| Tinch okeani | |
|---|---|
Tinch okeani xaritasi | |
| Xususiyatlari | |
| Maydoni | 178 684 000 км² |
| Hajmi | 710 360 000 км³ |
| Eng katta chuqurligi | 10 994 ± 40 м |
| O‘rtacha chuqurligi | 3984 м |
| Joylashuvi | |
| 9° shim. k. 157° g‘arb. u.HGЯO | |

Tinch okeani (eskirgan nomi. Buyuk okean; ingl. Pacific Ocean) — Yer yuzidagi maydoni va chuqurligi jihatidan eng katta okean hisoblanadi. Ug‘arbda Yevrosiyo va Avstraliya , sharqda esa Shimoliy va Janubiy Amerika , janubda esa Antarktida materiklari orasida joylashgan.
Tinch okeani shimoldan janubga taxminan 15,8 ming km, sharqdan g‘arbga esa 19,5 ming km cho‘zilgan. Dengizlari bilan birga maydoni — 178,684 mln km², o‘rtacha chuqurligi — 3984 m. Tinch okeanining (shuningdek, butun Jahon okeanining) eng katta chuqurligi — 10 994 ± 40 m ( Mariana botig‘ida). Tinch okeani orqali taxminan 180- meridian bo‘ylab sana o‘zgarish chizig‘io‘tadi. Maydoni jihatidan Tinch okeani barcha quruqliklar maydonidan qariyb 30 mln km² kattadir.
Etimologiyasi
Okeanning sharqiy sohilini ko‘rgan ilk yevropalik Nunyes de Balboa1513-yilda okeanga Panama qo‘ltig‘ida, janubga ochiq bo‘lgan joyda yetib borgan. Shu sababli u kashf etgan suv havzasini Janubiy dengiz deb atagan..
28-noyabr 1520-yilda ochiq okeanga chiqqan Fernan Magellan, Olovli Yerdan deyarli 4 oy suzib Filippin orollarigacha yetib borar ekan, birorta ham bo‘ronga duch kelmagan va shu bois okeanni Tinch deb atagan..
1753-yilda fransuz geografi Jan-Nikola Byuash uni Buyuk okean deb atashni taklif qilgan, chunki u okeanlarning eng kattasi edi. Ammo bu nom keng e’tirof etilmagan va jahon geografiyasida Tinch okeani. Dunyodagi ingliz tilida so‘zlashuvchi mamlakatlarida okean Pacific Ocean deb ataladi..

1917-yilgacha rus xaritalarida Tinch dengiz (1833) va Sharqiy okeannomlari ishlatilgan; ular rus tadqiqotchilarining okeanga yetib kelgan davridan beri an’anaviy ravishda saqlanib kelgan.
Okean sharafiga berilgan nomlar
Asteroid (224) Okeana Tinch okeani sharafiga nomlangan.
Fizik-geografik tavsifi
| Okeanlar | Maydoni suv yuzasining maydoni, mln km² | Hajmi, mln km³ | O‘rtacha chuqurligi, m | Eng katta okean chuqurligi, m |
|---|---|---|---|---|
| Atlantika | 91,66 | 329,66 | 3597 | Puerto-Riko botig‘i (8742) |
| Hind | 76,17 | 282,65 | 3711 | Zond botig‘i (7729) |
| Shimoliy Muz | 14,75 | 18,07 | 1225 | Grenlandiya dengizi (5527) |
| Tinch | 179,7 | 710,36 | 3984 | Mariana botig‘i (11 022) |
| Jahon | 361,26 | 1340,74 | 3711 | 11 022 |
Umumiy ma’lumotlar
Jahon okeanining 49,5 % maydonini egallagan Tinch okeani Jahon okeani suv hajmining 53 % ini ham o‘zida jamlaydi. U sayyoradagi eng katta okean bo‘lib, sharqdan g‘arbga 19 ming km dan, shimoldan janubga 16 ming km dan ortiq cho‘zilgan. Suvlari asosan janubiy kengliklarda, kamroq qismi esa shimoliy kengliklarda joylashgan..
1951-yilda ingliz ekspeditsiyasi «Chellenjer» ilmiy-tadqiqot kemasida exolot yordamida maksimal chuqurlikni 10 863 metr deb qayd etgan. Sovet ilmiy-tadqiqot kemasining 1957-yildagi 25-safari chog‘ida o‘tkazilgan o‘lchovlar «Vityaz»da (ekspeditsiya rahbari Aleksey Dmitriyevich Dobrovolskiy) o‘tkazilgan o‘lchovlarga ko‘ra, botiqning eng katta chuqurligi — 11 023 m (aniqlashtirilgan ma’lumot; dastlab 11 034 m deb xabar berilgan). O‘lchashning murakkabligi shundaki, tovush tezligi suvda uning xossalariga bog‘liq bo‘lib, bu xossalar turli chuqurliklarda turlicha bo‘ladi. Shuning uchun ular turli chuqurlik darajalarida maxsus asboblar (masalan, barometr va termometr) yordamida aniqlanishi, shundan so‘ng exolotko‘rsatgan chuqurlik qiymatiga tuzatish kiritilishi kerak. 1995-yilgi tadqiqotlar chuqurlik taxminan 10 920 m, 2009-yilgi tadqiqotlar esa 10 971 m ekanini ko‘rsatgan. 2011-yilgi so‘nggi tadqiqotlar chuqurlikni 10 994 m deb, aniqlikni esa ±40 m deb belgilagan. Shunday qilib, botiqning «Chellenjer tubsizligi» (ingl. Challenger Deep» deb ataladigan eng chuqur nuqtasi dengiz sathidan Jomolungma tog‘ining dengiz sathidan balandligiga qaraganda uzoqroqda joylashgan.
