsatkich kamayadi.
- Okeanning kislotalanishi, okeanda kislorod miqdorining kamayishi: atmosferada karbonat angidrid konsentratsiyasi oshishi dengiz suvida erigan CO2 miqdorining ortishiga va natijada okean kislotaliligining yuqorilashiga olib kelgan. Bu pHqiymatining pasayishi orqali o‘lchanadi. Okeanning kislotalanishi marjon riflariga, baliqchilikka, muhofaza qilinadigan turlarga va jamiyat uchun qimmatli boshqa tabiiy resurslarga tahdid soladi.
- Global isishning uzoq muddatli oqibatlari: asrlar va ming yilliklar miqyosida global isishning ko‘lami birinchi navbatda antropogen CO2chiqindilari bilan belgilanadi. Bu karbonat angidridning atmosferada nihoyatda uzoq saqlanishi bilan bog‘liq. Uzoq muddatli ta’sirlarga muzlarning erishi va undan keyingi muzliklardan xalos bo‘lish (deglasiyatsiya) jarayonida yer qobig‘ining javob reaksiyasi ham kiradi. Bu jarayon glyatsioizostaziyadeb ataladi: bunda quruqlik maydonlari muz massasining bosimidan xalos bo‘ladi. Natijada yer ko‘chkilari va seysmik hamda vulqon faolligi kuchayishi mumkin. Okean suvi isishi, okean tubidagi ko‘p yillik muzloqlarning erishi yoki gaz gidratlari ajralishi sababli yuz beradigan suvosti ko‘chkilari sunamilarga olib kelishi mumkin.
- Keskin iqlim o‘zgarishi[inglizcha] birdan sodir bo‘lishi va qaytarib bo‘lmasligi mumkin. Bunday o‘zgarishlarga ko‘p yillik muzloqlardanmetan va karbonat angidridning tez ajralishi misol bo‘ladi; bu global isishni yanada kuchaytiradi. Yana bir misol — Atlantikadagi meridional oqimlar[inglizcha] aylanishining sekinlashishi yoki to‘xtashidir (shuningdek qarang: termohalin sirkulyatsiyaning to‘xtashi[inglizcha]). Bu Shimoliy Atlantika, Yevropa va Shimoliy Amerikada sovishga olib kelishi mumkin. Bu holat ayniqsa Britaniya orollari, Fransiya va Shimoliy Yevropa mamlakatlariga ta’sir qiladi; ushbu hududlarning isishida Shimoliy Atlantika oqimi.
Ekotizimlarga ta’siri

Iqlim isishi biologik turlar tarqalish hududlarini qutblar tomon siljitishi va qirg‘oq hududlari hamda orollarda yashovchi son jihatdan kam turlarning yo‘qolib ketish ehtimolini oshirishi mumkin. 2002-yilda biolog E. O. Uilson insonning biosferaga hozirgi darajada vayronkor ta’siri saqlansa, 100 yil ichida Yerdagi barcha o‘simlik va hayvon turlarining yarmi yo‘qolishini hisoblagan. Turlarning hozirgi yo‘qolish sur’ati evolyutsion jarayonlar belgilaydigan tabiiy fon sur’atidan 100—1000 baravar yuqori deb baholanadi; kelajakda esa 10 000 baravar yuqori bo‘lishi mumkin. 2003-yilda 14 ta tadqiqot markazida o‘tkazilgan biologik xilma-xillikbo‘yicha sharhga ko‘ra, iqlim o‘zgarishi tufayli 2050-yilgacha quruqlikdagi tirik organizm turlarining 15—37 % i yo‘qolish xavfi ostida qoladi. Eng katta xavf mavjud ekologik boy hududlar Janubiy Afrikada va Karib dengizi havzasida joylashgan.
Iqlim o‘zgarishi yirik daryo tizimlarida baliq turlarining tarqalish hududlarini nomutanosib ravishda siljitmoqda. Masalan, Volga va Kama havzalarida bir vaqtning o‘zida quyidagi jarayonlar kuzatiladi: «janubiy» Ponto-Kaspiy turlari yangi suv omborlariga tarqalib, yashash hududini faol ravishda shimolga kengaytiradi; «shimoliy» sovuqsevar turlar (masalan, Yevropa koryushkasi va ryapushkasi) esa suv harorati ko‘tarilishi tufayli tarqalish hududi va soni qisqarishini boshdan kechirmoqda.
Shimoliy mamlakatlarda, birinchi navbatda Rossiya va Kanadada, dehqonchilik va inson yashashi uchun qulay hududlar kengayadi. Prognozlardan biriga ko‘ra, global isish natijasida 2080-yilgacha qishloq xo‘jaligiga yaroqli yer maydoni 4.2 mln km²ga ko‘payadi (hozirgi paytda — 3,8 mln km² qishloq xo‘jaligi yeri). Shuningdek, sovuq urishi ehtimolining kamayishi va isinayotgan okeandan bug‘lanish kuchayishi hisobiga atmosfera namligining ortishi hosilsizlik xavfini kamaytiradi. Kanadada bu o‘zgarishlar yanada sezilarli bo‘ladi.
Global isish bilan bir vaqtda butun dunyo bo‘ylab ko‘kalamzorlanish (o‘simlik biomassasining, jumladan, bargli va ignabargli o‘rmonlarning ko‘payishi) sodir bo‘lmoqda. Har yili antropogen CO2 chiqindilarining taxminan yarmi atmosferada qoladi, qolgan yarmini esa okean va o‘simliklar (deyarli teng ulushlarda) yutadi. Tarixan chiqindilar ortishi bilan quruqlik ekotizimlarining CO2 ni yutishi ham oshgan. Tadqiqotlar XX asr davomida o‘simliklar biomassasi 31 % ga ko‘payganini, 1980-yildan keyin o‘simliklarning karbonat angidridni yutishi yanada jadallashganini ko‘rsatmoqda. Barg maydoni indeksi (BMI) o‘simlik bilan qoplangan quruqlik maydonining qariyb yarmida tez o‘smoqda. Ko‘kalamzorlanishga eng katta hissa (70 %) CO2 ning atmosferadagi konsentratsiyasi ortishi bilan bog‘liq, biroq boshqa global va mahalliy omillar ham ahamiyatli. Barg maydoni indeksi eng ko‘p Xitoy va Hindistonda oshgan: butun dunyodagi ko‘kalamzorlanish ta’sirining uchdan biri ushbu ikki davlat hissasiga to‘g‘ri keladi, holbuki ular umumiy o‘simliklar maydonining atigi 9 % iga ega. Bunga mamlakatlardagi qishloq xo‘jaligi yerlaridan yiliga bir necha marta hosil olish amaliyoti va Xitoydagi keng ko‘lamli o‘rmonlarni tiklash dasturi katta ta’sir ko‘rsatgan. Biroq ataylab rejalashtirilmagan ko‘kalamzorlanish ham sezilarli: 2000—2017-yillarda barglar maydoni Rossiyada 6,62 %, Avstraliyada 5,62 %, AQSHda 4,55 %, Yevropa Ittifoqida 7,78 % va Kanadada 7,13 % ga oshgan. Shu davrda dunyo miqyosida barglar maydonining o‘sishi 5 % bo‘lgan. Global ko‘kalamzorlanish hodisasi ilk bor 1990-yillar o‘rtalarida sun’iy yo‘ldosh tasvirlarini tahlil qilish asosida aniqlangan. MODIS sun’iy yo‘ldoshlari yordamida ancha batafsil ma’lumot olingan; ularning ma’lumotlariga asoslangan dastlabki tadqiqotlar 2016-yilda chop etilgan. Natijalar hodisaning katta ko‘lamini va uglerod aylanishiga chuqur ta’sirini ko‘rsatgan. MODIS ma’lumotlari sirt rangiga qarab barg maydoni indeksini (BMI) baholash imkonini beradi. Biroq usulning cheklovlari bor: tadqiqot mualliflarining ta’kidlashicha, sun’iy yo‘ldosh suratlaridagi sirt rangi doim ham birlik maydondagi biomassa miqdorining ishonchli ko‘rsatkichi bo‘la olmaydi. Masalan, o‘rmonlar yaylovlarga almashtirilsa, o‘rmonning yo‘qolishi sirt rangi o‘zgarishiga olib kelmasligi mumkin.
