Pokiston (urdu tili پاکِستان [paːkɪˈst̪aːn] — «poklar yurti», ingl. Pakistan [ˈpækɪstæn] yoki [pɑːkiˈstɑːn]), to‘liq nomi — Pokiston Islom Respublikasi (urdu اسلامی جمہوریہ پاکِستان Islomiy Jumhuriya Pokiston, ingl. Pokiston Islom Respublikasi) — Janubiy Osiyoda joylashgan, hududlari bo‘lingan Britaniya Hindistoni negizida 1947-yilda tashkil topgan davlat.
Janubda Arabiston dengizi suvlari bilan yuviladi, janubi-g‘arbda Eron, shimoli-g‘arbda va shimolda Afg‘oniston, shimoli-sharqda Xitoy hamda sharqda Hindiston bilan chegaradosh.
Poytaxti — Islomobod. Davlat tili — urdu, rasmiy til esa ingliz tilidir. Pokiston — dunyoda aholisi soni bo‘yicha beshinchi o‘rindagi va 241 499 431 kishilik aholiga ega mamlakat. 2023-yilgi ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra, musulmonlar soni jihatidan esa Indoneziyadan keyin ikkinchi o‘rinda turadi (mos ravishda 233 va 235 mln musulmon).
Mamlakat BMT, Millatlar Hamdo‘stligi, Jahon savdo tashkiloti, Shanxay hamkorlik tashkiloti a’zosi, rivojlanayotgan mamlakatlarning «77 guruhi» ishtirokchisi, shuningdek, BMT Xavfsizlik Kengashining muvaqqat a’zosi (2025—2026).
Etimologiya
«Pokiston» nomi urdu va fors tillarida so‘zma-so‘z «poklar yurti» degan ma’noni anglatadi. Nomning asosi — pāk, ya’ni «pok» (fors va pushtu tillarida). Forscha ستان (-stān) qo‘shimchasi «joy» ma’nosini bildiradi, shuningdek, ma’nosi o‘xshash sanskritcha sthāna so‘zini eslatadi (sanskritcha स्थान).
Mamlakat nomi 1933-yilda mustaqillik harakati faoli Rahmat Ali tomonidan o‘ylab topilgan. U bu nomni «Hozir yoki hech qachon» risolasida akronim sifatida, «i» harfisiz («PAKSTANDA yashovchi o‘ttiz million musulmon birodar») qo‘llagan. Nomni tashkil qilgan hududlar — Britaniya Hindistonining beshta shimoliy mintaqasi: Panjob, Afg‘oniya, Kashmir, Sind va Balujiston. Keyinchalik talaffuzni osonlashtirish va jarangdor qilish uchun nomga «i» harfi qo‘shilgan.
Tabiiy-geografik tavsif
Geografik o‘rni

Pokiston Janubiy Osiyoning shimoli-g‘arbida joylashgan bo‘lib, janubi-g‘arbdan shimoli-sharqqa 1500 km ga cho‘zilgan. Pokiston hududida uchta orografik mintaqa ajratiladi: tekisliklardan iborat sharq, o‘rta balandlikdagi tog‘li g‘arb va baland tog‘li shimol. Janubda Pokiston hududini Arabiston dengizi suvlari yuvib turadi; qirg‘oqlari past va kam parchalangan.
Relyef


Alluvial pasttekislik — Hind daryosi vodiysi Hind-Gang tekisligining g‘arbiy qismi bo‘lib, Hindiston platformasi chekkasida joylashgan. U deyarli to‘liq 200 m dan pastda yotadi, qiyaligi kam va relyefi bir xilda. Hind daryosining chap qirg‘og‘idagi pasttekislikning katta qismini Tar cho‘li egallagan. Pokistonning g‘arbiy va shimoli-g‘arbiy hududlarini Eron yassitog‘ligining chekka tizmalari — Makron, Kirthar, Chag‘ay, Tobakakar, Sulaymon tog‘lari egallagan. Ular balandligi 3452 m gacha yetadigan, deyarli parallel tog‘ tizmalaridir.
Tizmalarning Arabiston dengizi va Hind-Gang tekisligiga qaragan yonbag‘irlari tik, qarama-qarshi, Balujiston yassitog‘liklariga tomon pasayib boruvchi yonbag‘irlari esa yotiqdir. Balujistonda nisbatan tekis, baland (3000 m gacha) joylar ko‘plab qurigan daryo o‘zanlari bilan bo‘lingan tog‘lararo botiqlar bilan almashinadi. Chuqur daryo vodiylari bilan kesilgan va yirik muzliklar qoplagan eng qudratli tog‘ tizmalari Pokistonning eng shimoliy qismida joylashib, Hindikush, Himolay va Qoraqurum tog‘ tizimlariga mansub. So‘nggisi Pokiston nazoratidagi Kashmir.
hududida joylashgan. Mamlakatning eng baland cho‘qqilari — Tirichmir tog‘i (7690 m, Hindikush) va Chogori (8611 m) Qoraqurumda joylashgan. Pokistonda 40 ga yaqin cho‘qqining balandligi 7000 metrdan oshadi. Mamlakatning barcha tog‘li hududlari yosh Alp-Himolay harakatchan mintaqasiga.
kiradi. Eng muhim foydali qazilmalar — neft, gaz va toshko‘mir bo‘lib, ular Hindiston platformasi chekkalaridagi cho‘kindi qatlamlar bilan, qora va rangli metall rudalari esa burmalangan hududlar bilan bog‘liq.
Iqlim
Pokiston iqlimi quruq kontinental tropik, shimoli-g‘arbda subtropik, mamlakat shimolidagi tog‘larda esa namroq, balandlik mintaqalari yaqqol namoyon bo‘ladi. Tekislikda qish iliq (+12…+16 °C, sohilda +20 °C gacha), baland tog‘larda qattiq (−20 °C gacha). Yoz issiq (cho‘llarda +35 °C, sohilda +29 °C, tog‘ va platolarda, Eron yassitog‘ligida — +20…+25 °C), baland tog‘larda esa sovuq (5000 m va undan yuqorida 0 °C dan past).
Yillik yog‘in miqdori 50 mm — Tar cho‘lida; 100—200 mm — Sindda; 250—400 mm — Eron yassitog‘ligi vodiy va platolarida; 350—500 mm — tog‘ etaklarida; 1000—1500 mm — mamlakat shimolidagi tog‘larda. Yog‘inning katta qismi janubi-g‘arbiy musson davrida (iyul—sentabr), Eron yassitog‘ligida esa qish-bahor davrida yog‘adi.