Okean sharqiy chekkasi bilan Shimoliy va Janubiy Amerikaningg‘arbiy qirg‘oqlarini, g‘arbiy chekkasi bilan Avstraliyaning va Yevrosiyoningsharqiy qirg‘oqlarini, janubda esa Antarktidani. Uning Shimoliy Muz okeani bilan chegarasi Bering bo‘g‘ozida joylashib, Dejnyov burnidan boshlanib, Uels shahzodasi burnigacha cho‘ziladi. Uning Atlantika okeani bilan chegarasi Gorn burnidan 68°04′ g‘arbiy uzunlik meridiani bo‘ylab yoki Janubiy Amerikadan Antarktika yarimoroligacha eng qisqa yo‘l orqali Dreyk bo‘g‘ozibo‘ylab, Oste orolidan Shternek burnigacha belgilanadi. Uning Hind okeani bilan chegarasi Avstraliyaning janubida — Bass bo‘g‘ozining sharqiy chegarasi bo‘ylab Tasmaniya oroligacha, so‘ng 146°55′ sharqiy uzunlik meridiani bo‘ylab Antarktidagacha; Avstraliyaning shimolida esa — Andaman dengizi va Malakka bo‘g‘oziorasidan, so‘ng Sumatra orolining janubi-g‘arbiy sohili bo‘ylab, Zond bo‘g‘oziga, undan Yava orolining janubiy sohili bo‘ylab, janubiy chegaralari orqali Bali dengizi va Savu dengizi, shimoliy chegarasi orqali Arafura dengizi, janubi-g‘arbiy sohili bo‘ylab Yangi Gvineya va g‘arbiy chegarasi orqali Torres bo‘g‘oziga. Ba’zan okeanning 35° janubiy kenglikdan (suv va atmosfera aylanishiga ko‘ra) 60° janubiy kenglikkacha (tub relyefi bo‘yicha) belgilangan janubiy qismi Janubiy okeanga kiritiladi..
Dengizlar
Tinch okeanidagi dengizlar, qo‘ltiqlar va bo‘g‘ozlar maydoni 31,64 million km² (okean umumiy maydonining 18 % i), hajmi 73,15 million km³ (10 % i). Dengizlarning katta qismi okeanning g‘arbida, Yevrosiyo qirg‘oqlari bo‘ylab joylashgan: Bering dengizi, Oxota dengizi, Yapon dengizi, Ichki Yapon dengizi, Sariq dengiz, Sharqiy Xitoy dengizi, Filippin dengizi; oralaridagi dengizlar Janubi-Sharqiy Osiyo orollari: Janubiy Xitoy dengizi, Yava dengizi, Sulu dengizi, Sulavesi dengizi, Bali dengizi, Flores dengizi, Savu dengizi, Banda dengizi, Seram dengizi, Halmahera dengizi, Molukka dengizi; Avstraliya qirg‘oqlari bo‘ylab: Yangi Gvineya dengizi, Solomon dengizi, Marjon dengizi, Fiji dengizi, Tasman dengizi; esa Antarktida yaqinida quyidagi dengizlar joylashgan (ba’zan ular Janubiy okeanga ham kiritiladi):): Dyurvil dengizi, Somov dengizi, Ross dengizi, Amundsen dengizi, Bellinsgauzen dengizi. Shimoliy va Janubiy Amerika qirg‘oqlari bo‘ylab dengizlar yo‘q, ammo yirik qo‘ltiqlar bor: Alyaska qo‘ltig‘i, Kaliforniya qo‘ltig‘i, Panama qo‘ltig‘i.
Orollar
Tinch okeani bo‘ylab tarqalgan minglab orollar vulqon otilishlari natijasida yuzaga kelgan. Ayrim orollarni marjonlarqoplagan, keyin ular yana dengizga cho‘kib ketgan va ortida marjon halqalari — atollarni qoldirgan..
Orollar soni (taxminan 10 ming) va umumiy maydoni bo‘yicha Tinch okeani birinchi o‘rinda turadi. Okeanda Yer yuzidagi kattaligi jihatidan ikkinchi va uchinchi orollar joylashgan: Yangi Gvineya (829,3 ming km²) va Kalimantan (735,7 ming km²); orollarning eng yirik guruhi: Katta Zond orollari (1485 ming km²). Boshqa yirik orollar va arxipelaglar:
- Osiyoda: Komandor orollari, Saxalin, Kuril orollari, Yapon orollari (Xonsyu, Xokkaydo, Kyusyu, Sikoku, Ryukyu orollari), Tayvan, Xaynan, Filippin orollari (Luson, Mindanao, Samar, Negros, Palavan, Panay, Mindoro), Katta Zond orollari (Sumatra, Kalimantan, Yava, Sulavesi, Banka), Kichik Zond orollari (Timor, Sumbava, Flores, Sumba, Bali);
- Okeaniyada: Molukka orollari (Seram, Halmahera), Yangi Gvineya, Bismark arxipelagi (Yangi Britaniya, Yangi Irlandiya), Solomon orollari (Bugenvil), Yangi Gebridlar, Yangi Kaledoniya, Luayote orollari, Fiji orollari (Viti-Levu, Vanua-Levu), Karolina orollari, Mariana orollari, Marshall orollari, Gilbert orollari, Tuvalu orollari, Tonga orollari, Samoa arxipelagi, Kuk orollari, Jamiyat orollari, Tuamotu orollari, Yangi Zelandiya (Janubiy va Shimoliy orollar), Gavayi orollari (Gavayi);
- Shimoliy Amerikada: Avliyo Lavrentiy oroli, Aleut orollari, Aleksandr arxipelagi, Qirolicha Sharlotta orollari, Vankuver;
- Janubiy Amerikada: Galapagos orollari, Chili arxipelagi (Chiloe), Olovli Yer (Olovli Yer);
- Antarktidada: Aleksandr I Yeri, Palmer, Janubiy Shetland orollari.
.