Kelajakda ko‘kalamzorlanish tendensiyasining qanday davom etishi ko‘p omillarga bog‘liq. Masalan, Hindistonda oziq-ovqat ishlab chiqarishning o‘sishi sug‘orish hisobiga ta’minlanmoqda. Yerosti suv manbalari kamaygani sari tendensiya o‘zgarishi mumkin.
CO2 konsentratsiyasi ortishining o‘simliklarga ijobiy ta’siri ham cheklangan bo‘lishi mumkin. Tadqiqotlar o‘simliklar CO2 ning yuqori darajasiga moslashishini va vaqt o‘tishi bilan bu omilning roli kamayishini ko‘rsatadi.
Xitoy va Hindiston yetakchi o‘rin tutayotgan global ko‘kalamzorlanish Braziliya va Indoneziya kabi tropik hududlarda tabiiy o‘simlik qoplamiga yetkazilgan zarar o‘rnini qoplamaydi. Ushbu ekotizimlarning ekologik barqarorligi va biologik xilma-xilligi uchun salbiy oqibatlar saqlanib qolmoqda. Tropik o‘rmonlarda inson faoliyati sababli degradatsiya natijasidagi biomassa yo‘qotilishi o‘rmonlar o‘sishidan olinadigan foydadan ikki baravar ko‘p.
Butun Yer miqyosida kuzatilayotgan ko‘kalamzorlanishning ijobiy ta’sirlari global isishning salbiy oqibatlarini qoplashga umuman yetarli emas.
Ijtimoiy oqibatlar
Iqlim o‘zgarishining insoniyat jamiyatiga isish, yog‘in xususiyatining o‘zgarishi yoki bu ikki omilning birgalikdagi ta’siri orqali ta’siri butun dunyoda aniqlangan. Biroq kelajakdagi ijtimoiy oqibatlar bir xil bo‘lmaydi. Global isish ko‘lami ortishi bilan xavflar ham oshishi kutilmoqda. Barcha hududlar salbiy ta’sir xavfiga duch keladi, ammo quyi kengliklarda joylashgan, eng kam rivojlangan mamlakatlar eng yuqori xavf ostida. 2015-yilda o‘tkazilgan tadqiqotda kambag‘al mamlakatlar iqtisodiy o‘sishi (YAIM) kelajakdagi iqlim isishiga ilgari taxmin qilingandan ancha sezgir ekani xulosa qilingan. Kichik orollar va daryo deltalarida suv bosishi dengiz sathining ko‘tarilishi natijasida hayotiy muhim infratuzilma va aholi punktlariga tahdid solishi kutilmoqda. Bu boshpanasiz qolishning ommaviy tus olishiga , masalan, Bangladeshkabi pasttekisliklarga ega mamlakatlarda, shuningdek, fuqarolikning butunlay yo‘qolishiga , masalan, Maldiv orollari va Tuvalu.
kabi mamlakatlar aholisi uchun olib kelishi mumkin. Global isishning insoniyatga ta’siriga quyidagilar misol bo‘ladi:
- 2014-yilda meta-tahlilo‘tkazildi. Unga ko‘ra, harorat 1 °C ga ko‘tarilganda zo‘ravonlik darajasi 20 % ga oshadi. Bunga janjallar, zo‘ravonlik jinoyatlari, ommaviy tartibsizliklar yoki urushlar.
- 2015-yilgi MGEIKning A1B emissiya ssenariysiga asoslangan baholashga ko‘ra, ko‘p yillik muzloqlardan ajraladigan qo‘shimcha issiqxona gazlari jahon iqtisodiyotiga 43 trillion AQSH dollari zarar yetkazadi.
- Hosildorlik o‘rta va yuqori kengliklardagi qishloq xo‘jaligi ekinlarida mahalliy harorat 1—3 °C ga ko‘tarilganda biroz ortadi, ammo keyingi isish uni pasaytiradi. Quyi kengliklarda (ayniqsa qurg‘oqchil hududlar va tropiklarda) qishloq xo‘jaligi juda zaif. Mahalliy haroratning ozgina, ya’ni 1—2 °C ga ko‘tarilishi ham ocharchilik xavfini kuchaytiradi. Jahon miqyosida qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish salohiyati mahalliy o‘rtacha harorat 1—3 °C gacha oshganda ortadi, keyinchalik esa kamayadi.
- Iqlim isishi Shimolning mahalliy xalqlariturmush tarzini o‘zgartirgan. Dunyoning boshqa hududlaridagi tubjoy xalqlarga ham shunga o‘xshash ta’sirlar borligi haqidagi dalillar ko‘paymoqda. Iqlim o‘zgarishining hududiy oqibatlari hozir barcha qit’alarda va okeanlarning turli qismlarida avvalgiga qaraganda ko‘proq joylarda kuzatilmoqda.
- 2020-yilgi tadqiqotga ko‘ra, agar global isish avvalgi sur’atda davom etsa, yarim asrdan keyin 3,5 milliardgacha odamning yashash joyi yashashga yaroqsiz ob-havo sharoitlari mavjud hududlarga to‘g‘ri kelishi mumkin. Yillik o‘rtacha harorat 29 darajadan (Sahroi Kabirdagidek) yuqori bo‘ladigan quruqlik maydoni 0,8 % dan 19 % gacha ko‘payadi. Yerdagi yillik o‘rtacha haroratning har bir qo‘shimcha darajaga ko‘tarilishi taxminan bir milliard kishini yashash uchun yaroqli sharoitdan mahrum qilishi mumkin.
Inson salomatligiga ta’siri
Quyidagi tashkilot fikricha: Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotiiqlim o‘zgarishining oqibatlari aksariyat hollarda salbiydir.
JSST iqlim o‘zgarishi salomatlikning ijtimoiy va atrof-muhit bilan bog‘liq omillariga, masalan, toza havoxavfsiz ichimlik suvi, oziq-ovqat mahsulotlari yetarli miqdorda bo‘lishiga va ishonchli boshpananing mavjudligiga ta’sir qilishini ta’kidlaydi.
Umuman olganda, jamoat salomatligiga ta’siri[inglizcha] ijobiydan ko‘ra salbiyroq bo‘ladi. Ekstremal ob-havo hodisalari jarohatlar va o‘limga sabab bo‘ladi, hosilsizlik esa to‘yib ovqatlanmaslik xavfini tug‘diradi.