Gidrologiya
Pokistonning eng yirik daryosi — Hind bo‘lib, mamlakatning katta qismi uning havzasiga kiradi. G‘arbdagi daryolar berk havzalarga mansub yoki mahalliy oqimi Arabiston dengiziga quyiladi. Hindning asosiy irmog‘i — Satlaj bo‘lib, u Panjobning asosiy daryolari (Chinob, Ravi, Jhelam, Beas) suvlarini yig‘adi va yirik sug‘orish kanallariga (Dipalpur, Pakpattan, Panjnad) suv beradi. Yirik daryolarda musson yomg‘irlari va tog‘ muzliklarining erishi tufayli yozgi toshqinlar kuzatiladi.
Milliy bog‘lar

Pokiston milliy bog‘lari noyob manzaralar va yovvoyi tabiatni tabiiy holatida himoya qilish hamda saqlash maqsadida tashkil etilgan. Atrof-muhitni himoya qilish va muhofaza etish masalasi ilk bor 1973-yilgi Pokiston Konstitutsiyasiga kiritilgan, biroq atrof-muhitni muhofaza qilish to‘g‘risidagi qaror faqat 1983-yilda qabul qilingan.
«Zamonaviy muhofaza etiladigan hududlar» qonunchiligiga ko‘ra, milliy bog‘lar ilmiy tadqiqotlar, ta’lim va dam olish uchun ishlatilishi mumkin. Ularda yo‘l va dam olish uylari qurish, yerlarni qishloq xo‘jaligi ehtiyojlari uchun tozalash, suvni ifloslantirish, o‘qotar qurollardan foydalanish va yovvoyi hayvonlarni yo‘q qilish taqiqlangan. Bog‘lar faoliyatini davlatning Atrof-muhitni muhofaza qilish vazirligi va Biologik xilma-xillik boshqarmasi boshqaradi.
2010-yil holatiga ko‘ra, Pokistonda 25 ta milliy bog‘ mavjud bo‘lib, ularning 19 tasi davlat nazoratida, qolganlari xususiy qo‘llarda. Eng qadimgi milliy bog‘ — Bahovalpur hududidagi Lal Suhanra — 1972-yilda tashkil etilgan. Bu mamlakat mustaqilligi e’lon qilinishidan oldin ham mavjud bo‘lgan yagona milliy bog‘, shuningdek, Pokistondagi yagona biosfera qo‘riqxonasidir. Eng so‘nggi bog‘ — Kala Chitta 2009-yilda tashkil etilgan.
Markaziy Qoraqurum Gilgit-Baltistondagi eng yirik milliy bog‘ bo‘lib, umumiy maydoni qariyb 1 390 100 gektarni tashkil qiladi. Eng kichik milliy bog‘ — Ayyub, uning umumiy maydoni qariyb 931 gektar.
O‘simlik dunyosi


tog‘laridagi o‘rmon. Pokistonning o‘simlik qoplami asosan chala cho‘l va cho‘l o‘simliklaridan iborat; eng siyragi Tar cho‘lida bo‘lib, u yerda qisman mustahkamlangan qum tizmalari va kserofit butalar (akatsiyalar, kalligonum) hamda qattiq o‘tlar ustun. Hind tekisligining tabiiy o‘simliklari — chala cho‘llar va cho‘llashgan savannalar (chiy, shuvoqlar, kovullar, astragallar), Hind va boshqa daryolar bo‘yida to‘qaylar, Hind deltasi va Arabiston dengizi qirg‘og‘ining ayrim joylarida mangra chakalakzorlari.
uchraydi. Eron yassitog‘ligida yostiqsimon tikanli butalardan iborat chala cho‘l o‘simliklari, Balujiston tog‘larida pista va archa siyrak chakalakzorlari tarqalgan. Mamlakat shimolidagi tog‘larda 1500—3000 m balandlikda barg to‘kuvchi (eman, kashtan) va ignabargli (qoraqarag‘ay, oqqarag‘ay, qarag‘ay, Himolay kedri) o‘rmonlarning alohida qismlari bor. Aholi punktlari yaqinidagi vodiylarda xurmo palmasi, sitrus mevalar, zaytun plantatsiyalari va mevali bog‘lar joylashgan. Sug‘orish kanallari bo‘yida tut.
daraxtlari ko‘p ekiladi.

Pokiston hayvonot dunyosida Hind-Afrika, Markaziy Osiyo va O‘rta dengizga xos turlar uchraydi. Tog‘lardagi yirik sutemizuvchilarga qoplon, qor qoploni, qo‘ng‘ir va oqko‘krakli ayiq, tulki, yovvoyi echki va qo‘ylar, fors jayroni; tekisliklarda esa sirtlonlar, chiyabo‘rilar, yovvoyi cho‘chqalar, antilopalar, jayronlar, qulonlar, yovvoyi eshaklar va ko‘plab kemiruvchilar mavjud. Qushlar xilma-xil (burgutlar, tasqaralar, tovuslar, to‘tiqushlar).
). Ilonlar, jumladan zaharli turlari ko‘p. Hind daryosida timsohlar yashaydi. Umurtqasizlardan chayonlar va kanalar tarqalgan; Arabiston dengizi baliqlarga (tunets, seld, dengiz olabug‘asi, Hind lososi), qisqichbaqasimonlarga (krevetkalar) va dengiz toshbaqalariga boy.
Tarix
Qadimgi davr


Miloddan avvalgi III—II ming yilliklarda Pokiston hududida insoniyat tarixidagi eng qadimiy sivilizatsiyalardan biri — Harappa sivilizatsiyasining markazi joylashgan. Miloddan avvalgi II ming yillikda Pokiston hududiga ariylar ko‘chib kelgan. Makedoniyalik Aleksandrning G‘arbiy Hindiston knyazliklariga (masalan, Taksilaga) yurishlari natijasida ellinizm madaniyati ta’siri kuchaygan. Milodiy I asrda qudratli Kushon podsholigi tashkil topib, u buddaviylik.
tarqalishining ilk markaziga aylangan. Milodiy VIII asrdan mamlakat hududida islom dini tarqala boshlagan. O‘rta asrlarda G‘aznaviylar va G‘uriylar boshchiligidagi yirik musulmon davlatlari vujudga kelgan. XIII asrda hudud Mo‘g‘ullar imperiyasi tarkibiga kirgan. Mo‘g‘ullar imperiyasi parchalangach, bu hudud Temuriylar davlatiga qo‘shilib, keyinchalik u bir necha davlatga bo‘lingan. Bobur — Temuriylar sulolasi vakillaridan biri — XVI asrda Boburiylar imperiyasiga asos solgan. U parchalangach, XVIII asrda sikx millatchiligi Sindda, Balujistonda, Panjobda kuchaygan.
