U Yevropa va Osiyo chegarasida joylashgan. Kaspiy dengizining suvi sho‘rtob bo‘lib, sho‘rligi Volga daryosi quyilish joyi yaqinidagi 0,05 ‰ dan janubi-sharqidagi 11—13 ‰ gacha o‘zgaradi. Suv sathi o‘zgarib turadi va bu dengizning maydoni hamda chuqurligiga ta’sir qiladi. 2009-yilda uning sathi 27,16 m past bo‘lgan; bu sathJahon okeani darajasiga nisbatan o‘lchangan. O‘sha vaqtda Kaspiy dengizining maydoni taxminan 390 000 km², eng katta chuqurligi esa 1025 m ni tashkil qilgan.
Hozirgi ruscha nom qadimgi ruschaXvalis dengizi («O‘tgan yillar qissasi») atamasining o‘rnini egallagan yangi, kitobiy nom bo‘lib, u lotinchaCaspium Mare yoki Caspium pelagus hamda qadimgi yunonchaΚασπία θάλασσα (Kaspía thálassa), Κάσπιον πέλαγος (Káspion pélagos; Strabon va boshqalarda), bir farazga ko‘ra, nomi qadimgi kaspiy qabilalari nomidan kelib chiqqan. Ular miloddan avvalgi 1-ming yillikda dengizning janubi-g‘arbiy sohilida yashagan.
Tarixning turli davrlarida Kaspiy dengizi turli qabila va xalqlar orasida 70 ga yaqin nom bilan atalgan. Ozarbayjon va Turkiyada Kaspiy dengizi hozir ham Xazar dengizi, ErondaMozandaron dengizi deb ataladi (shu nomdagi Eronning qirg‘oqbo‘yi xalqi yashaydigan viloyati nomidan).
Geografik joylashuvi
Kaspiy dengizi Yevropa va Osiyo chegarasida joylashgan. Dengiz shimoldan janubga taxminan 1200 kilometr (36°34'—47°13' sh. k.), g‘arbdan sharqqa 195 kilometrdan 435 kilometrgacha, o‘rtacha 310—320 kilometr (46°—56° shq. u.) cho‘zilgan.
Tabiiy-geografik sharoitiga ko‘ra, Kaspiy dengizi shartli ravishda uch qismga bo‘linadi:
Turkmanistondagi Kaspiy dengizi sohiliPlyajlar Dog‘istonda
Kaspiy dengiziga tutash hudud quyidagi nom bilan ataladi: Kaspiybo‘yi.
Kaspiy dengiziningsohil chizig‘i uzunligi 6500—6700 kilometr deb baholanadi, orollar bilan birga esa 7000 kilometrgacha yetadi. Sohillari asosan pasttekis va silliq. Shimoliy qismida sohil chizig‘ini Volga deltasi va Ural daryosining suv yo‘llari hamda orollari kesib o‘tgan; qirg‘oqlari past va botqoqlashgan, ko‘plab joylarda suv yuzasi o‘simliklar bilan qoplangan. Sharqiy sohilda ohaktoshli qirg‘oqlar ustun bo‘lib, ular chala cho‘llar va cho‘llar bilan tutashadi. Eng egri-bugri sohillar quyidagi joylarda joylashgan: g‘arbda Absheron yarimoroli atrofida va sharqda Qozoq qo‘ltig‘i va Qora-Bo‘g‘oz-Go‘l.
Kaspiy dengizida suv sathining sezilarli o‘zgarishi sababli orollar soni va maydoni ham o‘zgarib turadi. XXI asr boshlarida akvatoriyada 50 ga yaqin yirik va o‘rta orol mavjud edi; ularning umumiy maydoni taxminan 350 kvadrat kilometrni tashkil etgan.
Kaspiy dengizining sharqiy sohilida, Turkmaniston hududida Qora-Bo‘g‘oz-Go‘l nomli sho‘r ko‘l joylashgan. U 1980-yilgacha Kaspiy dengizi bilan tor bo‘g‘oz orqali tutashgan laguna-qo‘ltiq bo‘lgan. 1980-yilda Qora-Bo‘g‘oz-Go‘lni Kaspiy dengizidan ajratib turuvchi to‘g‘on qurilgan, 1984-yilda esa suv o‘tkazish inshooti barpo etilgan. Shundan keyin Qora-Bo‘g‘oz-Go‘l sathi bir necha metr pasaygan. 1992-yilda bo‘g‘oz qayta ochilgan; u orqali Kaspiy dengizidan Qora-Bo‘g‘oz-Go‘lga suv oqib keladi va shu yerda bug‘lanadi. Har yili Kaspiy dengizidan unga 8—10 kub kilometr (boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, 25 kub kilometr) suv va qariyb 15 mln tonna tuz kelib tushadi.
Qora-Bo‘g‘oz-Go‘l dengiz suvining bug‘lanish hududi va sho‘rligini tartibga soluvchi tabiiy omil vazifasini bajaradi.
Kaspiy dengiziga 130 ta daryo quyiladi, ularning to‘qqiztasi delta shaklidagi quyilish joyiga ega. Kaspiy dengiziga quyiladigan daryolar: Volga, Darvagchay, Rubas, Sulak, Samur, Terek (Rossiya), Ural, Emba (Qozog‘iston), Kura (Ozarbayjon), Atrek (Turkmaniston), Gurgon, Safidrud (Eron), Tarnayirka. Kaspiy dengiziga quyiladigan eng yirik daryo — Volga; uning o‘rtacha yillik suv oqimi 215—224 km3. Volga, Ural, Terek, Sulak va Emba daryolari Kaspiy dengiziga yillik daryo oqimining 88—90 % gacha qismini beradi. Dengizga o‘rtacha yillik daryo suvi oqimi 290 km3.
Hozir qurib qolgan sobiq O‘zboy daryosi o‘zani va Sariqamish botig‘ini Kaspiy dengizi bilan tutashtirgan suv yo‘li tadqiqotlari natijasida O‘zboy yo‘qolguniga qadar Sariqamish ko‘lida suv sathi ancha ko‘tarilganda ba’zan Kaspiyga suv oqib o‘tgani aniqlangan.
Kaspiy dengizining port shahri sifatida Astraxan ham qaraladi, biroq u Kaspiy dengizi sohilida emas, balki Volga deltasida, dengizning shimoliy sohilidan 100 kilometr uzoqlikda joylashgan.
Boku — Ozarbayjon poytaxti va eng yirik port shahri. U Absheron yarimorolining janubiy qismida joylashgan; aholisi 2,5 mln kishi (2010);
Sumgait — Absheron yarimorolining shimoliy qismida joylashgan;
Lankaron — Ozarbayjonning janubiy chegarasi yaqinida joylashgan, Lankaron tumanining markazi.