- Katta To‘siq rifi. Kosmosdan ko‘rinishi
- Okeandagi bo‘ron — Kaliforniya yaqinida
- Muzlar orasidagi konteyner tashuvchi kema Ross dengizida
Okeanning shakllanish tarixi
Qadimgi supermaterik Pangeya ning mezozoy erasida ikki qismga — Gondvana va Lavraziyaga parchalanishi natijasida uni o‘rab turgan Pantalassa okeani maydoni qisqara boshlagan. Mezozoy oxiriga kelib Gondvana va Lavraziya ajralib, ularning qismlari uzoqlashgani sayin hozirgi Tinch okeani shakllana boshlagan. Yura davrida Tinch okeani botig‘i doirasida to‘rtta to‘liq okeanik tektonik plita rivojlangan: Tinch okeani plitasi, Kula plitasi, Farallon plitasi va Feniks plitasi. Shimoli-g‘arbdagi Kula plitasi Osiyo materiginingsharqiy va janubi-sharqiy chekkalari ostiga siljigan. Shimoli-sharqiy Farallon okean plitasi Alyaska, Chukotka va Shimoliy Amerikaning g‘arbiy chekkasiostiga kirgan. Janubi-sharqdagi Feniks okean plitasi Janubiy Amerikaningg‘arbiy chekkasi ostiga botgan. Bo‘r davrida janubi-sharqdagi Tinch okeani plitasi o‘sha paytda yaxlit bo‘lgan Avstraliya–Antarktida materigining sharqiy chekkasi ostiga siljigan. Natijada hozirgi Yangi Zelandiya platosi hamda Lord-Xau va Norfolk suvosti balandliklarini tashkil etuvchi bloklar ajralgan. Kech bo‘r davrida Avstraliya–Antarktida materigi parchalana boshlagan. Avstraliya plitasi ajralib, ekvator tomon harakatlana boshlagan. Ayni paytda oligotsenda Tinch okeani plitasi shimoli-g‘arb tomonga yo‘nalgan. Kech miotsenda Farallon plitasi ikkiga bo‘lingan: Kokos plitasi va Naska plitasi. Kula plitasi shimoli-g‘arbga qarab siljib, Tinch okeani plitasining shimoliy chekkasi bilan birga Yevrosiyo va qadimgi Aleut botig‘i ostiga butunlay botgan.
Hozir ham tektonik plitalar harakati davom etmoqda. Bu harakatning o‘qi Janubiy Tinch okeani va Sharqiy Tinch okeani ko‘tarilmalaridagio‘rta okean rift zonalaridir. Ushbu hududning g‘arbida okeanning eng yirik plitasi — Tinch okeani plitasijoylashgan. U yiliga 6—10 sm tezlikda shimoli-g‘arbga harakatlanib, Yevrosiyo va Avstraliya plitalariostiga kirishda davom etmoqda. G‘arbda Tinch okeani plitasi Filippin plitasini yiliga 6—8 sm tezlikda shimoli-g‘arbga, Yevrosiyo plitasi ostiga siljitmoqda. O‘rta okean rift zonasining sharq tomonida, shimoli-sharqda Xuan-de-Fuka plitasijoylashib, yiliga 2—3 sm tezlikda Shimoliy Amerika plitasiostiga kiradi; markaziy qismida esa Kokos plitasi shimoli-sharqqa, Karib litosfera plitasi ostiga yiliga 6—7 sm tezlikda kiradi; undan janubda esa Naska plitasisharqqa qarab harakatlanib, Janubiy Amerika plitasi ostiga yiliga 4—6 sm tezlikda botadi.
Geologik tuzilishi va okean tubining relyefi

Materiklarning suvosti chekkalari
Materiklarning suvosti chekkalari Tinch okeani hududining 10 % ini tashkil etadi. Shelf relyefida transgressiv tekisliklarning quruqlik sharoitida vujudga kelgan qadimiy relyef izlari ko‘zga tashlanadi. Bunday shakllar Yava shelfidagi suvosti daryo vodiylariga va Bering dengizi shelfiga xos. Koreya va Sharqiy Xitoy dengizi shelflarida qator-qator qirli relyef shakllariuchraydi, ular suv ko‘tarilishi va qaytishi oqimlari ta’sirida hosil bo‘lgan. Ekvatorial va tropik suvlar shelflarida turli marjon tuzilmalarikeng tarqalgan. Antarktida shelfidagi hududlarning katta qismi 200 m dan chuqurroqda joylashgan; yer yuzasi juda notekis bo‘lib, tektonik kelib chiqishli suvosti balandliklari chuqur cho‘kmalar — grabenlarbilan almashinadi. Shimoliy Amerikaning materik yonbag‘ri suvosti kanyonlaribilan kuchli parchalangan. Bering dengizining materik yonbag‘rida ham katta suvosti kanyonlari mavjud. Antarktida materik yonbag‘ri katta kengligi, turli-tuman va parchalangan relyefi bilan ajralib turadi. Shimoliy Amerika qirg‘oqlari bo‘ylab materik etagida loyqa oqimlari olib kelgan cho‘kindilarning juda yirik yoyilma konuslari mavjud. Ular o‘zaro qo‘shilib, materik yonbag‘rini keng tasma holida o‘rab turuvchi qiya tekislikni hosil qiladi.
Yangi Zelandiyaning suvosti chekkasi o‘ziga xos materik tuzilishiga ega. Uning maydoni orollarning o‘z maydonidan 10 baravar katta. Bu suvosti Yangi Zelandiya platosi yassi cho‘qqili Kempbell va Chatam ko‘tarilmalari hamda ular orasidagi Baunki botig‘idan iborat. U hamma tomondan materik etagi bilan o‘ralgan materik yonbag‘ri orqali chegaralangan. Bunga kech mezozoy davridagi suvosti Lord-Xau tizmasi ham kiradi..
O‘tish zonasi
Tinch okeanining g‘arbiy chekkasida materik chekkalaridan okean tubiga o‘tuvchi hududlar joylashgan: Aleut, Kuril–Kamchatka, Yapon, Sharqiy Xitoy, Indoneziya–Filippin, Bonin–Mariana (okeanning eng chuqur nuqtasi — Mariana botig‘i, chuqurligi 11 022 m), Melaneziya, Vityaz, Tonga–Kermadek, Makkuori. Bu o‘tish zonalariga chuqur suvli okean botiqlarihamda orol yoylari bilan chegaralangan chekka dengizlar kiradi. Sharqiy chekkada ham o‘tish zonalari mavjud: Markaziy Amerika va Peru–Chili. Ular faqat chuqur suvli botiqlardan iborat, orol yoylari o‘rnida esa botiqlar bo‘ylab Markaziy va Janubiy Amerikaning yosh qoyali tog‘lari cho‘zilgan.
Barcha o‘tish zonalariga vulkanizm va yuqori seysmik faollikxos bo‘lib, ular Tinch okeanining chekka zilzilalar va hozirgi zamon vulkanizmi kamarinihosil qiladi. Tinch okeanining g‘arbiy chekkasidagi o‘tish zonalari ikki qator bo‘lib joylashgan: rivojlanish bosqichiga ko‘ra eng yosh zonalar okean tubi chegarasida, nisbatan yetilganlari esa okean tubidan orol yoylari va materik qobig‘iga ega orol quruqliklari bilan ajralgan.