Mustamlaka davri
XIX asrda hozirgi Pokiston hududi Britaniya qo‘shinlari tomonidan bosib olinib, Britaniya Hindistoni.
tarkibiga kiritilgan. Davlatning ma’naviy asoschilaridan biri shoir Muhammad Iqbol — Musulmonlar ligasi yetakchisi va musulmon hududlarning ajralib chiqishini qo‘llab-quvvatlagan siyosatchi edi. Iqbol 1930-yilda quyidagi hududlarni birlashtirgan mustaqil musulmon davlatini tuzishni taklif qilgan: Panjob, Sind, Shimoli-g‘arbiy chegara viloyati (SHG‘CHV) va Balujiston. Nomni davlat uchun hali 1933-yilda Chaudhri Rahmat Ali — Kembrijda o‘qigan musulmon talaba taklif etgan. Pokiston so‘zma-so‘z «poklar mamlakati» degan ma’noni anglatadi; u akronimdir: «P» — Panjobdan, «A» — chegara hududidagi afg‘onlardan (ya’ni pushtunlardan, SHG‘CHV), «K» — Kashmirdan, «S» — Sinddan, «tan» esa Balujistondan olingan. 24-mart 1940-yilda Lahorda tarixiy Lahor rezolyutsiyasi qabul qilinib, u mustaqil davlatda musulmon jamoasi yashashining asosiy tamoyillarini e’lon qilgan.
Zamonaviy davr

1947-yilda Britaniya Hindistoni bo‘linishi chog‘ida Musulmonlar ligasining sa’y-harakatlari bilan Pokiston davlati vujudga kelib, unga Hindiston yarimorolining asosan musulmonlar yashaydigan shimoli-sharqiy va shimoli-g‘arbiy hududlari kirdi. Mustaqil ma’muriy birlik sifatida Pokistonning birinchi general-gubernatori Jinna, mamlakatning birinchi bosh vaziri esa Liaqat Ali Xon bo‘ldi. 1958-yilda mamlakatda birinchi harbiy to‘ntarish yuz berib, hokimiyat tepasiga general Muhammad Ayub Xon keldi.
1965 va 1971-yillarda Pokiston Hindiston bilan urushlar olib bordi. 1971-yilda Sharqiy Pokiston mustaqil Bangladesh davlatiga aylandi. 1977-yilda yana harbiy to‘ntarish ro‘y berdi. Bu davrda Pokiston AQSH tomonida turib, qo‘shni Afg‘onistonda hukumatga qarshi urush olib borayotgan mujohidlarni (dushmanlarni) qo‘llab-quvvatladi. Pokistonda mujohidlarni tayyorlash lagerlari bor edi. Prezident Ziyoulhaq 17-avgust 1988-yilda aviahalokatda halok bo‘lgach, senat raisi G‘ulom Is’hoq Xon.
hokimiyatga keldi. Prezident vazifasini bajaruvchi G‘ulom Is’hoq Xon yangi parlament saylovlarini belgiladi. Saylovlarda Pokiston xalq partiyasi nisbiy ko‘pchilik o‘rinlarni qo‘lga kiritdi. Benazir Bhutto mamlakat bosh vaziri bo‘ldi. Yangi hukumat demokratik huquq va erkinliklarni qayta tiklab, favqulodda holatni bekor qildi. Shunga qaramay, mamlakatda vaziyat yomonlashishda davom etdi, Sindda vaqti-vaqti bilan qurolli to‘qnashuvlar yuz berdi. 1990-yil avgustida Bhutto hukumati iste’foga chiqarildi.
Keyingi saylovlardan so‘ng yangi bosh vazir Navoz Sharif bo‘ldi.
1990-yillarda Pokistonning yadro dasturi Abdul Qodir Xon rahbarligida rivojlandi, bu esa AQSHning Pokistonga qarshi sanksiyalar kiritishiga sabab bo‘ldi. 1999-yilda harbiy to‘ntarish yuz berib, general Parvez Musharraf hokimiyatga keldi.
2000-yillar boshidan Pokistonning shimoli-g‘arbiy mintaqasi — Vaziriston — Tolibon harakatining tayanchiga aylangan. 2004-yilda toliblar bu hududda amalda hokimiyatni qo‘lga oldi.
11-sentabr 2001-yildan so‘ng Pokiston Tolibon rejimini rasmiy qo‘llab-quvvatlashni to‘xtatdi va AQSHning toliblarga qarshi aralashuvini qo‘lladi.
18-fevral 2008-yilda Pokistonda umumiy saylovlar bo‘lib o‘tdi. Ular Benazir Bhuttoning o‘ldirilishi sababli 8-yanvar 2008-yildan boshqa kunga ko‘chirilgan edi. Saylovlarda Pokiston xalq partiyasi eng ko‘p ovoz oldi va Pokiston musulmon ligasi bilan ittifoq tuzdi. 18-avgust 2008-yilda Parvez Musharraf impichment xavfi ostida Pokiston prezidenti lavozimidan ketdi. Shundan keyingi prezidentlik saylovlarida Pokiston xalq partiyasi nomzodi Osif Ali Zardoriy g‘alaba qozonib, Pokiston prezidenti bo‘ldi.
2009-yil iyun holatiga ko‘ra, Pokistonning Afg‘oniston bilan chegaradosh hududlari amalda mamlakat hukumatining nazoratidan tashqarida edi. 7-may 2009-yilda bosh vazir Yusuf Rizo Giloniy armiyaga terrorchilarni yo‘q qilish buyrug‘ini berganini aytdi. Aviatsiya, tank va artilleriya qo‘llanilgan janglar maqsadi Svat okrugining ma’muriy markazi — Mingora shahrini egallash edi.
28-aprel 2011-yilda chegara mojarosi Afg‘oniston bilan Pokiston o‘rtasida Angur-Ada shahri yaqinida yuz berdi. Jangda Afg‘oniston qurolli kuchlarining 12 askari va Pokistonning bir chegarachisi halok bo‘ldi. Uch nafar pokistonlik chegarachi va Angur-Adaning sakkiz nafar tinch aholisi yaralandi.