Neft toshlari — Absheron yarimorolidan janubi-sharqda joylashgan neftchilar shaharchasi. Uning inshootlari sun’iy orollar, estakadalar va texnologik maydonchalarda qurilgan.
Turkmanboshi shahridan Kaspiy dengizining ko‘rinishiTurkmanboshi (sobiq Krasnovodsk) — quyidagi qo‘ltiqning shimoliy qirg‘og‘ida joylashgan: Turkmanboshi;
Olimlar Kaspiy dengizi suv sathining o‘zgarish sabablarini iqlimiy, geologik va antropogen omillar bilan bog‘laydi. Dengiz okean bilan tutashmagani sababli uning sathi doim o‘zgarib turadi; so‘nggi uch ming yil davomida bu o‘zgarishlarning ko‘lami 15 metrga yetgan. Suv havzasining hozirgi holati va dinamikasi asosan Volga havzasiga tushadigan yog‘in miqdori hamda daryodan dengizga keladigan suv hajmiga bog‘liq. Dengizga kelgan barcha suv havzaning o‘zida bug‘lanadi; bug‘lanish hajmi yoz faslidagi ob-havoga bog‘liq. Odatda eng yuqori bug‘lanish ko‘rsatkichlari 11 yillik siklning Quyosh faolligi minimumi davriga to‘g‘ri keladi, chunki bu yillarda mintaqada yoz nihoyatda issiq va quruq bo‘ladi. Masalan, 2021-yildagi tadqiqotlar Kaspiy dengizida suvning o‘rtacha harorati 1,2 °C ga oshganini ko‘rsatgan. Yil davomida ob-havodan tashqari, dengizning joriy sathi va bug‘lanish yuz beradigan suv yuzasining maydoni ham bug‘lanish hajmiga hamda suv sathi dinamikasiga ta’sir qiladi.
Kaspiy dengizi sathini asboblar yordamida o‘lchash va uning o‘zgarishlarini muntazam kuzatish 1837-yildan beri olib boriladi. Bu davrda suvning eng yuqori sathi 1882-yilda (−25,2 m), eng past sathi esa 1977-yilda (−29,01 m) qayd etilgan. 1929-yildan 1941-yilgacha Kaspiy sathi −25,88 dan −27,84 m gacha keskin pasaygan. 1978-yildan boshlab suv sathi ko‘tarilib, 1995-yilda −26,7 m ga yetgan. 1996-yildan suv havzasi sathining pasayish tendensiyasi kuzatilgan va bu holat XXI asr boshida o‘rtacha ≈0,75 m (har 10 yilda) tezlikda davom etgan. 2001-yilga kelib dengiz sathi −27,17 m gacha tushgan, so‘ng yana ko‘tarila boshlagan: 2002-yilda 2 sm, 2003-yilda 4 sm, 2004-yilda 8 sm va 2005-yilda yana 12 sm (−26,91 m) ko‘tarilgan. 2006-yildan Kaspiy dengizi sathining pasayish tendensiyasi qayta kuzatilmoqda. 2016 va 2017-yillarda Kaspiy dengizining o‘rtacha sathi −27,99 m bo‘lgan. 2021-yilda Kaspiy suv sathi 30 sm, 2005-yilga nisbatan esa 119 sm (−28,1 m) pasaygan. 2023-yil dekabrda dengiz sathi 1977-yildagi eng past ko‘rsatkichdan ham tushib, −29,03 m ga yetgani haqida xabarlar tarqalgan, biroq boshqa manbalar buni tasdiqlamagan; ularda eng past sath −28,59 m deb ko‘rsatilgan.
Maydoni, chuqurligi va suv hajmi
Kaspiy dengizining maydoni va suv hajmi suv sathining o‘zgarishiga qarab sezilarli darajada farq qiladi. Suv sathi −26,75 m bo‘lganda maydoni taxminan 390 000 kvadrat kilometrni, suv hajmi 78 000 kub kilometrni tashkil etadi. Bu dunyodagi ko‘l suv zaxiralarining qariyb 44 % idir. Kaspiy dengizi quyidagi ro‘yxatda birinchi o‘rinni egallaydi: hajmi bo‘yicha dunyodagi eng yirik ko‘llar.
Kaspiy dengizining eng katta chuqurligi Janubiy Kaspiy botig‘ida bo‘lib, uning suv yuzasidan 1025 metr pastda joylashgan. Eng katta chuqurligi bo‘yicha Kaspiy dengizi ko‘llar orasida dunyoda uchinchi o‘rinda turadi; faqat Baykal (1620 m) va Tanganika (1435 m) ko‘llaridan keyin keladi. Batigrafik egri chiziq asosida hisoblangan Kaspiy dengizining o‘rtacha chuqurligi 208 metr. Shu bilan birga, Kaspiy dengizining shimoliy qismi sayoz: eng katta chuqurligi 25 metrdan oshmaydi, o‘rtacha chuqurligi esa 4 metr.
Suv harorati
Suv harorati kengliklar bo‘ylab sezilarli farqlanadi. Bu ayniqsa qishda yaqqol ko‘rinadi: shimolda muz cheti yaqinida harorat 0…+0,5 °C, janubda esa +10…+11 °C bo‘ladi, ya’ni farq taxminan 10 °C ni tashkil qiladi. Chuqurligi 25 metrdan kam sayoz hududlarda yillik harorat amplitudasi 25—26 °C ga yetishi mumkin. O‘rtacha hisobda g‘arbiy sohil yaqinidagi suv sharqiy sohildagiga qaraganda 1—2 °C issiqroq, ochiq dengizdagi suv esa qirg‘oq yaqinidagidan 2—4 °C issiqroq bo‘ladi.
Harorat maydonining gorizontal tuzilishiga ko‘ra, yuqoridagi ikki metrli qatlamda yil davomidagi o‘zgarishlarni uch davrga ajratish mumkin. Oktabrdan martgacha suv harorati janub va sharq tomon ortib boradi; bu ayniqsa O‘rta Kaspiyda yaqqol seziladi. Harorat gradienti yuqori bo‘lgan ikkita barqaror, kenglik bo‘ylab yo‘nalgan zonani ajratish mumkin. Birinchisi Shimoliy va O‘rta Kaspiy chegarasida, ikkinchisi O‘rta va Janubiy Kaspiy chegarasida joylashgan. Muz chetidagi shimoliy frontal zonada fevral—mart oylarida harorat 0 dan +5 °C gacha, Absheron ostonasi yaqinidagi janubiy frontal zonada esa +7 dan +10 °C gacha ko‘tariladi. Bu davrda eng kam soviydigan suvlar Janubiy Kaspiy markazida joylashib, deyarli barqaror yadro hosil qiladi.