O‘rta okean tizmalari va okean tubi


Tinch okeani tubi maydonining 11 % ini o‘rta okean tizmalari, jumladan, Janubiy Tinch okeani va Sharqiy Tinch okeani ko‘tarilmalariegallaydi. Ular keng va kam parchalangan balandliklardan iborat. Asosiy tizimdan yon tarmoqlar — Chili ko‘tarilmasi va Galapagos rift zonasiajralib chiqadi. Tinch okeani o‘rta okean tizmalari tizimiga shuningdek, Gorda, Xuan-de-Fuka va Eksplorer tizmalari ham kiradi. Ular okeanning shimoli-sharqida joylashgan. O‘rta okean tizmalari tez-tez yer yuzasiga yaqin qatlamlarda zilzilalar va faol vulkan harakatlari. Rift zonasida yangi hosil bo‘lgan lava, metallarga boy cho‘kindilar ham mavjud bo‘lib, ular odatda gidrotermal manbalar bilan bog‘liq..
Tinch okeani ko‘tarilmalari tizimi okean tubini ikki teng bo‘lmagan qismga ajratadi. Sharqiy qismi nisbatan sayoz va relyefi sodda. Bu yerda Chili ko‘tarilmasi (rift zonasi) va quyidagi tizmalar ajratiladi: Naska, Sala-i-Gomes, Karnegi va Kokos. Ular okean tubining sharqiy qismini quyidagi botiqlarga ajratadi: Gvatemala, Panama, Peru va Chili botiqlari. Ularning hammasi notekis, qirli va tog‘li tub relyefi bilan ajralib turadi. Galapagos orollari atrofida rift zonasi mavjud.
Tinch okeani ko‘tarilmalaridan g‘arbda joylashgan boshqa qism okean tubining taxminan 3/4 qismini egallaydi va juda murakkab relyefga ega. O‘nlab balandliklar va suvosti tizmalari okean tubini ko‘plab botiqlarga ajratadi. Eng muhim tizmalar g‘arbda boshlanib, janubi-sharqda tugaydigan yoysimon ko‘tarilmalar tizimini hosil qiladi. Dastlabki yoyni Gavayi tizmasihosil qiladi. Unga parallel ikkinchi yoyni Kartograflar tog‘lari, Markus–Nekker, suvosti tizmasi Layn orollari, yoy esa quyidagi orollarning suvosti poydevorida tugaydi: Tuamotu orollari. Keyingi yoy quyidagi orollarning suvosti asoslaridan iborat: Marshall orollari, Kiribati, Tuvalu va Samoa. To‘rtinchi yoy tarkibiga Karolina orollari va suvosti Kapingamarangi ko‘tarilmasikiradi. Beshinchi yoy Karolina orollarining janubiy guruhi va Eauripik valini birlashtiradi. Ayrim tizmalar va ko‘tarilmalar yuqorida sanalganlardan yo‘nalishi bilan farq qiladi. Ular: Imperator (Shimoli-g‘arbiy) tizmasi, Shatskiy ko‘tarilmasi, Magellan ko‘tarilmasi, Xess ko‘tarilmasi, Manixiki ko‘tarilmasi. Ushbu ko‘tarilmalarning cho‘qqi yuzalari tekislangan bo‘lib, ular qalin karbonatli cho‘kindilar bilan qoplangan.
Gavayi orollari va Samoa arxipelagida faol vulqonlarmavjud. Tinch okeani tubida asosan vulkanik kelib chiqishga ega qariyb 10 mingta yakka suvosti tog‘i tarqalgan. Ularning ko‘pchiligi guyotlarhisoblanadi. Ayrim guyotlarning cho‘qqilari 2—2,5 ming m chuqurlikda, ular ustidagi suvning o‘rtacha chuqurligi taxminan 1,3 ming m. Tinch okeanining markaziy va g‘arbiy qismidagi orollarning katta qismi marjonlardan hosil bo‘lgan. Deyarli barcha vulkanik orollar atrofi marjon tuzilmalari bilan o‘ralgan..
Tinch okeani tubi va o‘rta okean tizmalari uchun odatda relyefda bir-biriga muvofiq joylashgan va bir yo‘nalishda cho‘zilgan grabenlar va gorstlarmajmuasi sifatida ifodalangan yoriq zonalari xos. Barcha yoriq zonalarining o‘z nomlari bor: Serveyor, Mendosino, Merrey, Klarion, Klipperton va boshqalar. Tinch okeani tubidagi botiqlar va ko‘tarilmalar uchun Yer po‘sti ning okeanik turixos bo‘lib, undagi cho‘kindi qatlam qalinligi shimoli-sharqda 1 km dan Shatskiy ko‘tarilmasida 3 km gacha, bazalt qatlami esa 5 km dan 13 km gacha yetadi. O‘rta okean tizmalari zichligi yuqori bo‘lgan riftogen turdagi Yer po‘stiga ega. Bu yerda o‘ta asosli tog‘ jinslariuchraydi, Eltanin yoriq zonasidan esa kristalli slaneslarolingan. Orol yoylari ostida subkontinental (Kuril orollari) va kontinental Yer po‘sti (Yapon orollari) aniqlangan.
Tub cho‘kindilari
Osiyoning yirik daryolari, jumladan, Amur, Xuanxe, Yanszi, Mekong va boshqalar yiliga Tinch okeaniga 1767 million tonnadan ortiq cho‘kindi oqizib keltiradi. Bu allyuviy ning deyarli hammasi chekka dengizlar va qo‘ltiqlarda qoladi. Amerikaning eng yirik daryolari — Yukon, Kolorado, Kolumbiya, Freyzer, Guayas va boshqalar yiliga taxminan 380 million tonna cho‘kindi keltiradi. Muallaq moddaning 70—80 % i ochiq okeanga olib chiqiladi, bunga shelfning torligi sabab bo‘ladi.