Thomson Reuters Foundation tomonidan 2018-yil yakunida e’lon qilingan ayollar uchun eng xavfli mamlakatlar reytingiga ko‘ra, Pokiston ayollar salomatligi, iqtisodiy resurslarga kirish imkoniyati, kundalik hayot, jinsiy zo‘ravonlik va odam savdosi bo‘yicha xavflar eng yuqori bo‘lgan mamlakatlar ro‘yxatida oltinchi o‘rinni egallaydi.
Davlat tuzumi
Davlat tuzumining asoslari
Pokiston — federativ respublika , boshqaruv shakli aralash bo‘lib, 4 ta viloyatdan iborat (Panjob, Sind, Xaybar-Paxtunxva (ilgari Shimoli-g‘arbiy chegara viloyati) va Balujiston). Viloyatlardan tashqari Pokiston tarkibiga Federal poytaxt hududi hamda Gilgit-Baltiston va Ozod Kashmir hududlari ham kiradi (Pokiston oxirgisini de-yure mustaqil davlat deb tan oladi, lekin amalda o‘z tarkibiga kiritadi); bu hududlarga Hindiston ham da’vo qiladi.
Davlatning asosiy qonuni — konstitutsiya — 1972-yilda qabul qilingan. 1972-yilgi Konstitutsiya 1977-yilda bekor qilinib, 1985-yilda qayta tiklangan va hozir qator tuzatishlar bilan amal qilmoqda. Pokiston davlatchiligining asosiy institutlari mamlakat mustaqil taraqqiyotining dastlabki yillarida shakllangan.
Pokistonning birinchi Konstitutsiyasi 23-mart 1956-yilda qabul qilingan. Unda mamlakat prezidenti musulmon bo‘lishi shartligi belgilangan. Bu qoida 1962-yilgi Konstitutsiyada ham, Ayub Xon hukmronligi davrida saqlangan. 1972-yilda yangi Konstitutsiya qabul qilingan va u 1977-yilda general Ziyoulhaq boshchiligidagi to‘ntarishgacha amal qilgan. Keyin Konstitutsiya 1985-yilgacha to‘xtatilgan. Unga ko‘ra, islom mamlakatning davlat dini hisoblanadi.
Economist Intelligence Unit ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakat 2018-yilda demokratiya indeksi bo‘yicha gibrid rejim sifatida tasniflangan.
Ijro etuvchi hokimiyat
Davlat rahbari — prezident, hozirgi paytda — Osif Ali Zardoriy. Prezident federal parlament tomonidan 5 yil muddatga saylanadi.
Pokiston prezidenti:
- mamlakat qurolli kuchlarining oliy bosh qo‘mondoni hisoblanadi;
- istalgan sud hukmini afv etish, bekor qilish va yengillashtirish huquqiga ega;
- quyidagilarni lavozimga tayinlaydi:
- bosh vazirni,
- hukumat a’zolarini,
- viloyat gubernatorlarini,
- Pokiston Oliy sudi va viloyat oliy sudlari a’zolarini,
- Davlat xizmati komissiyasi raisini,
- saylovlarni o‘tkazish bo‘yicha bosh komissar va Saylov komissiyasi a’zolarini,
- oliy harbiy rahbarlarni.
Hukumatni prezident tasdiqlaydi, uni bosh vazir tuzadi va boshqaradi. Bosh vazir odatda Milliy assambleyada ko‘pchilikni tashkil etgan partiya yoki koalitsiya vakilidir. Bosh vazir albatta musulmon bo‘lishi shart, u Milliy assambleya a’zolari orasidan prezident tomonidan tayinlanadi. U assambleya deputatlarining ko‘pchiligi ishonchiga ega bo‘lishi kerak. Prezident bosh vazir tavsiyasiga ko‘ra vazirlarni tayinlaydi. Hukumat qonun loyihalarini ishlab chiqib, parlament muhokamasiga kiritadi.
Qonun chiqaruvchi hokimiyat

Pokiston parlamenti ikki palatadan — Senat va Milliy assambleyadan.
iborat. Senat 100 a’zodan tashkil topgan bo‘lib, ular federal parlament quyi palatasi deputatlari va viloyat qonunchilik assambleyalari tomonidan ko‘pchilik ovoziga asoslangan tizimda saylanadi. Senat vakolat muddati — 6 yil. Har 2 yilda a’zolarning uchdan biri yangilanadi. Senat raisi — Yusuf Rizo Giloniy.
. Milliy assambleya 342 deputatdan iborat. Ularning 272 nafari aholi tomonidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri yashirin ovoz berish orqali mutanosib vakillik tizimida 5 yilga saylanadi. Ayollarga 60, diniy ozchilik vakillariga 10 o‘rin ajratilgan. Milliy assambleya spikeri — Sardor Sodiq.
Sud hokimiyati
Davlat hokimiyatining sud tarmog‘i Oliy sud (uning a’zolarini prezident tayinlaydi) va federal islomiy shariat sudi orqali amalga oshiriladi.
Oliy sud raisi va a’zolari prezident tomonidan tayinlanadi. Oliy sud markaziy va viloyat hukumatlari hamda viloyatlar o‘rtasidagi nizolarni ko‘rib chiqadi. Pokiston Oliy sudi konstitutsiyani talqin qilish bilan bog‘liq huquqiy masalalar, eng og‘ir jazo choralariga doir ishlar va boshqa holatlarda yakuniy apellyatsiya instansiyasi hisoblanadi. U prezident ko‘rib chiqish uchun taqdim etgan huquqiy masalalar bo‘yicha xulosalar beradi, fuqarolarning asosiy huquqlariga rioya qilinishini nazorat qiladi va davlat organlarining ayrim harakatlari konstitutsiyaga mosligi hamda qonuniy vakolat doirasidaligi to‘g‘risida qarorlar qabul qiladi.
Viloyatlarda o‘z oliy sudlari mavjud bo‘lib, ularning rais va a’zolarini prezident tayinlaydi. Quyi instansiya sudlari (mahalliydan okrug darajasigacha) jinoyat va fuqarolik sudlariga bo‘linadi, sudyalarni viloyat gubernatorlari tayinlaydi.
Ziyoulhaq hukmronligi yillarida Federal shariat sudi ham tashkil etilgan. Bu sud qonunlarning islom huquqi me’yorlariga mosligini aniqlagan.
Viloyat boshqaruv organlari
Viloyatlarni bosh vazirlar[ingl.] boshqaradi. Viloyatlarning qonun chiqaruvchi organlari — aholi tomonidan saylanadigan viloyat assambleyalaridir. Ijro etuvchi hokimiyatni prezident tayinlaydigan gubernatorlar va viloyat assambleyalari tasdiqlaydigan viloyat hukumatlari amalga oshiradi.