- Jaziramaning ta’siri
Yuqori harorat, ayniqsa keksalarda, yurak-qon tomir va nafas olish kasalliklaridan o‘limga olib keladi. Masalan, 2003-yil yozida Yevropadagi kuchli jazirama 70 000 dan ortiq kishining o‘limiga sabab bo‘lgan. Havoning yuqori harorati, jumladan, ozonkabi ifloslantiruvchi moddalar miqdorini oshiradi va yurak-qon tomir hamda nafas olish kasalliklarini og‘irlashtiradi. Kuchli jaziramada aeroallergenlar, masalan, gulchanglarmiqdori ko‘payadi. Ular astmani (ushbu kasallik taxminan 300 million kishida mavjud) qo‘zg‘atishi mumkin.
Har yili iqlim o‘zgarishi bilan bog‘liq tabiiy ofatlar, asosan, rivojlanayotgan mamlakatlarda, 60 000 dan ortiq kishining o‘limiga sabab bo‘ladi.
Ayrim hududlarda sovuq bilan bog‘liq o‘limlar o‘rnini issiqlik bilan bog‘liq o‘limlar egallaydi. 2018-yilda AQSH Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlari tadqiqot o‘tkazib, harorat ko‘tarilishini o‘z joniga qasd qilish holatlari ko‘payishi bilan bog‘lagan. Unda jazirama kunlar o‘z joniga qasd qilish holatlarini ko‘paytirishi va AQSHda 26 000 dan ortiq shunday holatga 2050-yilgacha sabab bo‘lishi mumkinligi aytiladi.
Hududiy oqibatlar
Hukumatlararo komissiya kutilayotgan iqlim o‘zgarishiga eng zaif bir qator hududlarni ajratib ko‘rsatgan. Ular orasida Sahroi Kabirhududi, Osiyodagi ulkan daryo deltalari va kichik orollar bor. Mavjud ko‘plab tanglik omillari va moslashish imkoniyatlari pastligi sababli Afrika iqlim o‘zgarishiga eng zaif qit’alardan biridir. Mavjud muammolarga kambag‘allik, siyosiy nizolar va ekotizimlar degradatsiyasi kiradi. Prognozlarga ko‘ra, 2050-yilgacha iqlim o‘zgarishi tufayli 350 milliondan 600 milliongacha odam suv tanqisligining kuchayishini his qiladi. Iqlimning o‘zgaruvchanligi va o‘zgarishi butun Afrikada qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishiga, jumladan, oziq-ovqatdan foydalanish imkoniyatlariga jiddiy zarar yetkazishi kutilmoqda.
Yevropadagi salbiy o‘zgarishlar: janubda harorat oshishi va qurg‘oqchilik kuchayishi (natijada suv resurslari, gidroelektr energiya ishlab chiqarish va qishloq xo‘jaligi mahsulotlari kamayishi, turizm sharoitlarining yomonlashuvi); qor qoplamining qisqarishi va tog‘ muzliklarining chekinishi; kuchli toshqinlar va halokatli suv bosishlar xavfining daryolarda ortishi; Markaziy va Sharqiy Yevropada yozgi yog‘inlarning ko‘payishi, o‘rmon hamda torf yong‘inlarining tezlashishi, o‘rmonlar mahsuldorligining kamayishi; Shimoliy Yevropada tuproqning beqarorlashuvi. Arktikada esa muz qoplamasi maydonining qisqarishi, dengiz muzlarining kamayishi va qirg‘oqlar eroziyasining kuchayishi kuzatiladi.
Rossiya hududida yillik o‘rtacha harorat sayyoradagi o‘rtacha ko‘rsatkichdan 2,5-2,8 baravar tezroq oshmoqda. Eng tez «isiyotgan» hudud — Uzoq Shimol, xususan, Taymir yarimoroli. 2020-yilda Rossiya karbonat angidrid chiqindilarining umumiy hajmi bo‘yicha uchinchi o‘ringa chiqdi.
Oldini olish va moslashish
Global isishning omillari va oqibatlarini baholash davlatlar, korporatsiyalar va alohida kishilar darajasida oldini olish va moslashish choralariga asos bo‘ladi. Ko‘plab ekologik tashkilotlar iqlim o‘zgarishiga qarshi choralar, avvalo shaxsiy iste’molchilar, shuningdek, munitsipal, hududiy va hukumat darajalaridagi harakatlarni qo‘llab-quvvatlaydi.
2012-yilgacha global isishga qarshi kurashdagi asosiy xalqaro bitim Kioto protokoli (1997-yil dekabrda kelishilgan, 2005-yil fevralda kuchga kirgan) edi. U BMTning Iqlim o‘zgarishi to‘g‘risidagi doiraviy konvensiyasigaqo‘shimcha hisoblanadi. Protokol dunyoning 160 dan ortiq mamlakatini qamrab olib, global issiqxona gazlari chiqindilarining taxminan 55 % ini o‘z ichiga olgan. Uni amalga oshirishning birinchi bosqichi 2012-yil oxirida yakunlangan, ikkinchi bosqich bo‘yicha ishtirokchilar kelisha olmagan. Yangi kelishuv bo‘yicha xalqaro muzokaralar 2007-yilda Bali ((Indoneziya) orolida boshlangan va BMTning Kopengagen dagi 2009-yil dekabr konferensiyasida davom etgan. O‘tgan yillar davomida jami 20 dan ortiq xalqaro konferensiya[inglizcha] BMTning Iqlim o‘zgarishi to‘g‘risidagi doiraviy konvensiyasi ishtirokchilari orasida o‘tkazilgan. 2010-yilda Kankunda (Meksika) bo‘lgan konferensiyada tomonlar isishni 2 °C bilan cheklashni maqsad deb tan olib, bunga erishish uchun «zudlik bilan qat’iy choralar ko‘rish nihoyatda zarur»ligini ta’kidlagan. Ekologik nohukumat tashkilotlar va olimlar tanqidiga qaramay, iqlim o‘zgarishi bo‘yicha xalqaro muzokaralar ishtirokchilari hozirgacha CO chiqindilarining byudjetga asoslangan yondashuvidan CO chiqindilariga doir o‘z majburiyatlarini belgilashda foydalanishdan qochib kelmoqda2; xalqaro muzokaralar qatnashchilari muhokama qilishga tayyor majburiyatlar bilan hozirgi ilmiy ma’lumotlarga ko‘ra zarur bo‘lgan emissiya qisqarishi o‘rtasida tafovut mavjud.

Xalqaro huquqiy jihatdan haqiqiy cheklovlar yo‘qligi investitsiyalarning inersion ssenariy bo‘yicha davom etishiga hamda ortib borayotgan tafovutga — iqtisodiyotdagi amaldagi vaziyat bilan xavfli isishni cheklash bo‘yicha e’lon qilingan maqsad o‘rtasidagi nomuvofiqlikka — olib keladi. AQSH, Yevropa Ittifoqi va Xitoyda hozirning o‘zida foydalanish muddati davomida atmosferaga ushbu mamlakatlarga CO2uchun global chiqindi byudjeti aholi jon boshiga teng taqsimlanganda tegadigan ulushdan ko‘proq CO2chiqaradigan infratuzilma obyektlari bor. Energetika infratuzilmasining global baholashlariga ko‘ra, 2017-yildan keyin dunyoda qazilma yoqilg‘idaishlaydigan yangi elektr stansiyalarini ishga tushirmaslik lozim. Durban shahrida qabul qilingan qarorlarga ko‘ra, 2020-yilgacha majburiy iqlim kelishuvi amal qilmaydi. Bu holat o‘sha muddatga qadar emissiyani qisqartirish bo‘yicha sezilarli choralar ko‘rish emas, balki global chiqindilar cho‘qqisiga erishish ham zarurligi keng e’tirof etilgan bo‘lsa-da sodir bo‘ldi. Emissiyaning jami byudjeti cheklangan sharoitda eng yuqori chiqindi darajasiga erishishdagi har qanday kechikish keyinchalik talab etiladigan qisqartirishning tezligi va miqyosini keskin oshiradi; bu esa siyosiy va texnik jihatdan uni amalga oshirib bo‘lmaydigan darajaga yetkazishi mumkin. Ayrim tadqiqotlarga ko‘ra, global isishni 2 °C bilan cheklash uchun «oqilona ehtimol»ni saqlashning hozirgi yagona yo‘li (bu xavfli iqlim o‘zgarishi darajasidir) rivojlangan mamlakatlar iqtisodiy o‘sishini to‘xtatib, ularni quyidagi strategiyaga o‘tkazishdir: manfiy o‘sish.