Tinch okeanida, ayniqsa Shimoliy yarimsharda, qizil gillar keng tarqalgan. Bu okean botiqlarining katta chuqurligi bilan bog‘liq. Tinch okeanida janubiy va shimoliy ikkita kremniyli diatom loyqalarikamari, shuningdek, ekvator bo‘ylab aniq ajralib turuvchi kremniyli radiolyariya cho‘kindilarikamari mavjud. Okean janubi-g‘arbiy qismining tubidagi keng maydonlarni marjonva suv o‘tlaridan hosil bo‘lgan biogen cho‘kindilar egallaydi. Ekvatordan janubda foraminifera loyqalaritarqalgan. Marjon dengizida bir nechta pteropoda cho‘kindilarimaydoni bor. Tinch okeanining eng chuqur shimoliy qismida, shuningdek Janubiy va Peru botiqlarida keng ferromarganes konkretsiyalari maydonlari uchraydi..
- Tinch okeani tayfunlari yo‘nalishlarining umumiy sxemasi tayfunlarining
1980—2005-yillarda - Tropik siklonlar Saomay (o‘ngda) va Bofa,
8-avgust 2006-yil
Iqlimi
Tinch okeanining iqlimi quyosh radiatsiyasi ning mintaqalar bo‘yicha taqsimlanishi va atmosfera sirkulyatsiyasi, shuningdek Osiyo materigining kuchli mavsumiy ta’siri natijasida shakllanadi. Okeanda deyarli barcha iqlim mintaqalarimavjud. Shimoliy mo‘tadil mintaqada qishda atmosfera bosimini belgilovchi markaz Aleut past bosim markazibo‘lib, yozda u sust namoyon bo‘ladi. Janubda Shimoliy Tinch okeani antisiklonijoylashgan. Ekvator bo‘ylab Ekvatorial depressiya (past bosimli hudud) kuzatiladi; janubroqda uning o‘rnini Janubiy Tinch okeani antisikloni egallaydi. Yana janubda bosim qayta pasayadi, undan so‘ng Antarktidaustida yuqori bosim sohasi bilan almashinadi. Atmosfera bosimi markazlari joylashuviga qarab shamollar yo‘nalishi shakllanadi. Shimoliy yarimsharning mo‘tadil kengliklarida qishda kuchli g‘arbiy shamollar, yozda esa kuchsiz janubiy shamollar ustunlik qiladi. Okeanning shimoli-g‘arbida qishda shimoliy va shimoli-sharqiy musson shamollari esadi; yozda ularning o‘rnini janubiy mussonlar egallaydi. Qutbiy frontlarda vujudga keladigan siklonlar mo‘tadil va qutbga yaqin zonalarda (ayniqsa Janubiy yarimsharda) bo‘ronli shamollarning tez-tez takrorlanishiga sabab bo‘ladi. Subtropiklarda va tropiklarda Shimoliy yarimsharda shimoli-sharqiy passat shamollariustunlik qiladi. Ekvatorial zonada butun yil davomida asosan shamolsiz ob-havokuzatiladi. Janubiy yarimsharning tropik va subtropik zonalarida qishda kuchli, yozda esa kuchsiz bo‘ladigan barqaror janubi-sharqiy passat esadi. Tropiklarda, asosan yozda, juda kuchli tropik bo‘ronlarpaydo bo‘ladi. Bu yerda ular tayfunlardeb ataladi. Odatda ular Filippinlardansharqda vujudga kelib, shimoli-g‘arbga va shimolga qarab, Tayvan, Yaponiya orqali harakatlanadi va Bering dengizigayaqinlashganda kuchsizlanadi. Tayfunlar paydo bo‘ladigan yana bir hudud — Tinch okeanining Markaziy Amerikabilan tutash qirg‘oqbo‘yi hududlari. Janubiy yarimsharning qirqinchi kengliklarida kuchli va doimiy g‘arbiy shamollar kuzatiladi. Janubiy yarimsharning yuqori kengliklarida shamollar Antarktida atrofidagi past bosimli hududlarga xos umumiy siklon sirkulyatsiyasiga bo‘ysunadi.
Okean ustidagi havo haroratining taqsimlanishi umumiy kenglik mintaqaviyligiga bo‘ysunadi, ammo g‘arbiy qismi sharqiy qismiga qaraganda iliqroq iqlimga ega. Tropik va ekvatorial mintaqalarda havoning o‘rtacha harorati 27,5 °C dan 25,5 °C gacha bo‘ladi. Yozda 25 °C izotermasi okeanning g‘arbida shimolga ancha kengayadi, sharqda esa ozgina, Janubiy yarimsharda esa shimol tomon kuchli siljiydi. Katta okean hududlari ustidan o‘tgan havo massalari namlikka to‘yinadi. Ekvatorning ikki tomonida, ekvatorga yaqin hududda eng ko‘p yog‘in tushadigan ikkita tor tasma ajralib turadi. Ular izogiyeta 2000 mm chizig‘i bilan chegaralangan; ekvator bo‘ylab esa nisbatan qurg‘oqchil zona mavjud. Tinch okeanida shimoliy va janubiy passatlarning tutashish zonasi yo‘q. Namligi ortiqcha bo‘lgan ikkita alohida hudud va ularni ajratib turuvchi nisbatan quruq zona mavjud. Ekvatorial va tropik zonalarda sharqqa tomon yog‘in miqdori kamayadi. Shimoliy yarimshardagi eng qurg‘oqchil joylar Kaliforniyagayondosh, janubiy yarimsharda esa Peru va Chili botiqlariga tutash qirg‘oqlardir (bu yerlarga yiliga 50 mm dan kam yog‘in tushadi).