Tashqi siyosat
Pokiston tashqi siyosatiga beqarorlik xos bo‘lib, bunga mamlakat tarixi, diniy omillar va geografik o‘rni sababdir. Tashqi siyosatning bosh maqsadi — davlat tashkil topganidan beri tahdid ostida bo‘lib kelayotgan hududiy yaxlitlikni saqlash va Pokiston xavfsizligini ta’minlash. 1947-yilda mamlakat mustaqillikka erishdi, bunga bo‘linish — Britaniya Hindistonining ikki mustaqil suveren davlatga — Hindiston va Pokistonga ajratilishi sabab bo‘ldi. Ikkala davlat ham jahon tartibida o‘z o‘rnini topishga va yarimoroldan tashqarida ta’sirini kuchaytirishga intildi.
Mustaqillikdan so‘ng Hindiston va Pokiston o‘rtasida keskinlik yuzaga keldi. Bunga maqomiga Kashmirning doir kelishmovchiliklar sabab bo‘lib, bu ikki mamlakat o‘rtasida ko‘plab harbiy mojarolarga olib keldi. 1947-yilda birinchi Hindiston–Pokiston urushi boshlanib, undan so‘ng Kashmir hududi Pokiston va Hindiston o‘rtasida bo‘lib olindi. 1965-yil avgust–sentabr oylarida mamlakatlar ikkinchi Hindiston–Pokiston urushida qatnashdi, u durang bilan yakunlandi. 1971-yilda uchinchi Hindiston–Pokiston urushi bo‘lib o‘tdi. Pokiston mamlakat sharqiy qismi uchun jangda mag‘lub bo‘ldi va bu mustaqil davlat tashkil topishiga — Bangladeshning vujudga kelishiga olib keldi. Sovuq urush tugagach, Hindiston va Pokiston o‘rtasidagi qarama-qarshilik kuchaydi; Kashmirning kimga tegishliligi haqidagi hududiy nizo hanuz hal etilmagan.
Pokiston hukumati boshqa davlatlar bilan hamkorlik orqali mamlakat mudofaa salohiyatini mustahkamlashga intilmoqda. Ayniqsa, ittifoqchilik munosabatlarini AQSH bilan o‘rnatishga alohida e’tibor berilgan. Tashqi siyosatning muhim yo‘nalishi G‘arb dunyosi va antikommunistik harakatlarga yaqinlashish bo‘lgan. Pokiston o‘zini mustaqil musulmon davlatlarining ilg‘or safi deb ham hisoblaydi.
Qurolli kuchlar

zobitlari. Pokiston qurolli kuchlari son jihatdan dunyoda oltinchi o‘rinda turadi. Ular tarkibiga quruqlikdagi qo‘shinlar, harbiy-dengiz kuchlari, harbiy-havo kuchlari va mahalliy mojarolarni bartaraf etishda qatnashadigan harbiylashtirilgan tuzilmalar kiradi. Pokiston yadro quroliga ega.
Pokistonda armiya doimo katta ta’sirga ega bo‘lgan. Generallar ko‘pincha fuqaroviy ma’muriyatda yuqori lavozimlarga o‘tib, siyosatda faol qatnashgan, favqulodda holat joriy qilgan va hukumatni nazorat qilgan. Buning so‘nggi misoli — 1999-yilda Parvez Musharraf boshchiligidagi harbiy to‘ntarish.
Pokiston armiyasi Hindiston bilan uchta yirik mojaroda (1947, 1965 va 1971), shuningdek, Kargil urushida ham qatnashgan.
Ma’muriy bo‘linish
Viloyatlar
| № | Hudud | Ma’muriy markaz | Maqomi | Maydoni, km² |
Aholisi, kishi (2011) |
Zichligi, kishi/km² | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Balujiston | Kvetta | viloyat | 347 190 | 13 162 222 | 37,91 | ||
| 2 | Xaybar-Paxtunxva | Peshovar | viloyat | 74 521 | 26 896 829 | 360,93 | ||
| 3 | Panjob | Lahor | viloyat | 205 344 | 91 379 615 | 445,01 | ||
| 4 | Sind | Karachi | viloyat | 140 914 | 55 245 497 | 392,05 | ||
| 5 | Federal poytaxt hududi | Islomobod | federal hudud | 906 | 1 151 868 | 1269,98 | ||
| 6 | Federal boshqaruvdagi qabila hududlari | Peshovar | federal hudud | 27 220 | 4 452 913 | 163,60 | ||
| 7 | Ozod Kashmir | Muzaffarobod | Pokistonga qarashli Kashmir hududi | 11 639 | 3 631 224 | 311,99 | ||
| 8 | Gilgit-Baltiston | Gilgit | Pokistonga qarashli Kashmir hududi | 72 520 | 1 155 755 | 15,94 | ||
| Jami | 880 2541) | 197 075 923 | 223,89 | |||||
| 1) Umumiy maydonga Hindistonning Jammu va Kashmir hamda Ladax ittifoq hududlarining hozir Pokiston nazoratidagi qismlari ham kiradi (Hindiston va Pokiston o‘rtasidagi bahsli hudud). | ||||||||
Okruglar
| Viloyat | Okruglar soni |
|---|---|
| Balujiston | 30 |
| Xaybar-Paxtunxva | 25 |
| Panjob | 36 |
| Sind | 23 |
| Poytaxt hududi | 1 |
| Qabila hududi | 7 ta agentlik va 6 ta chegara mintaqasi |
| Ozod Kashmir | 10 |
| Gilgit-Baltiston | 7 |
| Pokiston | 132 ta okrug, 7 ta agentlik va 6 ta chegara mintaqasi |
Iqtisodiyot
Pokiston ko‘p tarmoqli iqtisodiyotga ega sanoat-agrar mamlakatdir. Qishloq xo‘jaligi hali ham katta iqtisodiy ahamiyatga ega bo‘lib, uning ulushi 20,8 % ni tashkil etadi, ya’ni YMM ko‘rsatkichida. Sanoat ham jadal rivojlanib, YMMning 24,3 % ini tashkil qiladi (2009-yilda). Ish bilan bandlarning 43 % i qishloq xo‘jaligida, 20 % i sanoatda ishlaydi. Ishsizlik darajasi 15,2 % (2009-yilda).