2013-yilda qazilma yoqilg‘ilarni yoqish va sement ishlab chiqarishdan kelgan CO2 chiqindilari 36,1 Gt CO2ni tashkil etgan. Umumiy hajmning AQSH ulushi 14 %, Yevropa Ittifoqiniki 10 %, Xitoyniki 28 % bo‘lgan (qarang: CO2 chiqindilari bo‘yicha mamlakatlar ro‘yxati). 2006-yilda mutlaq CO2chiqindilari bo‘yicha ilk bor AQSHga tenglashgan Xitoy hozir ushbu ko‘rsatkich bo‘yicha AQSH va Yevropa Ittifoqining jami ko‘rsatkichidan yuqori, aholi jon boshiga emissiyasi bo‘yicha esa Yevropa Ittifoqiga tenglashgan (qarang: Aholi jon boshiga CO2 chiqindilari bo‘yicha mamlakatlar ro‘yxati). Olimlarning taxminiga ko‘ra, mavjud tendensiyalar saqlanganda, 2019-yilga kelib Xitoyning karbonat angidrid ishlab chiqarishdagi ulushi AQSH, Yevropa Ittifoqi va Hindistonning jami ulushidan ko‘proq bo‘ladi; Yevropa Ittifoqi va Hindiston ulushlari esa deyarli tenglashadi.
Ilmiy ma’lumotlar


Iqlim tadqiqotlari sanoatlashtirish boshlangandan beri global isish va CO2 ning jamlangan emissiyasi o‘rtasida deyarli chiziqli bog‘liqlik borligini ishonchli aniqlagan. Bu global isishni ma’lum chegaradan (masalan, 2 °C) pastda ushlab turish uchun belgilangan muvaffaqiyat ehtimoliga erishish maqsadida emissiya byudjeti, ya’ni kelajakda chiqariladigan jami CO2miqdoriga cheklov qo‘yish zarurligini anglatadi. Hisoblangan emissiya kvotalari qazilma yoqilg‘ilarning ma’lum zaxiralaridan ancha kichik.
MGEIKning 8-oktabr 2018-yilgi hisobotiga ko‘ra, global isishni 1,5 °C bilan cheklash uchun 2030-yilga borib global CO2 chiqindilari kamida 49 % ga, 2017-yilga nisbatan, qisqartirilishi va 2050-yilga borib nolga tushirilishi kerak.
Emissiya byudjeti — kelajakdagi jami CO2chiqindilari muayyan darajadagi isishga mos keladigan, cheklangan umumjahon resursi ekanini bildiradi. Uni mamlakatlar o‘rtasida oldindan xalqaro kelishuv asosida yoki har bir davlatning mustaqil belgilangan milliy sa’y-harakatlari natijasida taqsimlash kerak. Iqlim o‘zgarishini yumshatish bo‘yicha global sa’y-harakatlarni taqsimlash muammosi ilmiy adabiyotlarda muhokama qilinadi.
Iqlim modellari ko‘rsatishicha, XXI asrda kamida 50 % ehtimol bilan haroratning 2 °C dan ortiq ko‘tarilmasligini ta’minlash imkoniyati chegarasida turibdi (geoinjeneriya va manfiy emissiyakabi faraziy variantlar hisobga olinmaganda). Biroq Anderson va Bows 2008, Raupach va boshqalar 2014 ishlarida (batafsil quyida) 50 % ehtimol bilan 2 °C chegarasini saqlash iqlim o‘zgarishini yumshatishning real maqsadi sifatida qaraladi. Chiqindilarning to‘planib boradigan ta’siri sababli ilgari bahsli bo‘lgan ko‘plab iqlim siyosati masalalari dolzarbligini yo‘qotmoqda. Masalan, 1,5 °C isish chegarasi uchun 80 % muvaffaqiyat ehtimoli bilan belgilangan global emissiya byudjeti hozir nolga teng, bu maqsadga erishish deyarli imkonsiz. Ilgari taklif etilgan, chiqindilar byudjetini mamlakatlar o‘rtasida ularning tarixiy hissasiga qarab taqsimlash tamoyili rivojlangan mamlakatlar uchun juda past yoki nol kvotaga olib keladi.
Anderson va Bows (2008) tadqiqotida turli mamlakatlarning zarur harakatlarini belgilash masalasi rivojlanayotgan davlatlarning iqtisodiy rivojlanish imkoniyatini saqlash zaruratidan kelib chiqib ko‘riladi (Kopengagen kelishuvidagi adolat tamoyili). Shu sababli ushbu mamlakatlar emissiyasining eng yuqori nuqtasi 2025-yilgacha suriladi, rivojlangan mamlakatlarning emissiya byudjeti esa global byudjet bilan rivojlanayotgan davlatlar byudjeti o‘rtasidagi farq sifatida aniqlanadi. Amaliy choralar darhol boshlansa, bu rivojlangan davlatlarda chiqindilarni yiliga 8—10 % tezlikda qisqartirishni talab qiladi. Mualliflar fikricha, bunday sur’atlar iqtisodiy o‘sish bilan mutlaqo mos kelmaydi.
Raupach va boshqalar (2014) fikricha, emissiya byudjetini taqsimlash yechimi quyidagi ikki qarama-qarshi yondashuv o‘rtasidagi murosa sifatida ko‘rsatilishi mumkin:
- mamlakatidan qat’i nazar, har bir kishining chiqindi chiqarish huquqi teng bo‘lishi;
- emissiya byudjetini mamlakatlarning amaldagi chiqindilariga mutanosib taqsimlash.
Mualliflarning fikricha, muzokaralar uchun yuqoridagi yondashuvlarning har biriga teng vazn berilgan murosa varianti amaliy qiziqish uyg‘otishi mumkin. Ishda qator mamlakatlar uchun mumkin bo‘lgan qisqartirish diapazonlari hisoblangan va qo‘shimcha omillarni hisobga olish imkoniyati baholangan:
Iqlim o‘zgarishini yumshatish bo‘yicha amaliy choralarni boshlashni 10 yilga kechiktirish CO2 chiqindilarini kamaytirishning zarur global yillik sur’atini 5,5 % dan 9 % gacha oshiradi.