Gidrologik rejimi

Yuza suvlarining aylanishi
Tinch okeanidagi oqimlarning umumiy tizimi atmosferaning global sirkulyatsiyasi qonuniyatlari bilan belgilanadi. Shimoliy yarimsharning shimoli-sharqiy passati Shimoliy Passat oqimini yuzaga keltiradi. U okeanni Markaziy Amerika sohilidan boshlab, Filippin orollarigachakesib o‘tadi. Shundan so‘ng oqim ikkiga bo‘linadi: bir tarmog‘i janubga burilib, qisman Ekvatorial qarshi oqimnito‘yintiradi, qisman esa Indoneziya dengizlari havzalariga tarqaladi. Shimoliy tarmog‘i Sharqiy Xitoy dengiziga kiradi va uning janubidan, Kyusyu orolidanchiqqach, kuchli iliq Kurosio oqimini hosil qiladi. Bu oqim shimolga, Yaponiya qirg‘oqlarigacha borib, ularning iqlimiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. 40° shimoliy kenglikda Kurosio Shimoliy Tinch okeani oqimigaaylanadi va Oregon sohiliga qarab sharqqa yo‘naladi. Shimoliy Amerika qirg‘og‘iga yetganda u iliq Alyaska oqimi ning shimoliy tarmog‘iga (Alyaska yarimoroligacha materik bo‘ylab o‘tadi) va sovuq Kaliforniya oqimi ning janubiy tarmog‘iga ajraladi (Kaliforniya yarimoroli bo‘ylab o‘tib, Shimoliy Passat oqimiga qo‘shiladi va aylanish halqasini yopadi). Janubiy yarimsharda janubi-sharqiy passat Janubiy Passat oqimini hosil qiladi. U Tinch okeanini Kolumbiya sohilidan Molukka orollarigachakesib o‘tadi. Layn orollari va Tuamotu orasida oqimning tarmog‘i Marjon dengiziga , undan esa janubga, Avstraliyasohili bo‘ylab yo‘nalib, Sharqiy Avstraliya oqimini hosil qiladi. Janubiy Passat oqimining asosiy suv massalari Molukka orollaridan sharqda Shimoliy Passat oqimining janubiy tarmog‘iga qo‘shilib, Ekvatorial qarshi oqimni hosil qiladi. Sharqiy Avstraliya oqimi Yangi Zelandiyadan janubda kuchli Antarktika sirkumpolyar oqimigaqo‘shiladi. Bu oqim Hind okeanidan, Tinch okeanini g‘arbdan sharqqa kesib o‘tadi. Janubiy Amerikaning janubiy uchida bu oqimning bir tarmog‘i shimolga yo‘nalib, Peru oqimini hosil qiladi. Tropiklarda u Janubiy Passat oqimiga qo‘shilib, janubiy oqimlar aylanishini yopadi. G‘arbiy shamollar oqimining boshqa tarmog‘i Janubiy Amerikani aylanib, Gorn burni oqimi nomi bilan Atlantika okeanigao‘tadi. Tinch okeani suvlari aylanishida sovuq Kromvell suvosti oqimiham muhim ahamiyatga ega. U Janubiy Passat oqimi ostidan 154° g‘arbiy uzunlikdan Galapagos orollariatrofigacha oqadi. Okeanning sharqiy ekvatorial qismida yozda El-Ninyohodisasi kuzatiladi: iliq va kam sho‘r suv oqimi sovuq Peru oqimini Janubiy Amerika qirg‘oqlaridan uzoqlashtiradi. Natijada suvning yuzaga yaqin pastki qatlamlariga kislorod kelishi to‘xtaydi. Bu esa plankton, baliqlar va ular bilan oziqlanadigan qushlarning qirilishiga sabab bo‘ladi. Odatda qurg‘oqchil bo‘lgan qirg‘oqlarga kuchli yomg‘ir yog‘ib, halokatli suv toshqinlarini keltirib chiqaradi.
| Kirim | Suv miqdori ming km³ bir yilda | Chiqim | Suv miqdori ming km³ bir yilda |
|---|---|---|---|
| Hind okeanidan quyidagi kesim orqali: Avstraliya — Antarktida (147° sh. u.) bo‘ylab, G‘arbiy shamollar oqimi (Antarktika sirkumpolyar oqimi) bilan | 5370 | Atlantika okeaniga Dreyk bo‘g‘ozi orqali G‘arbiy shamollar oqimi (Antarktika sirkumpolyar oqimi) bilan | 3470 |
| Atlantika okeanidan Dreyk bo‘g‘ozi orqali Antarktika qirg‘oq oqimi, chuqur va tub suvlari bilan | 210 | Hind okeaniga Avstraliya — Antarktida kesimi (147° sh. u.) orqali Antarktika qirg‘oq oqimi, chuqur va tub suvlari bilan | 2019 |
| Yog‘inlar | 260 | Hind okeaniga Indoneziya dengizlari bo‘g‘ozlari orqali | 67 |
| Daryo oqimi | 14 | Shimoliy Muz okeaniga Bering bo‘g‘ozi orqali | 30 |
| Yerosti suvlari oqimi | 1 | Bug‘lanish | 270 |
| Antarktika muzlarining erishidan keladigan suv | 1 | ||
| Jami | 5856 | Jami | 5856 |
Sho‘rlanish, muz hosil bo‘lishi
Eng yuqori sho‘rlanish ko‘rsatkichlari tropik mintaqalarda (eng ko‘pi 35,5—35,6 ‰) qayd etiladi: bu yerda kuchli bug‘lanish nisbatan kam yog‘in bilan birga kuzatiladi. Sharq tomon sovuq oqimlar ta’sirida sho‘rlanish kamayadi. Yog‘inlarning ko‘pligi ham, ayniqsa ekvatorda hamda mo‘tadil va subqutbiy kengliklarning g‘arbiy havo aylanishi zonalarida suv sho‘rligini pasaytiradi.
Tinch okeanining janubida muzlar Antarktida atroflarida, shimolida esa faqat Bering, Oxota va qisman Yapon dengizlaridahosil bo‘ladi. Janubiy Alyaska qirg‘oqlaridan ma’lum miqdordagi muzlar aysberglarko‘rinishida ajralib chiqadi. Ular mart–aprel oylarida 48—42° shimoliy kenglikkacha yetib boradi. Shimoliy dengizlar, ayniqsa Bering dengizi, okeanning shimoliy hududlaridagi suzuvchi muzlarning deyarli barchasini yetkazib beradi. Antarktika suvlarida esa ko‘p yillik qalin dengiz muzlari chegarasi 60—63° janubiy kenglikkacha, aysberglar esa shimolga uzoq masofaga, 45° janubiy kenglikkacha tarqaladi.