Mamlakat iqtisodiyoti ob-havo sharoitiga juda bog‘liq. Qishloq xo‘jaligi, to‘qimachilik sanoati, gidroenergetika va suv transporti kabi sohalar bevosita ob-havo ta’sirida bo‘ladi.
Pokiston xo‘jaligida turli omillarning birgalikdagi ta’siri tufayli hududiy farqlar yaqqol ko‘zga tashlanadi. Ma’muriy viloyatlar bilan deyarli mos keladigan 4 ta tarixiy-geografik mintaqa — Panjob, Sind, Balujiston va Xaybar-Paxtunxva ajratiladi. Panjob qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqarish bo‘yicha yetakchi bo‘lib, mamlakatdagi bug‘doy, paxta va shakarqamishning 2/3 qismigachasi shu yerda yetishtiriladi: bug‘doy, paxta va shakarqamish.
YIMning 2005-moliya yilidagi (30-iyun 2005-yilda tugagan) o‘sishi 8,4 % ni tashkil etdi. Pokiston eksportining uchdan ikki qismini to‘qimachilik va tikuvchilik sanoati mahsulotlari tashkil etadi. Asosiy qishloq xo‘jaligi ekinlari — paxta va bug‘doy.

Parvez Musharraf hukumati nisbatan liberal iqtisodiy siyosat yuritgan. So‘nggi yillarda bir necha yirik bank, eng katta telekommunikatsiya kompaniyasi va boshqa qator korxonalar xususiylashtirildi.
Qishloq xo‘jaligi
Pokiston 2018-yilda quyidagi mahsulotlarni ishlab chiqargan:
- 25 mln tonna bug‘doy (ishlab chiqarish bo‘yicha dunyoda 7-o‘rin);
- 10,8 mln tonna guruch (dunyoda 10-o‘rin);
- 6,3 mln tonna makkajo‘xori (dunyoda 20-o‘rin);
- 4,6 mln tonna kartoshka (dunyoda 18-o‘rin);
- 67,1 mln tonna shakarqamish (Braziliya, Hindiston, Xitoy va Tailanddan keyin dunyoda 5-o‘rin);
- 4,8 million tonna paxta (dunyoda 5-o‘rin);
- 2,3 million tonna mango (Hindiston, Xitoy, Tailand va Indoneziyadan keyin dunyoda 5-o‘rin);
- 471 ming tonna xurmo (dunyoda 6-o‘rin);
- 2,1 mln tonna piyoz (dunyoda 6-o‘rin);
- 1,6 mln tonna apelsin (dunyoda 12-o‘rin);
- 593 ming tonna mandarin;
- 1601 ming tonna pomidor;
- 545 ming tonna olma;
- 540 ming tonna tarvuz;
- 501 ming tonna sabzi.
Chorvachilik agrar sektordagi daromadning qariyb yarmini keltiradi hamda 11 % ulush bilan YIM tarkibiga kiradi.
Tashqi savdo
2016-yilda Pokiston tashqi savdo hajmi quyidagicha bo‘lgan: eksport — 24,2 mlrd AQSH dollari, import — 48,1 mlrd AQSH dollari, tashqi savdoning manfiy saldosi — 23,9 mlrd AQSH dollari.
Asosiy eksport mahsulotlari: paxta, to‘qimachilik va boshqa to‘qilgan buyumlar, guruch, charm, go‘sht, shakar, mevalar. Asosiy xaridorlar: AQSH — 15 % (3,58 mlrd AQSH dollari), Xitoy — 8 % (1,94 mlrd AQSH dollari), Germaniya — 7 % (1,7 mlrd AQSH dollari), Afg‘oniston — 7 % (1,68 mlrd AQSH dollari) va Buyuk Britaniya — 6 % (1,43 mlrd AQSH dollari).
Asosiy import mahsulotlari: mashina va uskunalar, elektronika, neft mahsulotlari, kimyoviy moddalar, metallar va oziq-ovqat. Asosiy yetkazib beruvchilar: Xitoy — 30 % (14,2 mlrd AQSH dollari), Birlashgan Arab Amirliklari — 12 % (5,84 mlrd AQSH dollari), AQSH — 4,3 % (2,06 mlrd AQSH dollari), Indoneziya — 4,2 % (2,02 mlrd AQSH dollari) va Yaponiya — 4,2 % (2,01 mlrd AQSH dollari).
Rossiya va Pokiston o‘rtasidagi tovar aylanmasi 2017-yilda 541 044 426 AQSH dollarini tashkil etib, 33,59 % ga (136 049 940 AQSH dollari) oshgan. Bu 2016-yil bilan taqqoslaganda yuz bergan.
2017-yilda Rossiyaning Pokistonga eksportida quyidagi tovar guruhlari asosiy ulushni egallagan: metallar va metall buyumlar — jami eksportning 31,43 % i; kimyo sanoati mahsulotlari — 15,82 %; mineral mahsulotlar — 12,87 %; yog‘och va selluloza-qog‘oz mahsulotlari — 12,73 %; oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi xomashyosi — 12,59 %; mashinalar, uskunalar va transport vositalari — 3,04 %.
2017-yilda Rossiyaning Pokistondan importida quyidagi tovarlar ustun bo‘lgan: to‘qimachilik mahsulotlari va poyabzal — jami importning 59,38 % i; oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi xomashyosi — 23,79 %; kimyo sanoati mahsulotlari — 3,92 %; mashinalar, uskunalar va transport vositalari — 1,94 %.
Valyutasi
Pokiston rupiyasi (PRe, PRs) 100 paysadan iborat. Muomalada 5000, 1000, 500, 100, 50, 20, 10, 5, 2 va 1 rupiylik banknotalar, shuningdek, 2 va 1 rupiylik, 50, 25 va 10 paysalik tangalar mavjud.
Aholi



Pokiston dunyoda aholisi eng ko‘p mamlakatlardan biridir (241 499 431 kishi, dunyoda 5-o‘rin — 2023-yilgi aholini ro‘yxatga olish).
Aholining asosiy qismi Hind daryosi vodiysida yashaydi. Pokistonning eng yirik shaharlari mamlakat sharqida joylashgan (Karachi, Lahor, Ravalpindi va boshqalar). Shahar aholisi ulushi — 38,82 % (2023-yilgi aholini ro‘yxatga olish).
Etnik tarkibi: panjobliklar — 44,7 %, pushtunlar — 18,24 %, sindhilar — 14,1 %, saraykilar — 8,4 %, muhajirlar — 7,6 %, balujlar — 3,6 % va boshqalar (6,3 %).