Emissiyani ishlab chiqarish emas, iste’mol asosida hisoblash quyidagilarni anglatadi: emissiyani tovar ishlab chiqarishdan kelgan chiqindilarni, mahsulot qayerda ishlab chiqarilganidan qat’i nazar, u iste’mol qilinadigan mamlakat hisobiga yozishni anglatadi. Bu yondashuv Xitoy kabi eksportchi mamlakatlar uchun qisqartirish foizini faqat biroz kamaytiradi, chunki ularda hal qiluvchi omil emissiyaning hozirgi juda yuqori o‘sish sur’ati bo‘lib qoladi. Shunga qaramay, bu yondashuv muzokaralar muvaffaqiyati uchun foydali deb hisoblanadi.
Zarur qisqartirishlarni belgilashda YAIM hajmini omil sifatida hisobga olish mamlakatlar majburiyatlarini sezilarli o‘zgartirmaydi, chunki YAIM va joriy emissiya iqtisodiy rivojlanish darajasi bilan chambarchas bog‘liq.
Chancel va Piketty (2015) ishida mualliflar Kioto protokoli imzolanganidan beri mamlakatlar o‘rtasidagi CO2 chiqindilari tengsizligi sezilarli kamayganini ta’kidlaydi. Ayni vaqtda ayrim mamlakatlar ichidagi ijtimoiy guruhlar o‘rtasida chiqindilar taqsimotining notekisligi ortib bormoqda. Eng yuqori daromadli Yer aholisining 10 % i global CO2chiqindilarining qariyb yarmiga javobgar. Ushbu omilni hisobga olish hukumatlarga aniqroq yo‘naltirilgan iqlim siyosatini ishlab chiqish imkonini berishi mumkin: u aholining nisbatan kichik qismini qamrab olgan holda ham chiqindilarni ancha keskin kamaytirishga imkon yaratadi.
Taniqli iqlimshunos Kevin Anderson fikricha, global emissiyani bir yil ichida 30 % ga kamaytirish mumkin, agar aholining eng boy 10 % qismidagi shaxsiy emissiya o‘rtacha Yevropa fuqarosi darajasida cheklansa.
Bir qator yetakchi iqlimshunoslar kelgusi har bir o‘n yillikda global emissiyani yarmiga kamaytirish tarafdori. Ularning fikricha, mavjud texnologiyalar va siyosiy vositalar yordamida bunga erishish mumkin. Ehtimoliy choralar: CO2 chiqindisi uchun bir tonnaga 50 $ miqdorida to‘lov joriy qilish va 2030-yildan boshlab butun dunyo yo‘llarida ichki yonuv dvigatelli barcha transport vositalaridan foydalanishni taqiqlash.
Global emissiyani kamaytirishning yakuniy maqsadi — karbonat angidridning manfiy emissiyasiga erishish, ya’ni atmosferadan chiqarib olinadigan karbonat angidrid miqdorini unga chiqariladigan miqdordan oshirishdir. Global isish haroratini 1,5 °C bilan cheklash uchun 2100-yilgacha Yer atmosferasidan 1 trln tonna karbonat angidrid ajratib olinishi kerak.
2021-yil avgustda IPCC hisobot chiqardi. Unga ko‘ra, global isishni 1,5 °C doirasida 50 % ehtimol bilan ushlab turish mumkin, agar 2020-yildan asr oxirigacha atmosferaga 500 mlrd tonnadan ortiq CO₂ chiqarilmasa. Hozir yiliga taxminan 40 mlrd tonna CO₂ chiqarilmoqda. Chiqindilar darhol va keskin qisqartirilmasa, o‘rtacha harorat asr oxirigacha 2 °C dan ko‘proq ko‘tarilishi mumkin.
Kioto protokoli
Kioto protokoli — BMTning Iqlim o‘zgarishi to‘g‘risidagi doiraviy konvensiyasi (BMT IO‘DK) maqsadlarini amalga oshirish uchun tuzilgan xalqaro shartnoma. Konvensiya ishtirokchi davlatlardan issiqxona gazlari chiqindilarini qisqartirishni talab qiladi. Protokol 1997-yilda imzolangan va 16-fevral 2005-yilda kuchga kirgan. Unga 192 davlat qo‘shilgan. Konvensiyaning rasmiy maqsadi atmosferadagi issiqxona gazlari konsentratsiyasini «iqlim tizimiga xavfli antropogen ta’sirga yo‘l qo‘ymaydigan daraja»gacha kamaytirishdir (2-modda). Protokol 38 ta rivojlangan davlatning (Doiraviy konvensiyaning 1-ilovasida sanab o‘tilgan) issiqxona gazlari chiqindilarini cheklash bo‘yicha miqdoriy majburiyatlarini o‘z ichiga olgan. Muayyan davlatga qarab, 2012-yildagi emissiya 92—110 % ni, ya’ni 1990-yildagi darajaga nisbatan shuncha miqdorni bo‘lishi kerak edi. Ishtirokchi mamlakatlar o‘rtasida emissiya kvotalari savdosiga hamda milliy majburiyatlarni boshqa mamlakatlarda, jumladan, 1-ilovaga kirmagan davlatlarda tegishli loyihalarga sarmoya kiritib bajarishga ruxsat berilgan. Ishtirokchi davlatlar issiqxona gazlari chiqindilarini hisobga olishning milliy tizimlarini yaratgan. 1-ilovaga kirmagan mamlakatlar uchun shunday tizimlarni yaratish rivojlangan davlatlar bilan qo‘shma loyihalarga investitsiya olish sharti edi. Majburiyatlar bajarilishini kuzatib borish va ularni bajarmaslik uchun sanksiyalar ko‘zda tutilgan. Protokolning birinchi amal qilish davri 2012-yilda yakunlangan. Ikkinchi davrni boshlash uchun Doha konferensiyasida protokolga tuzatishlar kiritilgan, ammo ularni ratifikatsiya qilish jarayoni to‘xtab qolgan. 2015-yil noyabr holatiga ko‘ra, tuzatishlarni 59 davlat ratifikatsiya qilgan, kuchga kirishi uchun kamida 144 davlat ishtiroki zarur edi. Ikkinchi bosqichda majburiy maqsadi bo‘lgan 37 mamlakatdan atigi 7 tasi tuzatishlarni ratifikatsiya qilgan. Rossiya Yaponiya va Yangi Zelandiya bilan birga Kioto protokolining birinchi davrida qatnashgan, ammo ikkinchi davrida qatnashmagan. AQSH kelishuvning birinchi bosqichini imzolagan, ammo ratifikatsiya qilmagan. Keyingi iqlim konferensiyalarida Kioto protokolini uzaytirish imkoniyati muhokama qilinmagan. Kelishuvda ishtirok etish xarajatlari katta bo‘lmagan: 1-ilova davlatlarining YAIMi shu sababli 0,05 % dan kamga qisqargan. Jahon banki Kioto protokolining chiqindilarni cheklashdagi rolini ahamiyatsiz deb baholagan. Protokol 1997-yilda imzolangan, ammo 2006-yilga borib qazilma yoqilg‘ilarni yoqishdan keladigan emissiya 24 % ga oshgan; bunda asosiy o‘sish 1-ilovaga kirmagan mamlakatlarga to‘g‘ri kelgan.
Parij kelishuvi
Kelishuvning maqsadi (2-moddaga ko‘ra) BMTning Iqlim o‘zgarishi to‘g‘risidagi doiraviy konvensiyasini amalga oshirishni «jadallashtirish», xususan, global o‘rtacha harorat o‘sishini 2 °C dan «ancha past» ushlab turish va uni 1,5 °C bilan cheklash uchun «sa’y-harakat qilish»dir.