Suv massalari
Tinch okeanida yuza, yuzaosti, oraliq, chuqur va tub suv massalari farqlanadi. Yuza suv massasi qalinligi 35—100 m bo‘lib, harorat, sho‘rlanish va zichlikning nisbatan bir xil bo‘lishi, ayniqsa tropik suvlarda, hamda iqlim hodisalarining mavsumiyligi bilan bog‘liq o‘zgaruvchanlik bilan ajralib turadi. Bu suv massasi okean yuzasidagi issiqlik almashinuvi, yog‘in va bug‘lanish nisbatiga hamda kuchli aralashishga bog‘liq. Xuddi shu holat kamroq darajada yuzaosti suv massalariga ham taalluqli. Subtropik va sovuq kengliklarda bu suv massalari yarim yil yuza suvi, yarim yil esa yuzaosti suvi bo‘lib turadi. Turli iqlim zonalarida ularning oraliq suvlar bilan chegarasi 220—600 m chuqurlikda o‘zgarib turadi. Yuzaosti suvlari harorati tropik va subtropiklarda 13—18 °C, mo‘tadil zonada 6—13 °C bo‘lganda sho‘rlanish va zichligi yuqoriroq bo‘ladi. Iliq iqlimlarda yuzaosti suvlari sho‘rroq yuza suvlarining pastga cho‘kishi natijasida hosil bo‘ladi.
Mo‘tadil va yuqori kengliklarning oraliq suv massalari harorati 3—5 °C, sho‘rligi 33,8—34,7 ‰. Ularning quyi chegarasi 900—1700 m chuqurlikda joylashgan. Chuqur suv massalari Antarktida atrofidagi va Bering dengizidagi sovigan suvlarning cho‘kib, keyinchalik botiqlar bo‘ylab tarqalishi natijasida hosil bo‘ladi. Tub suv massalari 2500—3000 m dan chuqurda joylashadi. Ular past harorat (1—2 °C) va deyarli bir xil sho‘rlanish (34,6—34,7 ‰) bilan tavsiflanadi. Bu suvlar Antarktida shelfida kuchli sovish sharoitida shakllanadi. Ular asta-sekin tub bo‘ylab tarqaladi, barcha botiqlarni to‘ldiradi va o‘rta okean tizmalari orasidagi ko‘ndalang yo‘laklar orqali Janubiy va Peru botiqlariga, keyin esa shimoliy botiqlarga kirib boradi. Boshqa okeanlar va Tinch okeani janubiy qismining tub suvlariga nisbatan Tinch okeanining shimoliy botiqlaridagi tub suvlarida erigan kislorodmiqdori kamroq. Tub suvlar chuqur suvlar bilan birga Tinch okeanidagi umumiy suv hajmining 75 % ini tashkil etadi.
O‘simlik va hayvonot dunyosi
- Shuningdek qarang: turkum «Tinch okeani faunasi»
Tinch okeani hissasiga Jahon okeanidagi jami biomassaning 50 % dan ortiq qismi — biomassa to‘g‘ri keladi. Okeanda hayot, ayniqsa Osiyo va Avstraliya sohillari oralig‘idagi tropik va subtropik zonalarda, nihoyatda boy va xilma-xil bo‘lib, ulkan hududlarni marjon riflari va mangra o‘rmonlari egallaydi.. Fitoplankton asosan mikroskopik bir hujayrali suv o‘tlaridan iborat; ularning qariyb 1300 turi mavjud. Turlarning taxminan yarmi peridiniyalar , ulardan biroz kamrog‘i esa diatomlargategishli. Sayoz hududlar va apvelling zonalarida o‘simliklarning katta qismi to‘plangan. Tinch okeani tubi o‘simliklari qariyb 4 ming turdagi suv o‘ti va 29 tagacha turdagi gulli o‘simliklardaniborat. Tinch okeanining mo‘tadil va sovuq hududlarida qo‘ng‘ir suv o‘tlari, ayniqsa laminariyalarguruhiga mansublari keng tarqalgan. Janubiy yarimsharda bu oilaning uzunligi 200 m gacha yetadigan ulkan vakillari ham uchraydi. Tropiklarda fukuslar, yirik yashil va mashhur qizil suv o‘tlarikeng tarqalgan. Ular marjon poliplari bilan birgalikda rif hosil qiluvchi organizmlar hisoblanadi..
Tinch okeani hayvonot dunyosi turlar tarkibi bo‘yicha boshqa okeanlarga qaraganda 3—4 baravar boyroq, ayniqsa tropik suvlarda. Indoneziya dengizlarida 2 mingdan ortiq baliqturi ma’lum, shimoliy dengizlarda esa atigi 300 ga yaqin. Okeanning tropik zonasida 6 mingdan ortiq mollyuskaturi, Bering dengizida esa taxminan 200 turi mavjud. Tinch okeani faunasining o‘ziga xos jihati shundaki, unda ko‘plab qadimiy tasnifiy guruhlar va endemik turlarmavjud. Bu yerda dengiz tipratikanlarining ko‘plab qadimiy turlari, qilichdumlarningbu yerda boshqa okeanlarda uchramaydigan ayrim qadimiy baliqlar (masalan, iordaniya va gilbertiya) yashaydi. Dunyodagi losossimon baliq turlarining 95 % iga mansub losossimonlar Tinch okeanida uchraydi. Endemik sutemizuvchilar: dyugon, dengiz mushugi, sivuch (Steller dengiz sheri), kalan (dengiz suvsari). Tinch okeani faunasining ko‘plab turlariga gigantizm xos. Okeanning shimolida ulkan midiyalar va ustritsalaruchraydi; ekvatorial zonada esa eng katta ikki pallali mollyuska — tridaknayashaydi. Uning vazni 300 kg ga yetadi. Tinch okeanida ultraabissal fauna ayniqsa yaqqol namoyon bo‘ladi. 8,5 km dan ortiq chuqurlikdagi ulkan bosim va past harorat sharoitida 45 ga yaqin tur yashaydi; ularning 71 % idan ortig‘i endemiklardir. Bu turlar orasida kamharakat hayot kechiruvchi goloturiyalarustunlik qiladi; ular oshqozon-ichak yo‘li orqali katta miqdordagi tub gruntinio‘tkazib, shu chuqurlikda mavjud yagona oziqa manbasidan foydalanadi.