Tillar
251-moddaga ko‘ra, Pokiston Konstitutsiyasida respublikaning milliy tili urdu bo‘lib, u lashkari nomi bilan ham tanilgan. Shuningdek, davlat tiliga almashtirish to‘g‘risida ko‘rsatma berilmagan hollarda ingliz tilidan rasmiy ishlarda foydalanishga ruxsat etiladi. Pokiston viloyatlarida panjobiy, sindhiy, balujiy, pushtu va boshqa tillar ham tarqalgan.
Jadvalda Pokiston etnik guruhlari orasida ona tiliga ko‘ra jami aholidagi foiz ulushlari ko‘rsatilgan:
| Tartib raqami | Til | 1998-yilgi ro‘yxatga olish | 1986-yilgi ro‘yxatga olish | 1965-yilgi ro‘yxatga olish | 1953-yilgi ro‘yxatga olish |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Panjobiy | 44,15 % | -- | -- | -- |
| 2 | Pushtu | 15,42 % | 14,15 % | 12,47 % | 10,16 % |
| 3 | Sindhiy | 14,1 % | 9,54 % | -- | -- |
| 4 | Sarayki | 10,53 % | 9,54 % | -- | -- |
| 5 | Urdu | 7,57 % | -- | -- | -- |
| 6 | Balujiy | 3,57 % | 3,02 % | 2,49 % | 3,04 % |
| 7 | Boshqa tillar | 4,66 % | -- | -- | -- |
Din

2017-yil holatiga ko‘ra, Pokiston musulmonlar soni bo‘yicha Indoneziyadan keyin dunyoda ikkinchi va sunniy musulmonlar soni bo‘yicha ham ikkinchi o‘rinda turadi. Aholining 96,47 % i musulmon, jumladan, 91 % i sunniylar va 5 % i shialar.
dir. Pokistonning davlat dini — islom sunniylik yo‘nalishidir.
Aholining diniy tarkibi:
- musulmonlar — 200 352 754 (96,47 %);
- hinduiylar — 4 444 437 (2,14 %);
- xristianlar — 2 637 586 (1,27 %);
- ahmadiylar — 207 688 (0,09 %);
- Qolganlar (sikxlar, parslar, buddaviylar, yahudiylar, bahoiylar, animistlar va boshqalar) — 20 767 (0,1 %). (2017-yilgi Pokiston aholini ro‘yxatga olish)
Pokiston ahmadiylar rasman musulmon bo‘lmagan ozchilik deb tan olingan yagona davlatdir. Sababi, islom ilohiyotshunoslarining ko‘pchiligi fikricha, ahmadiylar Muhammad payg‘ambarni oxirgi payg‘ambar deb hisoblamaydi.
Pokistondagi Ahmadiya musulmonlar jamoasi 1974-yilgi aholini ro‘yxatga olishdan beri ro‘yxatga olish jarayonini boykot qilib kelgani sababli, ahmadiylar bo‘yicha ro‘yxatga olish ma’lumotlari noaniq deb hisoblanadi. Turli baholarga ko‘ra, Pokistondagi ahmadiylar umumiy soni 2 milliondan 5 milliongacha. Pokistonda yashovchi ahmadiy musulmonlar jamoasi dunyodagi eng yirik jamoa hisoblanadi.
Eng yirik shaharlar
| N | Shahar | Joylashuvi | Aholisi | N | Shahar | Joylashuvi | Aholisi |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Karachi | Sind | 13 205 339 | 11 | Sargodha | Panjob | 600 501 |
| 2 | Lahor | Panjob | 7 129 609 | 12 | Bahovalpur | Panjob | 543 929 |
| 3 | Faysalobod | Panjob | 2 880 675 | 13 | Sialkot | Panjob | 510 863 |
| 4 | Ravalpindi | Panjob | 1 991 656 | 14 | Sukkur | Sind | 493 438 |
| 5 | Multon | Panjob | 1 606 481 | 15 | Larkana | Sind | 456 544 |
| 6 | Haydarobod | Sind | 1 578 367 | 16 | Shayxupura | Panjob | 426 980 |
| 7 | Gujranvala | Panjob | 1 569 090 | 17 | Jhang | Panjob | 372 645 |
| 8 | Peshovar | Xaybar-Paxtunxva | 1 439 205 | 18 | Rahimyor-Xon | Panjob | 353 112 |
| 9 | Kvetta | Balujiston | 896 090 | 19 | Mardon | Xaybar-Paxtunxva | 352 135 |
| 10 | Islomobod | poytaxt | 689 249 | 20 | Gujrat | Panjob | 336 727 |
Eng yirik shaharlarning geografik joylashuvi
Madaniyat
Pokiston madaniyati musulmonlar merosiga asoslangan bo‘lsa-da, Hindiston yarimoroli xalqlarining islomgacha bo‘lgan an’analarini ham o‘z ichiga oladi. Britaniyaning bir asrlik hukmronligi ham unga katta ta’sir ko‘rsatgan. So‘nggi o‘n yilliklarda, ayniqsa yoshlar orasida Amerika madaniyatining ta’siri seziladi: Gollivud filmlari, Amerika videoo‘yinlari, multfilmlar, komikslar, kitoblar, shuningdek, moda (jinsi shim va beysbolka kiyish), tez tayyorlanadigan taomlar, ichimliklar va boshqalar ommalashgan.
Musiqa
Panjob, Xaybar-Paxtunxva, Sind va Balujiston hududlaridagi musiqa va raqsning mahalliy xususiyatlari urduzabon pokistonliklar jamoasiga xos jihatlardan keskin farq qiladi. Birinchilarida xalq qo‘shiqlari va raqslariga urg‘u beriladi, urdu madaniyatida esa bu jihat o‘z ahamiyatini yo‘qotgan.
Buning asosiy sababi shuki, mamlakatdagi ushbu tilda so‘zlashuvchilarning aksariyati muhajirlar bo‘lib, ular Hindistondagi ona yurtlari bilan aloqalarini yo‘qotib, oqibatda o‘z an’anaviy madaniyatidan uzoqlashgan. Pokiston San’at kengashi raqs, musiqa, haykaltaroshlik va rassomlikdagi mintaqaviy uslublarni saqlashga intiladi.
Bayramlar
- Pokiston kuni ( (23-mart) — shu kuni 1940-yilda Lahor rezolyutsiyasi qabul qilingan.
- Iqbol kuni (21-aprel) — milliy shoir Muhammad Iqbol vafot etgan kun.
- Ro‘za hayiti — Ramazon oyining yakuni.
- Iydi mavlid — Muhammad payg‘ambarning tavallud kuni.