Qishda Shimoliy Kaspiy
Aprel—may oylarida eng past haroratli hudud O‘rta Kaspiyga ko‘chadi. Bu dengizning sayoz shimoliy qismidagi suv tezroq isishi bilan bog‘liq. To‘g‘ri, mavsum boshida shimolda issiqlikning katta qismi muzni eritishga sarflanadi, ammo may oyiga kelib bu yerda harorat +16…+17 °C gacha ko‘tariladi. O‘rta qismda bu vaqtda harorat +13…+15 °C, janubda +17…+18 °C bo‘ladi. Bahorgi isish haroratning gorizontal gradientlarini tekislaydi va qirg‘oqbo‘yi hududlar bilan ochiq dengiz o‘rtasidagi harorat farqi 0,5 °C dan oshmaydi. Mart oyida boshlanadigan yuza qatlamning isishi chuqurlik bo‘ylab harorat taqsimotining bir xilligini buzadi.
Iyun—sentabr oylarida yuza qatlamda harorat gorizontal yo‘nalishda bir xil taqsimlanadi. Eng kuchli isish kuzatiladigan avgustda butun dengiz bo‘ylab suv harorati +24…+26 °C, janubiy hududlarda esa +28 °C gacha ko‘tariladi. Avgust oyida sayoz qo‘ltiqlarda, masalan, Krasnovodsk qo‘ltig‘ida suv harorati +32 °C ga yetishi mumkin.
Bu davrda suv harorati maydonining asosiy xususiyati — apvelling (upwelling) hodisasidir. U har yili O‘rta Kaspiyning butun sharqiy sohili bo‘ylab kuzatiladi va qisman Janubiy Kaspiyga ham kirib boradi. Chuqurdagi sovuq suvning yuzaga ko‘tarilishi yozda ustun bo‘ladigan shimoli-g‘arbiy shamollar ta’sirida turli kuch bilan kechadi. Bu yo‘nalishdagi shamol iliq yuza suvlarini qirg‘oqdan uzoqlashtiradi va oraliq qatlamlardagi sovuqroq suvlarning ko‘tarilishiga olib keladi. Apvelling iyunda boshlanib, eng yuqori jadallikka iyul—avgustda yetadi. Natijada suv yuzasida harorat pasayishi (+7…+15 °C) kuzatiladi. Gorizontal harorat gradientlari suv yuzasida +2,3 °C, +4,2 °C esa 20 m chuqurlikda ga yetadi. Apvelling markazi iyunda 41—42° sh. k. dan sentabrda 43—45° sh. k. tomon asta-sekin siljiydi. Yozgi apvelling Kaspiy dengizi uchun juda muhim bo‘lib, chuqur suvli akvatoriyadagi dinamik jarayonlarni tubdan o‘zgartiradi.
Dengizning ochiq hududlarida may oxiri—iyun boshida harorat keskin o‘zgaradigan qatlam shakllana boshlaydi va avgustda eng yaqqol namoyon bo‘ladi. Odatda u dengizning o‘rta qismida 20 va 30 m, janubida 30 va 40 m chuqurliklar orasida joylashadi. Ushbu qatlamdagi vertikal harorat gradientlari juda katta bo‘lib, har metrga bir necha darajani tashkil qilishi mumkin. Dengizning o‘rta qismida sharqiy sohil yaqinida suvning shamol ta’sirida haydalishi natijasida harorat sakrash qatlami yuzaga yaqinlashadi. Kaspiy dengizida Jahon okeanining asosiy baroklin qatlami kabi katta potensial energiya zaxirasiga ega barqaror termoklin bo‘lmagani uchun, apvellingni yuzaga keltiruvchi ustun shamollar to‘xtashi va oktabr—noyabrda kuzgi-qishki konveksiya boshlanishi bilan harorat maydonlari tezda qishki holatga o‘tadi. Ochiq dengizda yuza qatlam harorati o‘rta qismda +12…+13 °C, janubda +16…+17 °C gacha pasayadi. Vertikal tuzilishda harorat sakrash qatlami konvektiv aralashish natijasida yo‘qola boradi va noyabr oxirida butunlay yo‘qoladi.
Janubiy Kaspiyda eng yuqori harorat 2021-yilda qayd etilgan va +30 °C ni tashkil qilgan.
Suv tarkibi
Tuzlar tarkibi Yopiq Kaspiy dengizining suvi okean suvidan tuzlar tarkibi bilan farqlanadi, garchi uning kelib chiqishi Jahon okeani suvlari bilan bog‘liq bo‘lgani uchun okeanga xos ayrim belgilar saqlangan bo‘lsa ham. Chuchuk suv oqimlari dengiz sho‘rligini kamaytirgan, biroq sho‘rlik hozir ham o‘zgaruvchan. Ayni paytda Kaspiy dengizining sho‘rligi ancha past — Yer okeanlari suviga nisbatan uch baravar kam. Tuz hosil qiluvchi ionlar konsentratsiyalarining nisbatida, ayniqsa quruqlikdan keladigan suv oqimi bevosita ta’sir qiladigan hududlarda, katta tafovutlar mavjud. Materik oqimi ta’sirida dengiz suvi tarkibining o‘zgarishi dengiz suvidagi barcha tuzlar ichida xloridlarning nisbiy ulushi kamayishiga, karbonatlar, sulfatlar, kalsiy miqdorining nisbiy ortishiga olib keladi; ular daryo suvlarining kimyoviy tarkibidagi asosiy komponentlardir.
Eng barqaror ionlar — kaliy, natriy, xlor va magniy ionlaridir. Eng kam barqaror bo‘lganlari kalsiy va gidrokarbonat ionidir. Kaspiyda kalsiy va magniy kationlari miqdori Azov dengizidagidan deyarli ikki baravar, sulfat anionlari esa uch baravar yuqori.
Suv sho‘rligi ayniqsa dengiz shimolida keskin o‘zgaradi: Volga va Ural daryolarining quyilish joylarida 0,1 PSU birligidan O‘rta Kaspiy chegarasida 10—11 PSU birligigacha. Minerallashuv sayoz sho‘r qo‘ltiqlarda (kultuklarda) 60—100 g/kg ga yetishi mumkin. Shimoliy Kaspiyda apreldan noyabrgacha bo‘lgan muzsiz davr mobaynida deyarli kenglik bo‘ylab cho‘zilgan sho‘rlik fronti kuzatiladi. Daryo suvlarining dengiz akvatoriyasiga tarqalishi bilan bog‘liq eng kuchli chuchuklashuv iyunda ro‘y beradi.