Kelishuv ishtirokchilari CO2 chiqindilarining cho‘qqisiga «imkon qadar tezroq» erishish kerakligini ma’lum qilgan.
Ishtirokchi davlatlar umumiy e’lon qilingan maqsadga qo‘shadigan o‘z hissalarini mustaqil belgilaydi va har besh yilda qayta ko‘rib chiqadi. Kelishuvda hozir taklif etilgan milliy hissalar yetarli emasligi, ular qayta ko‘rilganda «katta maqsadlarni ko‘zlash» va «taraqqiyot» ko‘rsatish zarurligi aytiladi. Milliy maqsadlarni e’lon qilishga ham, ularga albatta erishishni ta’minlashga ham majburlovchi mexanizm ko‘zda tutilmagan.
Isishni 1.5 va 2 daraja bilan cheklash mumkinligi
CO2 chiqindilari byudjetining joriy emissiya darajasi saqlanganda tugash muddatlari.
Hozirgi ilmiy qarashlarga ko‘ra, belgilangan isish chegarasi va undan oshmaslik ehtimoli mavjud emissiya byudjetihajmini, ya’ni kelajakdagi jami CO2chiqindilarini belgilaydi. Iqlim modellari shuni ko‘rsatadiki, XXI asrda kamida 50 % ehtimol bilan 2 °C chegarasini saqlash imkoniyati chegarada turibdi; 80 % ehtimol bilan 1,5 °C chegarasini saqlash uchun esa emissiya byudjeti nolga teng.
Ovqatlanish odatlarini o‘zgartirish (o‘simlik mahsulotlariga boy ratsion; kaloriyalarni optimal darajagacha kamaytirish), oziq-ovqat chiqindilarini 50 % ga qisqartirish va qishloq xo‘jaligi amaliyotlarini modernizatsiya qilish (hosildorlikni 50 % ga oshirish, oziq-ovqat ishlab chiqarishning uglerod izini 40 % ga kamaytirish) haroratning 2 °C ga ko‘tarilishini 2100-yilgacha 67 % ehtimol bilan oldini oladi, agar oziq-ovqat sanoatidan tashqaridagi barcha emissiya 2050-yilgacha nolga tushirilsa.
Jamoatchilik munosabati
Ekologik tashkilotlar pozitsiyasi
Qo‘shma maktub Nohukumat tashkilotlar: Grinpis, WWF va Xalqaro ekologik huquq markazi quyidagicha hisoblaydi: yuqori darajadagi rahbarlar qazilma yoqilg‘i sohasidagi faoliyati uchun javobgarlikka tortilishi mumkin, xususan, quyidagi holatlar tufayli: moliyalashtirish iqlim o‘zgarishini inkor etishni uchun javobgarlikka tortilishi mumkin. 2014-yilda ekologik tashkilotlar yirik sug‘urta kompaniyalari, qazilma yoqilg‘i qazib oluvchi va boshqa qator yirik kompaniyalar rahbarlariga rasmiy maktub yuborib, agar ularning rahbarlari yoki xodimlariga shunday da’volar qo‘zg‘atilsa, xarajatlarni shaxsan kim to‘lashini tushuntirishni talab qilgan.
Investitsiyalarni boykot qilish
2011-yildan beri bir qator ekologik guruhlar qazilma yoqilg‘ilarga investitsiya kiritishga qarshi kampaniya olib bormoqda. Ular o‘z pozitsiyasini quyidagicha izohlaydi:
Agar iqlimni vayron qilish noto‘g‘ri bo‘lsa, bu vayronagarchilikdan foyda olish ham noto‘g‘ridir.
— 350.org
Dastlab kampaniya asosan universitetlarni qamrab olgan, keyinchalik munitsipal hokimiyatlar, pensiya jamg‘armalari va moliyaviy hamda siyosiy jihatdan muhim boshqa tuzilmalar (masalan, Parij va Nyu-Yorkshahar hokimiyatlari) ham unga qo‘shila boshladi. Boykot tashabbuskorlaridan biri Bill MakKibbenning fikricha, bunday harakatlar tegishli kompaniyalarga bevosita moliyaviy zarar yetkazmoqda. U dunyodagi eng yirik xususiy ko‘mir kompaniyasi Peabody Energy misolini keltiradi: kompaniya bankrot bo‘lishidan sal oldin rasmiy hisobotida «investitsiyalarni qaytarib olish bo‘yicha sa’y-harakatlar investitsiya muhitiga ta’sir qilib, mahsulotlarimizga talabga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin»ligini qayd etgan. Shell kompaniyasi ham xavotir bildirgan («ayrim investorlar muayyan guruhlar tomonidan qazilma yoqilg‘ilardan investitsiyalarini olib chiqishga majburlash maqsadida bosimga uchramoqda»).
Jahon banki 2019-yilda neft va gaz loyihalarini moliyalashtirishni to‘xtatib turish rejalarini e’lon qilgan[ma’lumotlarni yangilash kerak].
Investitsiyalar boykotiga birinchi bo‘lib qo‘shilgan davlat — Irlandiya.
Vatikan pozitsiyasi
Rim papasi Fransisk 2015-yilda iqlim muammosi va atrof-muhitni muhofaza qilishga bag‘ishlangan maxsus Laudato si’ensiklikasini (papa murojaatini) e’lon qilib, misli ko‘rilmagan qadam tashladi.
Ensiklikada shunday deyiladi: «Umumiy uyimiz vayron bo‘lmoqda, bundan eng ko‘p kambag‘allar aziyat chekmoqda». Papa «kelgusi bir necha yil ichida» issiqxona gazlari chiqindilarini keskin kamaytirish zarurligini ta’kidlagan; boy mamlakatlar qayta tiklanmaydigan manbalardan olinadigan energiya iste’molini cheklashi, iqtisodiy o‘sishni tiyish va hatto «orqaga qadam tashlash» haqida ham o‘ylashi lozim, toki kech bo‘lmasin. Papa aholi soni o‘sishiga ortiqcha e’tibor qaratilishini qoralab, imtiyozli ozchilikning «haddan tashqari» iste’mol darajasi muhimroq ekanini ko‘rsatgan. U siyosiy va iqtisodiy hokimiyatga ega kishilarni «muammoni yashirish»da ayblagan. Muqaddas Taxt hujjatida iqlim bo‘yicha xalqaro muzokaralarning muvaffaqiyatsizligi umumiy manfaatlarni himoya qilishdan ustun kelayotgan va o‘z rejalariga to‘sqinlik qilinmasligi uchun axborotni boshqarayotgan «xususiy manfaatlar» ta’siri bilan izohlangan.
Ensiklika e’lon qilinishidan oldin Papa fanlar akademiyasiningmaxsus hisoboti chop etilgan. Unda 2 °C isish chegarasini saqlash uchun «asr o‘rtalariga borib energetika tizimini chuqur dekarbonizatsiya qilish va 2070-yilgacha deyarli nol emissiyaga erishish» zarurligi aytilgan. Gap shunchaki kelajak avlodlar farovonligi emas, insoniyat sivilizatsiyasining mavjudligi haqida ketayotgani ta’kidlangan.