- Qurbon hayiti — Makkaga haj ziyorati munosabati bilan nishonlanadigan bayram.
- Mustaqillik kuni (14-avgust).
- Pokiston asoschisi Jinnaning tug‘ilgan kuni (25-dekabr).
- Yangi yil.
Ta’lim va fan
Pokistonda maktabgacha ta’lim 3—5 yoshli bolalarga mo‘ljallangan bo‘lib, uch bosqichni o‘z ichiga oladi: o‘yin guruhlari, yasli va bolalar bog‘chasi. Maktabgacha ta’limdan so‘ng o‘quvchilar boshlang‘ich maktabga kiradilar.
2009-yil ma’lumotlariga ko‘ra, pokistonlik bolalarning atigi 63 % i boshlang‘ich maktabni bitirgan. Bundan tashqari, o‘g‘il bolalarning faqat 68 % i va qizlarning 72 % i 5-sinfgacha yetib borgan.
O‘rta maktablarda qizlar va o‘g‘il bolalar uchun alohida ta’lim joriy etilgan, ammo yirik shaharlarda qo‘shma ta’lim beriladigan maktablar ham bor. Sakkizta asosiy fan — urdu tili, ingliz tili, matematika, tasviriy san’at, tabiiy fanlar, ijtimoiy fanlar, islomshunoslik va informatika. Ayrim maktablar dasturiga Pokistonga qo‘shni mamlakatlar tillari, xususan, arab va xitoy tillari, shuningdek, fransuz tili.
Ommaviy axborot vositalari
Davlat radioeshittirish kompaniyasi — PBC (Pakistan Broadcasting Corporation, ریڈیو پاکستان («Pokiston radiosi») tarkibiga mintaqaviy radiostansiyalar va PBC News radiostansiyasi kiradi; davlat telekompaniyasi esa PTV (Pakistan Television Corporation, «Pokiston televizion tarmog‘i») bo‘lib, unga PTV Home va kabel telekanallari kiradi; ilgari PTV2 (1992-yilda ishga tushirilgan, 2008-yilda yopilgan) ham bo‘lgan.
Sport

Pokistonliklar eng ko‘p yoqtiradigan sport turlari — futbol, chim ustidagi xokkey, katta va stol tennisi, kurash, boks, og‘ir atletika, golf, polo, suzish, skvosh, beysbol va kriket.
Kriket
Mamlakatdagi eng ommabop sport turi — kriket. Pokiston kriket terma jamoasi dunyoning eng kuchlilaridan biri bo‘lib, xalqaro musobaqalarda Buyuk Britaniya, Avstraliya, Hindiston vakillari bilan yetakchilik uchun kurashadi. 1992-yilda Pokiston Kriket bo‘yicha jahon kubogini qo‘lga kiritdi. Kriket rivojlanishini boshqarish va nazorat qilish uchun maxsus milliy qo‘mita tashkil etilgan. Shohid Afridiy — Pokiston kriket terma jamoasining sobiq sardori.
Chim ustidagi xokkey
Olimpiya sport turlari orasida chim ustidagi xokkey Pokiston uchun eng muvaffaqiyatli yo‘nalishdir. Mamlakat tarixidagi 10 ta Olimpiya medalidan 8 tasi aynan erkaklar chim ustidagi xokkeyida, jumladan, barcha oltin va kumush medallar qo‘lga kiritilgan. Pokistonliklar uch marta (1960, 1968 va 1984) Olimpiya chempioni, uch marta kumush medal sohibi (1956, 1964, 1972) va ikki marta bronza medal sohibi (1976 va 1992).
Shu tariqa, 1956-yildan 1984-yilgacha Pokiston qatnashgan 7 ta Olimpiadaning barchasida medal olgan (1980-yilgi Moskva Olimpiadasini Pokiston boykot qilgan). Aynan Pokiston 1960-yil Rimda ketma-ket 6 Olimpiadada oltin medal olgan Hindistonning g‘alabalar seriyasiga chek qo‘ygan (finalda Hindistonni 1-0 hisobida yenggan).
1992-yil Barselona Olimpiadasida xokkeychilarning bronza medali hozirgacha pokistonliklarning so‘nggi Olimpiya mukofoti bo‘lib qolmoqda. Pokistonga yana ikkita Olimpiya medalini erkin kurashchi Muhammad Bashir (1960-yilda bronza) va bokschi Said Husayn Shoh (bronza medal,1988-yilda).).
Futbol
Adabiyotlar
- Belokrenitskiy V. Ya., Moskalenko V. N. Pokiston tarixi. XX asr. — Moskva : Kraft+, 2008. — ISBN 978-5-93675-137-0.
- Belokrenitskiy V. Ya. Pokiston. Urbanizatsiyaning xususiyatlari va muammolari. — Moskva, 1982.
- Gankovskiy Yu. V. Pokiston xalqlari (etnik tarixning asosiy bosqichlari). — Moskva, 1964.
- Gusterin P. Bhutto oilasining sirlari // Bugungi Osiyo va Afrika. 2008, № 5.
- Kamenev S. N. Pokiston. Davlat moliyasi va iqtisodiy rivojlanish. — Moskva, 1982.
- Pleshov O. V. Pokistonda islom va siyosiy madaniyat. Moskva, 2005.
- Pospelov Ye. M. Dunyoning geografik nomlari. Toponimik lug‘at / mas’ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgarishsiz. — Moskva: Russkiye slovari, Astrel, AST, 2002. — 512 bet — 3000 nusxa — ISBN 5-17-001389-2.
Havolalar
Vikimedia ombori: Atlas: Пакистан
- pakistan.gov.pk (ingl.) — Pokistonning rasmiy sayti
- Pokiston prezidenti rasmiy sayti
- Pokistonning rasmiy axborot sayti. Asl nusxadan asl nusxa 20-iyul 2005-yilda arxivlangan.
- Pokiston.ru
- Markaziy razvedka boshqarmasining Faktlar kitobida Pokiston haqida ma’lumot
- Jahon bankining Pokiston haqidagi ma’lumotlari (ishlamaydigan havola — tarix).
- Open Directory Project — Pokiston Arxiv nusxasi 18-oktabr 2019-yilda Wayback Machine
- brain.net — Pokiston tarixi. Asl nusxadan asl nusxa 5-fevral 2006-yilda arxivlangan.
- Pokistonning CIA — The World Factbook sahifasi
- Pokiston yovvoyi tabiati
- Prognoz: Pokiston tuzilmaviy-demografik inqirozda