Shimoliy Kaspiyda sho‘rlik maydoni shakllanishiga shamollar katta ta’sir ko‘rsatadi. Dengizning o‘rta va janubiy qismlarida sho‘rlik tebranishlari kichik. Odatda sho‘rlik 11,2—12,8 PSU bo‘lib, janub va sharqqa tomon ortib boradi. Chuqurlik oshishi bilan sho‘rlik biroz (0,1—0,2 PSU) ortadi.
Kaspiy dengizining chuqur qismida sho‘rlikning vertikal profilida sharqiy kontinental yonbag‘ir yaqinida izogalinlarning o‘ziga xos egilishlari va mahalliy ekstremumlar kuzatiladi. Bu holat Janubiy Kaspiyning sharqiy sayozliklarida sho‘rlangan suvning tub bo‘ylab pastga siljishidan dalolat beradi. Sho‘rlik miqdori dengiz sathi va u bilan bog‘liq quruqlikdan keladigan suv oqimi hajmiga ham kuchli bog‘liq.
Dengiz tubining relyefi
Kaspiy dengizining shimoliy qismi tubi sayoz, to‘lqinsimon tekislik bo‘lib, unda sayozliklar va cho‘kindi to‘planishidan hosil bo‘lgan orollar mavjud. Shimoliy Kaspiyning o‘rtacha chuqurligi 4—8 metr, eng katta chuqurligi esa 25 metrdan oshmaydi. Mang‘ishloq ostonasi Shimoliy Kaspiyni O‘rta Kaspiydan ajratadi. O‘rta Kaspiy ancha chuqur bo‘lib, Darband botig‘ida suv chuqurligi 788 metrga yetadi. Absheron ostonasi O‘rta va Janubiy Kaspiyni ajratib turadi. Janubiy Kaspiy chuqur suvli hisoblanadi: Janubiy Kaspiy botig‘ida suv chuqurligi Kaspiy dengizi yuzasidan 1025 metrga yetadi. Kaspiy shelfi bo‘ylab chig‘anoqli qumlar tarqalgan, chuqur hududlar loyqa cho‘kindilar bilan qoplangan, ayrim joylarda tub jinslar yer yuzasiga chiqib turadi.
Kaspiy dengizining iqlimi shimolda kontinental, o‘rta qismida mo‘tadil va janubida subtropik. Qishda havoning o‘rtacha oylik harorati shimolda −8…−10 °C dan janubda +8…+10 °C gacha, yozda shimolda +24…+25 °C dan janubda +26…+27 °C gacha o‘zgaradi. Eng yuqori harorat — +44 °C — sharqiy sohilda qayd etilgan.
Yillik o‘rtacha yog‘in miqdori 200 millimetr bo‘lib, qurg‘oqchil sharqiy hududlarda 90—100 millimetrdan janubi-g‘arbiy subtropik sohilda 1700 millimetrgacha o‘zgaradi. Bug‘lanish Kaspiy dengizi yuzasidan yiliga taxminan 1000 millimetrni tashkil qiladi; eng kuchli bug‘lanish Absheron yarimoroli va Janubiy Kaspiyning sharqiy qismida kuzatilib, yiliga 1400 millimetrgacha yetadi.
Shamolning o‘rtacha yillik tezligi sekundiga 3—7 metr; shamollar yo‘nalishida shimoliy shamollar ustun. Kuz va qishda shamollar kuchayib, tezligi ko‘pincha sekundiga 35—40 metrga yetadi. Eng shamolli hududlar — Absheron yarimoroli, Maxachqal’a va Darband atroflari. Eng baland, 11 metrli to‘lqin ham shu hududlarda qayd etilgan.
Oqimlar
Kaspiy dengizidagi suv aylanishi daryolardan keladigan suv oqimi va shamollar bilan bog‘liq. Suv oqimining asosiy qismi Shimoliy Kaspiyga to‘g‘ri kelgani uchun shimoliy oqimlar ustunlik qiladi. Kuchli shimoliy oqim suvni Shimoliy Kaspiydan g‘arbiy sohil bo‘ylab Absheron yarimoroliga olib keladi; shu yerda oqim ikki tarmoqqa ajraladi: biri g‘arbiy sohil bo‘ylab davom etadi, ikkinchisi Sharqiy Kaspiyga yo‘naladi. So‘nggi ilmiy ma’lumotlar olimlarga yirik oqimlar tezligiga uzoq davrli to‘lqinlarning oqim tezligi tebranishlari amplitudasi ta’sir qiladi, deb taxmin qilish imkonini beradi.
Hayvonot va o‘simlik dunyosi
Hayvonot dunyosi
Kaspiy dengizi hayvonot dunyosi 1809 turdan iborat bo‘lib, ulardan 415 turi umurtqalilar guruhiga kiradi. Kaspiy dengizida 101 turdagi baliq qayd etilgan; dunyodagi osyotrsimon baliqlar zaxiralarining katta qismi ham shu yerda to‘plangan. Bundan tashqari, vobla, zog‘orabaliq, sudak kabi chuchuk suv baliqlari ham uchraydi. Kaspiy dengizi quyidagi baliqlarning yashash muhitidir: karp, kefal, kilka, qutum, lesh, losos, olabug‘a, cho‘rtan. Kaspiy dengizida, shuningdek, dengiz sutemizuvchisi — Kaspiy tyuleni yashaydi.
Shimoliy Kaspiyning g‘arbiy qismida fitoplankton, zooplankton va zoobentos juda ko‘p uchraydi.
O‘simlik dunyosi
Kaspiy dengizi va uning sohillari o‘simlik dunyosi 728 turdan iborat. Kaspiy dengizida suv o‘tlari — ko‘k-yashil, diatom, qizil, qo‘ng‘ir, xara va boshqa suv o‘tlari, gulli o‘simliklardan esa zostera va ruppiya ustunlik qiladi. Kelib chiqishi jihatidan o‘simliklarning asosiy qismi neogen davriga mansub, biroq ayrim o‘simliklar dengizga odamlar tomonidan ataylab yoki kemalarning tubiga yopishgan holda olib kelingan.