Tanqid

Iqlim skeptitsizmi — global isish haqidagi ilmiy tasavvurlarga ishonmaslik, hatto ularni inkor etishdir. Iqlim skeptiklari antropogen iqlim o‘zgarishi haqidagi ilmiy yakdillikni[inglizcha]inkor etadi yoki shubha ostiga oladi. Isishning o‘zi, bu jarayonda insonning roli yoki uning xavfliligi shubha mavzusi bo‘lishi mumkin. Iqlim skeptitsizmi dunyoning ko‘plab mamlakatlarida keng tarqalgan jamoatchilik kayfiyatidir. U global isishning xavfli darajasini oldini olishga qaratilgan siyosiy qarorlarga to‘sqinlik qiladi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, isish faktini inkor qilishdan ko‘ra uning antropogen xususiyatiga shubha qilish kengroq tarqalgan. Ammo birinchi holat ham uchraydi: AQSH aholisining qariyb uchdan bir qismi (38 % — 2010-yil ma’lumotiga ko‘ra) hech qanday isish yuz bermayapti deb hisoblaydi. Britaniyaliklarning 40 % i «global isishning jiddiyligi haddan tashqari bo‘rttirilgan» degan fikrga qo‘shiladi, Yevropada esa bu qarashni 27 % aholi qo‘llab-quvvatlaydi.
Odamlarning iqlim o‘zgarishiga shubha bilan qarashi yoki unga qiziqmasligining sabablari turlicha. Ular orasida atrof-muhit haqidagi ilm-fanga, bu sohadagi har qanday nufuzli manba va murojaatlarga umumiy ishonchsizlik, o‘z xulqini o‘zgartirishni istamaslik, chorasizlik hissidan keladigan tushkunlik, ayrimlar uchun esa mavzudan shunchaki zerikish bor. Skeptik kayfiyatlarning joriy dinamikasiga hatto ob-havo yoki OAVdagi mojarolar (masalan, Klimatgeyt) kabi omillar ham statistik jihatdan sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Iqlim o‘zgarishini inkor etishga qaratilgan mafkuraviy yoki moliyaviy manfaatga asoslangan targ‘ibot kampaniyalari ham katta rol o‘ynaydi.
Iqlim skeptitsizmi iqlim o‘zgarishi haqidagi ilmiy yakdillikka shubha bilan bog‘liq. Keng jamoatchilikdagi bunday shubha qisman ommaviy axborot vositalarining iqlim mavzusini bahsli va noaniq masala sifatida yoritishi natijasi bo‘lishi mumkin.
Skeptik adabiyotlarning katta qismini yaratgan kichik, ammo yaxshi uyushgan harakat olimlar orasida jiddiy qarama-qarshilik bor degan taassurot uyg‘ota oladi. Yana bir omil — ilmiy yakdillik keng bo‘lsa ham, jurnalistikaning «muvozanat» uchun bahsning ikki tomoniga ham so‘z berishni talab qiladigan me’yorlari. 2010-yilda o‘tkazilgan sotsiologik tadqiqotga ko‘ra, amerikaliklarning 38 % i «olimlar global isish yuz beryaptimi-yo‘qmi degan masalada juda katta kelishmovchilikka ega» deb o‘ylaydi. Iqlim o‘zgarishining aksariyat jihatlari bo‘yicha ilmiy hamjamiyatda deyarli to‘liq yakdillik mavjud. Jumladan, iqlim tadqiqotchilarining 97—98 % i MGEIK bayon etgan antropogen iqlim o‘zgarishi haqidagi ilmiy qarashlarni qo‘llab-quvvatlaydi. Bu yakdillikka shubha qiladigan tadqiqotchilarning tajribasi va ilmiy yutuqlari uni qo‘llab-quvvatlaydigan olimlarnikidan sezilarli darajada past.
Raqamlar va faktlar

Global isish bilan bog‘liq eng yaqqol jarayonlardan biri — muzliklarning erishi.
- . So‘nggi yarim asrda Antarktidaning janubi-g‘arbiy qismida, Antarktika yarimorolida, harorat 2,5 °C ga ko‘tarilgan. 2002-yilda shelf Larsen muzligidan , maydoni 48 000 km²Antarktika yarimorolida joylashgan muzlikdan aysberg ajralib chiqqan, uning maydoni 3250 km²edi. Butun parchalanish jarayoni atigi 35 kun davom etgan. Shelf muzligining erishi natijasida mingdan ortiq aysberg Ueddell dengiziga. 50-yillardan, ya’ni 20-asrning o‘rtalaridan buyon muzlik maydoni uchdan bir qismga qisqargan. 10-12-iyul 2017-yilda muzlikdan yana aysberg ajralib chiqqan. Bu safar uning maydoni qariyb 6000 km² , massasi esa taxminan 1 trln tonna bo‘lgan.
Antarktika muzlarining massasi tobora tezroq kamaymoqda. Shunga qaramay, Antarktidaning muz bilan qoplangan maydoni ortib bormoqda. Mutaxassislarning fikricha, muzliklar maydonining qisqarishiga to‘sqinlik qilayotgan jarayon yaqin o‘n yilliklarda to‘xtaydi va ularning erishi tezlashadi.
Quyidagining tezlashgani qayd etilgan: ko‘p yillik muzloqlarning.
- degradatsiyasi tezlashgani qayd etilgan. 1970-yillar boshidan beri G‘arbiy Sibirda ko‘p yillik muzloq tuproqlar harorati 1,0 °C, Markaziy Yoqutistonda esa 1—1,5 °C ga ko‘tarilgan. Shimoliy Alyaskada 1980-yillar o‘rtalaridan beri muzlagan tog‘ jinslarining yuqori qatlami 3 °C ga isigan.
- 2005-yil sentabrda amerikalik tadqiqotchi Dennis Shmitt[inglizcha] ilgari muz orqali quyidagi hudud bilan tutashgan yarimorolning holati o‘zgarganini aniqladi: Liverpul Yeri[inglizcha] ((Grenlandiya) — hali 2002-yilda muz bilan birlashgan joy — endilikda orolga aylangan. Qalin muz qatlami ilgari suvni ko‘rishga va obyekt yarimorol emas, orol ekanini aniqlashga to‘sqinlik qilgan. Bu orolning nomi — Isish oroli.
- 2022-yilda Shveytsariyadagi muzliklar hajmi qisqardi: 6 %, ya’ni 3 km3.
Adabiyotlar
- Sherstyukov B. G. Global isish va uning ehtimoliy sabablari // Gidrometeorologiya va ekologiya : jurnal. — Sankt-Peterburg, 2023. — 70-son. — 7—37-betlar. — doi:10.33933/2713-3001-2023-70-7-37.
- IPCC WG1, WG2, WG3. 1.5°C global isish (inglizcha) / V. Masson-Delmott; P. Chjay; H. O. Pyortner. — IPCC, 2018. — (Maxsus hisobot). — ISBN 978-92-9169-443-3. — [Arxivlangan 5 2018-yil dekabr ida.]
- IPCC AR5 SYR. Iqlim o‘zgarishi, 2014-yil: Umumlashtiruvchi hisobot / Mualliflar asosiy guruhi; R. K. Pachauri; L. A. Meyer. — IPCC, 2015. — (Iqlim o‘zgarishi bo‘yicha hukumatlararo ekspertlar guruhining beshinchi baholash hisobotiga I, II va III ishchi guruhlar hissasi). — ISBN 978-92-9169-443-3.