Tarixi
Kaspiy dengizining kelib chiqishi va evolyutsiyasi
Sarmat dengiziOqchag‘il dengiziI. P. Gerasimov va K. K. Markovga ko‘ra dengizning eng katta kengayishi (qizil) va eng kichik maydoni (moviy)
Kaspiyning kelib chiqishi okean bilan bog‘liq — uning tubi okean tipidagi Yer po‘stidan tashkil topgan. 13 mln yil avval shakllangan Alp tog‘lari Sarmat dengizini O‘rta yer dengizidan ajratgan. Sarmat dengizi yopilishi natijasida chuchuk suvli Pont dengizi paydo bo‘lgan. Qurib qolgan Pont dengizi o‘rnida Balaxan ko‘li (Janubiy Kaspiy hududida) qolgan. Balaxan havzasida cho‘kindi materiallar sezilarli to‘plangan. Balaxan ko‘liga sharqdan quyilgan qadimgi O‘zboy daryosi yoki O‘rta Osiyodan oqib kelgan qadimgi daryolar tizimi Turkmanistonning qizg‘ish jinsli qatlamlaridagi Cheleken (Torongli) svitasini shakllantirgan. 3,4—1,8 mln yil avval (pliotsen davrida) Oqchag‘il dengizi mavjud bo‘lgan; uning cho‘kindilarini N. I. Andrusov tadqiq qilgan. Oqchag‘il transgressiyasidan keyin Domashkino regressiyasi kuzatilgan (suv sathi Oqchag‘il havzasiga nisbatan 20—40 m pasaygan). Bu tashqaridan dengiz (okean) suvlari kelishining to‘xtashi bilan bog‘liq ravishda suvning kuchli chuchuklashuvi bilan kechgan. Qisqa Domashkino regressiyasidan keyin to‘rtlamchi davr boshida (eopleystotsenda) Kaspiy deyarli qayta tiklanib, Absheron dengizi ko‘rinishini olgan. Bu dengiz Qora dengizbo‘yi, Kaspiy va Orolni qamrab olib, Turkmaniston hamda Quyi Volgabo‘yi hududlarini suv ostida qoldirgan. Absheron transgressiyasi boshida havza sho‘rtob suvli havzaga aylangan. Absheron dengizi 1,7—1 mln yil avval paydo bo‘lgan.
Kaspiyda neopleystotsen boshlanishi uzoq davom etgan va chuqur Tyurkyan regressiyasi (−150 m dan −200 m gacha) bilan tavsiflanadi. Uning boshlanishi magnit inversiyasiMatuyama—Bryunes (0,78 mln yil avval) davriga to‘g‘ri keladi. Maydoni 208 ming km² bo‘lgan Tyurkyan havzasi suvlari Janubiy va O‘rta Kaspiy botiqlarida to‘plangan; ular orasida Absheron ostonasi hududida sayoz bo‘g‘oz mavjud bo‘lgan. Aftidan, Tyurkyan havzasi Kaspiy neopleystotseni malakofaunasi shakllangan joy bo‘lgan.
Erta neopleystotsenda Tyurkyan regressiyasidan so‘ng alohida joylashgan ilk Boku havzasi va Pontga oqib chiqish yo‘liga ega kechki Boku havzasi (sathi 20 m gacha) mavjud bo‘lgan (taxminan 400 ming yil avval). Erta va kech pleystotsen chegarasi atrofida Vend (Mishovdog‘) regressiyasi Boku va «kichik» Urunjik transgressiyalarini (o‘rta neopleystotsen boshida, −15 m gacha) ajratib turgan (suv yig‘ish havzasi maydoni 336 ming km²).
Dengizning Urunjik va Xazar cho‘kindilari orasida yirik va chuqur Cheleken regressiyasi (−20 m gacha) aniqlangan. U Lixvin muzliklararo davrining eng qulay iqlim bosqichiga (350—300 ming yil avval) to‘g‘ri keladi.
Lixvin muzliklararo davrida kechki Boku dengizi
O‘rta neopleystotsenda quyidagi havzalar mavjud bo‘lgan: ilk erta Xazar (200 ming yil avval), o‘rta erta Xazar (sathi 35-40 m gacha) va kechki erta Xazar. Kech neopleystotsenda alohida kechki Xazar havzasi (sathi −10 m gacha, 100 ming yil avval) bo‘lgan. Undan keyin o‘rta pleystotsenning ikkinchi yarmi—oxirida kichik Cherniy Yar regressiyasi yuz berib, uning o‘rnini Girkan (Gurgon) havzasi egallagan.
Kech pleystotsen o‘rtalaridagi uzoq va chuqur Atel regressiyasi dastlab havza sathining −20 dan −25 m gacha, eng kuchli bosqichida −100 dan −120 m gacha, uchinchi bosqichda esa −45 dan −50 m gacha bo‘lishiga sharoit yaratgan. Eng kuchli bosqichda havza maydoni 228 ming km².
gacha qisqargan. Atel regressiyasidan (−120 dan −140 m gacha) keyin, taxminan 17 ming yil avval ilk Xvalin transgressiyasi boshlanib, sath +50 m gacha ko‘tarilgan (to‘rtlamchi davrning eng yirik transgressiyasi). Bu vaqtda Manich–Kerch bo‘g‘ozi ishlagan va Kaspiy dengizi suvlari u orqali Qora dengiz havzasiga oqib o‘tgan. Ilk Xvalin transgressiyasi Elton regressiyasi bilan uzilib qolgan. Ilk Xvalin II havzasining (sathi 50 m gacha) o‘rnini golotsen boshida qisqa Yenotayevka regressiyasi (−45 dan −110 m gacha) egallagan; u preboreal davr oxiri va boreal davr boshlanishiga to‘g‘ri kelgan. Suv muammolari instituti, Geografiya instituti va Rossiya Fanlar akademiyasining A. M. Obuxov nomidagi Atmosfera fizikasi instituti hamda Moskva davlat universitetining geografiya fakulteti olimlari hisob-kitoblariga ko‘ra, Kaspiy dengizining 17—13 ming yil avvalgi transgressiyasi ilgari taxmin qilinganidek muzliklarning erishi tufayli emas, balki Volga havzasida daryodan keladigan suv hajmining ko‘payishi va ko‘p yillik muzloq yerlar bilan bog‘liq bo‘lgan.
Yenotayevka regressiyasidan so‘ng kechki Xvalin transgressiyasi (0 m) kuzatilgan.
8200 yil avvalgi global sovish (Mezokko tebranishi) Yerda muzliklarning vaqtincha kengayishiga olib kelgan. Natijada kechki Xvalin transgressiyasi golotsenda (taxminan 9—7 ming yil avval yoki 7,2—6,4 ming yil avval) Mang‘ishloq regressiyasi (−50 dan −90 m gacha) bilan almashgan.
A. Varushchenko, S. Varushchenko va Klige (1987) ma’lumotlariga ko‘ra, ilk Maxachqal’a transgressiyasi o‘rnini Shixov regressiyasi, kechki Maxachqal’a transgressiyasi o‘rnini esa Begdash regressiyasi hamda Sartas transgressiyasi egallagan. Mang‘ishloq (Qulali) regressiyasi muzliklararo davrdagi sovish va namlanishning birinchi bosqichida (Atlantika davri) yangi Kaspiy transgressiyasi bilan almashgan.
Yangi Kaspiy havzasi sho‘rtob suvli (11—13 ‰), iliq va alohida (sathi −19 m gacha) havza bo‘lgan. Uning rivojlanishida transgressiya va regressiya bosqichlarining kamida uchta sikli qayd etilgan. Dog‘iston transgressiyasi (-30 m) avval yangi Kaspiy davrining boshlang‘ich bosqichiga kiritilgan, biroq cho‘kindilarida yangi Kaspiyga xos yetakchi Cerastoderma glaucum (Cardium edule) shaklining yo‘qligi uni mustaqil Kaspiy transgressiyasi sifatida ajratishga asos bo‘lgan. Taxminan 7000—6500 yil avval Dog‘iston va Gousan transgressiyalarini ajratgan kichik Jilandin regressiyasi kuzatilgan.
Gousan va yangi Kaspiy (Turali) transgressiyalarini ajratgan Izberbash (Maxachqal’a) regressiyasi 4,3—3,9 ming yil avval ro‘y bergan. Turali transgressiyasi (−20 dan −25 m gacha) miloddan avvalgi III ming yillik oxiri — II ming yillik boshida boshlanib, dengiz sathi ko‘tarilgan. Turali (Dog‘iston) kesimining tuzilishi va radiouglerod tahlili ma’lumotlariga ko‘ra, transgressiya ikki marta — taxminan 1900 va 1700 yil avval qayd etilgan. Yangi Kaspiy transgressiyasi davrida kichik Aleksandrbo‘y va Darband regressiyalari ham ajratiladi. Darband regressiyasi vaqtida dengiz sathi −32 m gacha pasaygan. Milodiy I ming yillik boshidagi Ulluchay transgressiyasi Aleksandrbo‘y va Abeskun regressiyalarini ajratib turadi. kech o‘rta asrlarda Abeskun regressiyasi bo‘lgan. Arxeologik va yozma manbalarga ko‘ra, XIV asr boshida Kaspiy dengizi sathi yuqori bo‘lgani qayd etilgan. Zamonaviy sath o‘zgarishlaridan oldingi so‘nggi transgressiya XVII asr—XX asr boshida (−24 dan −25 m gacha) kuzatilgan.
Kaspiy dengizining antropologik va madaniy tarixi
Kaspiy dengizining g‘arbiy sohilidagi Dog‘istonning Primorsk hududida (Rubas-1) topilgan topilmalar bu joylarda odamlar taxminan 2 mln yil avval yashaganidan dalolat beradi. Darvagchay daryosi quyilish joyida 600 ming yil avvalga oid ilk paleolit manzilgohlari topilgan.
Quyidagi g‘orda topilgan topilmalar — Xuto[inglizcha] — Kaspiy dengizining janubiy sohili yaqinida odamlar taxminan 75 ming yil avval yashaganini ko‘rsatadi.
Kaspiy dengizi 1614-yilgi xaritada. Muallif — niderlandiyalik kartograf Gessel GerritsStenka Razin (Vasiliy Surikov)
Podsho Selevk I topshirig‘i bilan yunon dengiz qo‘mondoni (navarx) va geograf Patrokl miloddan avvalgi 285—282-yillar oralig‘ida Kaspiy dengizini tadqiq qilgan.
Zamonaviy davrda Kaspiy dengizini o‘rganish Pyotr I davrida boshlangan. Uning buyrug‘i bilan 1714—1715-yillarda A. Bekovich-Cherkasskiy boshchiligida ekspeditsiya tashkil etilgan. 1720-yillarda gidrografik tadqiqotlarni Karl fon Verden va F. I. Soymonov ekspeditsiyasi, keyinchalik I. V. Tokmachyov, M. I. Voynovich va boshqa tadqiqotchilar davom ettirgan. XIX asr boshida qirg‘oqlarni asboblar yordamida xaritalash I. F. Kolodkin tomonidan, XIX asr o‘rtalarida esa N. A. Ivashinsev rahbarligida instrumental geografik syomka amalga oshirilgan. 1866-yildan boshlab 50 yildan ortiq vaqt davomida N. M. Knipovich boshchiligida Kaspiyning gidrologiyasi va gidrobiologiyasiga oid ekspeditsion tadqiqotlar olib borilgan. 1897-yilda Astraxan ilmiy-tadqiqot stansiyasi tashkil etilgan. Sovet hokimiyatining dastlabki o‘n yilliklarida Kaspiy dengizida I. M. Gubkin va boshqa sovet geologlari asosan neft qidirishga qaratilgan geologik izlanishlar, shuningdek, dengizning suv balansi va sath tebranishlariga oid tadqiqotlar olib borgan.
Xo‘jalik maqsadlarida o‘zlashtirilishi
Neft va gaz qazib olish
Burg‘ilash minoralari Neft toshlarida — Kaspiy tubidan ilk bor neft qazib olingan joyda
Kaspiy dengizida ko‘plab neft va gaz konlari o‘zlashtirilmoqda. Kaspiy dengizida aniqlangan neft resurslari taxminan 10 milliard tonnani, neft va gaz kondensatining umumiy resurslari esa 18—20 milliard tonnani tashkil qiladi.
Kaspiy dengizida neft qazib olish 1820-yilda, Absheron shelfida, Boku yaqinida dastlabki neft qudug‘i burg‘ilanganda boshlangan. XIX asrning ikkinchi yarmida Absheron yarimorolida, keyinchalik boshqa hududlarda ham sanoat miqyosida neft qazib olish yo‘lga qo‘yilgan.
1949-yilda Neft toshlarida birinchi marta Kaspiy dengizi tubidan neft qazib olish boshlangan. O‘sha yilning 24-avgustida Mixail Kaverochkin brigadasi quduq burg‘ilashga kirishgan va undan shu yil 7-noyabrda uzoq kutilgan neft olingan.
Kaspiyning shimolida suzuvchi muzlar hududida 2010-yilda Yuriy Korchagin nomidagi muzga chidamli dengiz platformasida neft qazib olish boshlangan. 2016-yilda Filanovskiy nomidagi konning muzga chidamli platformasida ilk quduq burg‘ilangan.
Baliqchilik (osyotrsimonlar, lesh, zog‘orabaliq, sudak, kilka), ikra olish, shuningdek, tyulen ovlash ham yo‘lga qo‘yilgan. Dunyoda ovlanadigan osyotrsimon baliqlarning 90 foizdan ortig‘i Kaspiy dengiziga to‘g‘ri keladi. Sanoat miqyosidagi ovchilikdan tashqari, Kaspiy dengizida noqonuniy ovlash, jumladan osyotrsimon baliqlar va ularning ikrasini ovlash ham keng tarqalgan.