- IPCC AR5 WG1. Iqlim o‘zgarishi, 2013-yil. Fizik-ilmiy asoslar. Xulosa, tez-tez beriladigan savollar va boblararo kiritmalar / T. F. Stokker; D. Sin; J.-K. Plattner. — IPCC, 2013. — (Iqlim o‘zgarishi bo‘yicha hukumatlararo ekspertlar guruhining beshinchi baholash hisobotiga I ishchi guruh hissasining bir qismi).
- IPCC AR5 WG2. Iqlim o‘zgarishi, 2014-yil: Ta’sirlar, moslashish va zaiflik. Xulosa, tez-tez beriladigan savollar va boblararo kiritmalar / K. B. Fild; V. R. Barros; D. J. Dokken. — IPCC, 2014. — (Iqlim o‘zgarishi bo‘yicha hukumatlararo ekspertlar guruhining beshinchi baholash hisobotiga II ishchi guruh hissasi). — ISBN 978-92-9169-441-9.
- IPCC AR5 WG3. Iqlim o‘zgarishi, 2014-yil: Iqlim o‘zgarishi ta’sirlarini yumshatish. Xulosa, texnik xulosa / O. Edenhofer; R. Pichs-Madruga; Y. Sokona. — IPCC, 2015. — (Iqlim o‘zgarishi bo‘yicha hukumatlararo ekspertlar guruhining beshinchi baholash hisobotiga III ishchi guruh hissasining bir qismi). — ISBN 978-92-9169-442-6.
- Endryu Revkin[inglizcha]. Iqlim o‘zgarishi ilk bor 30 yil avval yangilikka aylangan edi. Nega muammo hanuz hal qilinmadi? («National Geographic» jurnali, 2018-yil iyul) (inglizcha)
- Dobrovidova, Olga. Antropogen iqlim o‘zgarishi besh sigma standarti bo‘yicha ko‘rsatildi. N+1 (27-fevral 2019). — «Iqlim o‘zgarishiga inson faoliyati sabab bo‘layotganiga olimlarning ishonchi 2016-yildayoq besh sigma deb ataluvchi „oltin standart“ darajasiga yetgan». Murojaat sanasi: 15-oktabr 2019.
- Global iqlim o‘zgarishi: hukumatlararo ekspertlar guruhining yangi hisoboti 9.08.2021.
- Frank, Devid; Esper, Yan; Zorita, Eduardo; Uilson, Rob (14-may 2010), Makaron, xokkey tayoqchasi va spagetti likopchasi: yuqori aniqlikdagi paleoiqlimshunoslikka qarash, Wiley Interdisciplinary Reviews: Climate Change, 1 (4): 507—516, doi:10.1002/wcc.53, S2CID 16524970
- Good, P.; Gosling, S. N.; Bernie, D.; Caesar, J.; Warren, R.; Arnell, N. W.; Lowe, J. A. (2010). MGEIKning to‘rtinchi baholash hisobotidan keyingi iqlim fanidagi tadqiqotlar rivojlanishining yangilangan sharhi (An updated review of developments in climate science research since IPCC Fourth Assessment Report) (PDF) (hisobot). London, Buyuk Britaniya: AVOID konsorsiumi. Arxivlangan: asl nusxa (PDF) 24-sentabr 2018. Murojaat sanasi: 13-oktabr 2021.
- Hargrivs I., Lyuis J. va Spirs T. Yaxshiroq xarita sari: fan, jamoatchilik va ommaviy axborot vositalari (Towards a better map: Science, the public and the media) : [inglizcha] // Iqtisodiy va ijtimoiy tadqiqotlar kengashi. — London, 2003.
- IPCC AR4 WG1 (2007), Solomon, S.; Qin, D.; Manning, M.; Chen, Z.; Marquis, M.; Averyt, K. B.; Tignor, M.; Miller, H. L. (tahrirchilar), Iqlim o‘zgarishi 2007: Fizik-ilmiy asoslar, I ishchi guruhning quyidagi hisobotga qo‘shgan hissasi: To‘rtinchi baholash hisoboti (Fourth Assessment Report) — Iqlim o‘zgarishi bo‘yicha hukumatlararo ekspertlar guruhi, Kembrij universiteti nashriyoti, ISBN 978-0-521-88009-1
{{citation}}: Vikipediya: CS1 texnik xizmat (mualliflar ro‘yxatida raqamli ismlar) (havola) - IPCC AR5 WG2 A (2014), Field, C. B. va boshqalar (tahrirchilar), Iqlim o‘zgarishi 2014: Ta’sirlar, moslashish va zaiflik. A qism: global va tarmoq jihatlari. II ishchi guruhning (WG2) Iqlim o‘zgarishi bo‘yicha hukumatlararo ekspertlar guruhining (IPCC) beshinchi baholash hisobotiga (AR5) qo‘shgan hissasi, Kembrij universiteti nashriyoti, Arxivlangan 16-aprel 2014
{{citation}}: Vikipediya: CS1 texnik xizmat (mualliflar ro‘yxatida raqamli ismlar) (havola) - TAR Iqlim o‘zgarishi 2001: Ilmiy asoslar : [inglizcha]. — IPCC, 2001.
- Milliy tadqiqot kengashi. Iqlimni barqarorlashtirish maqsadlari: chiqindilar, konsentratsiyalar va o‘n yilliklardan ming yilliklarga qadar ta’sirlar (Climate Stabilization Targets: Emissions, Concentrations, and Impacts over Decades to Millennia). — Vashington, Kolumbiya okrugi. : Milliy akademiyalar nashriyoti, 2011. — ISBN 978-0-309-15176-4. — doi:10.17226/12877.
- AQSHda iqlim o‘zgarishining oqibatlari (Climate Change Impacts in the United States) : [inglizcha]. — 2013. — ISBN 9780160924026.
- Pirs, Fred (9-fevral 2010), To‘rtinchi qism: skeptiklar «xokkey tayoqchasi»ni ko‘targach, iqlim o‘zgarishi bahsi qizib ketdi (Part four: Climate change debate overheated after sceptics grasped 'hockey stick'), Atrof-muhit, The Guardian, London, murojaat sanasi: 8-mart 2010
- Birlashgan Millatlar Tashkilotining Atrof-muhit bo‘yicha dasturi (2010), 2010-yil yilnomasi: O‘zgarayotgan atrof-muhitimizga doir yangi ilmiy ma’lumotlar va ishlanmalar (PDF), Nayrobi, Keniya: BMTning Atrof-muhit bo‘yicha dasturi, Erta ogohlantirish va baholash bo‘limi, ISBN 978-92-807-3044-9
- Jahon banki. Jahon taraqqiyoti hisoboti 2010: Taraqqiyot va iqlim o‘zgarishi. Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki / Jahon banki, 1818 H Street NW, Vashington, DC 20433 (2010). Murojaat sanasi: 6-aprel 2010. Arxivlangan: asl nusxa 9-mart 2012-yil.
Havolalar
- Iqlim o‘zgarishi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti. Arxivlangan: asl nusxa 17-fevral 2017-yil.
- Iqlim o‘zgarishi bo‘yicha hukumatlararo ekspertlar guruhi: faoliyati
- Global isish kamida 1950-yillardan buyon sekinlashmagan // Ilmiy Rossiya, 5.06.2015
- Rossiya hududi sayyoraning qolgan qismiga qaraganda tezroq isimoqda. Mamlakatni qanday oqibatlar kutmoqda? // Lenta.ru, 8-dekabr 2022-yil