Dam olish resurslari
Kaspiy sohilining qumli plyajlari, mineral suvlari va shifobaxsh balchiqlari sohilbo‘yi zonasida quyidagilar uchun qulay sharoit yaratadi: dam olish va davolanish. Shunga qaramay, kurortlar va turizm sanoati rivojlanishi jihatidan Kaspiy sohili Kavkazning Qora dengiz sohilidan ancha orqada. Shu bilan birga, so‘nggi yillarda Ozarbayjon, Eron, Turkmaniston va Rossiyaning Dog‘iston sohillarida turizm sanoati faol rivojlanmoqda. Ozarbayjonda Boku atrofidagi kurort zonasi jadal rivojlanyapti. Hozir Amburanda jahon darajasidagi kurort tashkil etilgan, Nardaron qishlog‘i yaqinida yana bir zamonaviy sayyohlik majmuasi qurilmoqda. Bilgah va Zagulba qishloqlari sanatoriylarida dam olish ham juda ommalashgan. Ozarbayjon shimolidagi Nabran kurort hududi ham rivojlanmoqda. Turkmanistonda turizmning rivojlanishiga uzoq yillik yakkalanish siyosati, Eronda esa shariat qonunlari to‘sqinlik qiladi. Shu sabab Eronning Kaspiy sohilida xorijiy sayyohlarning ommaviy dam olishi imkonsiz.
Shamol energetikasi
2026-yilda Ozarbayjon Kaspiy dengizining shamol energetikasi salohiyatini o‘rganishni boshladi. EOLOS Floating LiDAR Solutions kompaniyasi Kaspiy dengizidagi dengiz shamol energetikasi loyihasi hududida integratsiyalashgan suzuvchi LiDAR FLS200 modelidagi buyini ishga tushirdi.
Boshqa loyihalar
2026-yilda Ozarbayjon (Sumgait) bilan Qozog‘iston (Oqtov) o‘rtasida Kaspiy dengizi tubidan quyidagi liniya yotqizildi: Transkaspiy optik tolali aloqa liniyasi. Suv osti aloqa kabeli uzunligi 380 kilometr bo‘lib, Markaziy Osiyo va Kavkaz internet tugunlarini qisqaroq yo‘nalish orqali bog‘ladi. Loyihani «Qazaqtelekom» va AzerTelecom International kompaniyalari CaspiLink B.V. qo‘shma korxonasi orqali amalga oshirdi.
Kaspiy dengizining ekologik muammolari kontinental shelfda neft qazib olish va tashish natijasida suvning ifloslanishi, Volga va Kaspiyga quyiladigan boshqa daryolardan ifloslantiruvchi moddalarning kelishi, sanoat korxonalari oqova suvlari va sohilbo‘yi shaharlari faoliyati, shuningdek, Kaspiy dengizi sathi ko‘tarilganda ayrim obyektlarning suv ostida qolishi bilan bog‘liq.
Osyotrsimon baliqlar va ularning ikrasini vahshiylarcha ovlash, brakonyerlikning keng tarqalishi bu baliqlar sonining kamayishiga olib kelmoqda. Shu sabab ularni ovlash va eksport qilishga majburiy cheklovlar kiritilmoqda. Kaspiybo‘yi mamlakatlari o‘rtasida osyotrsimon baliqlarni ilmiy tadqiqotlar va sun’iy ko‘paytirish maqsadlaridan tashqari ovlash taqiqlangan.
Sohilbo‘yi hududlaridagi xo‘jalik faoliyati ham qiyinlashmoqda. Ayniqsa, portlar va dengiz tashuvlari bilan shug‘ullanuvchi korxonalar zarar ko‘rmoqda. Kaspiyning suvni muhofaza qilish zonasi chegaralarining o‘zgarishi me’yoriy hujjatlarni qayta ko‘rib chiqishni talab qiladi, chunki zona allaqachon siljigan va amalda himoyasiz qolgan.
Eng katta xavflar Shimoliy Kaspiy bilan bog‘liq: bu yerda osyotrsimon baliqlarning asosiy zaxiralari shakllanadi. Osyotrsimonlarning taxminan 70 % i Volga daryosida, 20 % i Ural daryosida, atigi 10 % i esa boshqa daryolarda uvildiriq tashlaydi. Shu sabab bu daryolarda suv sathini saqlab turish Kaspiy ekotizimi uchun juda muhim.
Ayniqsa, Kaspiy tyuleni bilan bog‘liq vaziyat tashvishlidir — u Kaspiy dengizining Qizil kitobga kiritilgan yagona sutemizuvchisidir. Faqat 2024-yil kuzida Mang‘istov viloyati sohilida 1000 dan ortiq o‘lik hayvon tanasi topilgan. 2025-yil mayiga kelib ushbu ommaviy nobud bo‘lish hodisasidagi qurbonlarning umumiy soni rasman 2194 taga yetgan.
Ifloslanish
Dengizning neft bilan ifloslanishi muammosi 2000-yillar boshidan dolzarb bo‘lib, o‘sha vaqtdan og‘ir metallar konsentratsiyasi belgilangan me’yorlardan oshib keta boshlagan. Ifloslanishning asosiy manbalari — Tengiz, Qalamqas va Qorajonbos neft-gaz konlari. Ekologlar, ayniqsa uglevodorod qazib olish kengayayotgan sharoitda, Kaspiy ekotizimiga mas’uliyat bilan yondashish zarurligini ta’kidlaydi.
Ekologik inqiroz fonida 2024-yil dekabrda Qozog‘istonda Save the Caspian Sea xalqaro harakati tuzildi. Uning maqsadi dunyo jamoatchiligi e’tiborini dengizning halokatli sayozlashuvi va ekotizimi ifloslanishi muammolariga qaratishdir. Faollar neft shartnomalarining ekologik shartlarini oshkor etish talabi bilan davlat organlariga qarshi bergan bir qator da’volar Qozog‘iston sudlarining barcha instansiyalarida rad etilgach, masala xalqaro darajaga olib chiqilgan. 2026-yil martda Save the Caspian Sea a’zolari masalani BMT darajasida ko‘rib chiqishga erishdi: Orxus konvensiyasiga rioya etilishi bo‘yicha qo‘mita fuqarolarning ekologik axborotdan foydalanish huquqi buzilgani haqidagi murojaatni qabul qildi. Bunga yirik neft konlari (Qashag‘an, Tengiz) bo‘yicha mahsulotni taqsimlash to‘g‘risidagi bitimlar shartlarining shaffof emasligi sabab bo‘lgan. Ekologlarning fikricha, bu holat sanoatning dengizga haqiqiy ta’sirini baholashga to‘sqinlik qiladi.
Sayozlashuv
XXI asr davomida bug‘lanishning tezlashishi tufayli dengiz sathi 9―18 m ga pasayishi mumkin. Bu hodisa quyidagilar bilan bog‘liq: global isish va cho‘llanish.
2006-yilda boshlangan Kaspiy dengizining sayozlashuvi jiddiy ekologik va iqtisodiy muammodir. Suv sathi har yili o‘rtacha 10 sm pasaymoqda, ayrim yillarda esa 25 sm ga yetgan (masalan, 2011 va 2015-yillarda). 2005-yildan 2024-yilgacha dengiz sathi 1,5 metrdan ortiq pasaydi, natijada Oqtov shahri va Ural daryosi deltasi atrofida sohil chizig‘i o‘nlab kilometr chekingan. 2025-yilda mutaxassislar 2006-yilga nisbatan umumiy pasayish 2,13 metrga yetganini qayd etgan. Sayozlashuv baliqlarning uvildiriq tashlash joylarini qisqartiradi, suv sho‘rligini oshiradi va baliqlar uchun ozuqa resurslarini kamaytiradi. Bu ov hajmi va baliqchilik korxonalari faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Dengizni muhofaza qilish choralari
Shunday qilib, Kaspiy dengizining sayozlashuvi va ifloslanishi ekologik vaziyatni yomonlashtirmoqda va suv resurslarini muhofaza qilish hamda mintaqadagi xo‘jalik faoliyatini tartibga solish bo‘yicha zudlik bilan chora ko‘rishni talab etmoqda.
BMTning Atrof-muhit dasturi bilan hamkorlikda Kaspiy sayozlashuviga qarshi sa’y-harakatlarni birlashtirish uchun xalqaro platforma tashkil etildi, shuningdek, Tehron konvensiyasi doirasida 10 yillik harakatlar rejasi ishlab chiqildi.
Sobiq SSSR parchalangach, Kaspiy dengizini bo‘lish masalasi uzoq vaqt davomida bahsli bo‘lib qoldi. Nizolar Kaspiy shelfidagi neft va gaz resurslari, shuningdek, biologik resurslarning taqsimlanishi bilan bog‘liq edi. Kaspiybo‘yi davlatlari uzoq vaqt dengiz maqomi yuzasidan muzokaralar olib bordi: Ozarbayjon, Qozog‘iston va Turkmaniston Kaspiyni o‘rta chiziq bo‘ylab bo‘lishni talab qilgan, Eron esa dengizni barcha beshta sohilbo‘yi davlati o‘rtasida teng — beshdan bir qismdan taqsimlash tarafdori bo‘lgan.
Kaspiy masalasida uning Jahon okeani bilan tabiiy tutashmagan yopiq ichki kontinental suv havzasi ekani muhim. Shuning uchun xalqaro dengiz huquqi normalari va tushunchalarini, xususan, quyidagi hujjat qoidalarini Kaspiy dengiziga avtomatik qo‘llash mumkin emas: BMTning 1982-yildagi Dengiz huquqi to‘g‘risidagi konvensiyasi. Shu nuqtai nazardan, Kaspiyga «hududiy dengiz», «alohida iqtisodiy zona», «kontinental shelf» kabi tushunchalarni va shunga o‘xshash boshqa atamalarni qo‘llash huquqiy jihatdan noto‘g‘ri bo‘ladi.
Kaspiyning ilgari amal qilgan huquqiy rejimi 1921 va 1940-yillardagi sovet–eron shartnomalari bilan belgilangan. Ular dengizning barcha suvlarida erkin kema qatnovi, milliy o‘n millik baliq ovlash zonalaridan tashqarida erkin baliqchilik hamda Kaspiybo‘yi davlati bo‘lmagan mamlakatlar bayrog‘i ostidagi kemalarning dengizga kirishini taqiqlashni nazarda tutgan.
Kaspiyning huquqiy maqomi bo‘yicha muzokaralar Kaspiy dengizining huquqiy maqomi to‘g‘risidagi konvensiya imzolanishi bilan yakunlangan. Bu 12-avgust 2018-yilda Oqtov shahrida bo‘lib o‘tgan. Yakuniy hujjatga ko‘ra, Kaspiy Jahon okeani bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqasi bo‘lmagan ichki kontinental suv havzasidir. Shu sabab u dengiz deb hisoblanmaydi, biroq o‘lchamlari, suv tarkibi va tubining xususiyatlari tufayli ko‘l deb ham hisoblanmaydi.
Konvensiyada Kaspiy tubidan gaz quvuri o‘tkazish uchun avvalgidek barcha sohilbo‘yi mamlakatlarining emas, faqat quvur o‘tadigan hududga daxldor davlatlarning roziligi kerakligi belgilangan. Turkmaniston bitim imzolangach, jumladan, o‘z gazini Ozarbayjon orqali Yevropaga eksport qilish imkonini beruvchi quvurlarni Kaspiy tubidan o‘tkazishga tayyorligini bildirgan. Ilgari loyiha beshta Kaspiybo‘yi davlatining barchasi ruxsati bilangina amalga oshirilishi mumkinligini ta’kidlagan Rossiyaning roziligi endi talab etilmaydi.
Kaspiy tubi uchastkalarini yer osti boyliklaridan foydalanish maqsadida chegaralash
Kaspiy dengizi tubini bo‘lish sxemasi. Uzluksiz chiziq Rossiya, Ozarbayjon va Qozog‘iston uchastkalarining tasdiqlangan chegaralarini, uzuq chiziq esa ehtimoliy chegaralarni bildiradi.
Rossiya Federatsiyasi Qozog‘iston bilan yer osti boyliklaridan foydalanish bo‘yicha suveren huquqlarni amalga oshirish maqsadida Shimoliy Kaspiy tubini chegaralash to‘g‘risidagi bitimni (6-iyul 1998-yil va unga doir 13-may 2002-yildagi protokol), Ozarbayjon bilan Shimoliy Kaspiy tubidagi tutash uchastkalarni chegaralash to‘g‘risidagi bitimni (23-sentabr 2002-yil), shuningdek, Rossiya–Ozarbayjon–Qozog‘iston o‘rtasida Kaspiy tubidagi tutash uchastkalar chegaralarining tutashish nuqtasi haqida uch tomonlama bitimni (14-may 2003-yil) tuzgan. Ushbu hujjatlar mineral resurslarni qidirish va qazib olish sohasida tomonlar o‘z suveren huquqlarini amalga oshiradigan dengiz tubi uchastkalarini chegaralovchi chiziqlarning geografik koordinatalarini belgilaydi.
Kaspiy dengizi dengiz muhitini himoya qilish bo‘yicha doiraviy konvensiya
Konvensiyaning maqsadi «Kaspiy dengizining dengiz muhitini ifloslanishdan himoya qilish, jumladan uning biologik resurslarini muhofaza qilish, saqlash, tiklash, ulardan barqaror va oqilona foydalanish»dir. Konvensiya 12-avgust 2006-yilda kuchga kirgan.