Ekologik muammolar

Tinch okeanida insonning xo‘jalik faoliyati suvlarning ifloslanishiga va biologik boyliklarning kamayishiga olib kelgan. Masalan, XVIII asr oxiriga kelib Steller dengiz sigirlari Bering dengizida butunlay qirib yuborilgan. XX asr boshida shimoliy dengiz mushuklari va ayrim kitturlari yo‘qolib ketish yoqasida bo‘lgan; hozir ularni ovlash cheklangan. Okean uchun neft va neft mahsulotlari (asosiy ifloslantiruvchilar), ayrim og‘ir metallar va yadro sanoatichiqindilari katta xavf tug‘diradi. Zararli moddalarni oqimlar butun okean bo‘ylab tarqatadi. Bu moddalar hatto Antarktida qirg‘oqlaridagi dengiz organizmlaridan ham topilgan. AQSHning o‘nta shtati o‘z chiqindilarini muntazam dengizga tashlaydi. 1980-yilda shu yo‘l bilan 160 000 tonnadan ortiq chiqindi tashlangan; keyinchalik bu miqdor kamaygan.
Tinch okeanining shimolida Katta Tinch okeani chiqindi dog‘i hosil bo‘lgan. U plastmassa va boshqa chiqindilardan iborat bo‘lib, Shimoliy Tinch okeani oqimlari tizimi tufayli chiqindilar asta-sekin bir hududda to‘planishi natijasida shakllangan. Dog‘ Tinch okeanining shimolida, Kaliforniya qirg‘og‘idan taxminan 500 dengiz mili uzoqlikdagi nuqtadan Gavayi yonidan Yaponiyaga qadar deyarli cho‘zilgan. Chiqindilarning katta qismi Shimoliy Amerika va Yaponiya qirg‘oqbo‘yi suvlaridan hamda o‘tib ketayotgan kemalardan tashlangan bo‘lishi mumkin. 2001-yilda bu chiqindi «orol»ining massasi 3,5 million tonnadan, maydoni 1 mln km² dan oshgan; massasi zooplankton massasidan olti baravar ko‘p bo‘lgan. Har 10 yilda chiqindixona maydoni bir tartibga ortadi. Scientific Reports jurnalining 2018-yilgi ma’lumotlariga ko‘ra, dog‘ning maydoni 1,6 million km² ga yetgan. Umumiy massasi 45 mingdan 129 ming tonnagacha bo‘lib, 1.1-3,6 trillion alohida bo‘lakdan iborat. Chiqindilarning asosiy qismi plastmassa, deyarli yarmi esa baliq ovlash to‘rlaridir.

6- va 9-avgust 1945-yilda AQSH qurolli kuchlari yaponlarning Xirosima va Nagasaki shaharlariga atom bombalari tashlagan. Bu insoniyat tarixidagi yadroviy qurolning jangda qo‘llanishiga oid yagona ikki holatdir. Xirosimada 90 mingdan 166 minggacha, Nagasakida esa 60 mingdan 80 minggacha odam halok bo‘lgan. 1946—1958-yillarda Bikini va Enivetok atollarida (Marshall orollari) Amerika Qo‘shma Shtatlari AQSH bu yerda yadroviy sinovlar o‘tkazgan. Jami 67 ta atom va vodorod bombasi portlatilgan. 1-mart 1954-yilda suv ustida vodorod bombasi sinovi paytida quvvati 15 megatonna bo‘lgan portlash 2 km diametrli va 75 m chuqurlikdagi krater, qo‘ziqorinsimon bulut (balandligi 15 km, diametri 20 km) hosil qilgan. Natijada Bikini atolli vayron bo‘lgan, hudud AQSH tarixidagi eng yirik radioaktiv ifloslanishga uchragan va mahalliy aholi nurlangan. 1957—1958-yillarda Buyuk Britaniya 9 ta atmosferaviy yadroviy sinovni Rojdestvo va Molden (Layn orollari) Polineziyada o‘tkazgan. 1966—1996-yillarda Fransiya 193 ta yadroviy sinov (jumladan, 46 tasi atmosferada va 147 tasi yer ostida)ni quyidagi atollarda o‘tkazgan: Mururoa va Fangataufa (Tuamotu arxipelagi) Fransuz Polineziyasida.
23-mart 1989-yilda Alyaska qirg‘oqlari yaqinida tanker avariyasi yuz bergan . Gap «Ekson Valdiz» tankeri haqida bo‘lib, u ExxonMobil (AQSH) kompaniyasiga tegishli edi. Falokat natijasida 260 ming barrelga yaqin neft dengizga to‘kilib, 28 ming km² maydonli dog‘ hosil qilgan. Sohil chizig‘ining taxminan ikki ming kilometri neft bilan ifloslangan. Bu dengizda yuz bergan eng katta ekologik falokat deb hisoblangan (keyingi DH burg‘ilash platformasi avariyasi 20-aprel 2010-yilda Meksika qo‘ltig‘ida sodir bo‘lguniga qadar).
Tinch okeani bo‘yidagi davlatlar
Tinch okeani chegaralari bo‘ylab joylashgan davlatlar (soat mili yo‘nalishida): Avstraliya, Papua — Yangi Gvineya, Indoneziya, Sharqiy Timor, Malayziya, Singapur, Bruney, Filippin, Tailand, Kambodja, Vyetnam, Xitoy Xalq Respublikasi, Koreya Respublikasi, Koreya Xalq Demokratik Respublikasi, Yaponiya, Rossiya, Amerika Qo‘shma Shtatlari, Kanada, Meksika, Gvatemala, Salvador, Gonduras, Nikaragua, Kosta-Rika, Panama, Kolumbiya, Ekvador, Peru, Chili.
Bevosita okean hududida Okeaniya mintaqasini tashkil etuvchi orol davlatlari va bu mintaqaga kirmaydigan davlatlarning mulklari joylashgan. Ular Okeaniya:
- Melaneziya: Vanuatu, Yangi Kaledoniya (Fransiya), Papua — Yangi Gvineya, Solomon orollari, Fiji;
- Mikroneziya: Guam (AQSH), Kiribati, Marshall orollari, Nauru, Palau, Shimoliy Mariana orollari (AQSH), Ueyk atolli (AQSH), Mikroneziya Federativ Shtatlari;
- Polineziya: Gavayi (AQSH shtati), Sharqiy Samoa (AQSH), Yangi Zelandiya, Samoa, Tonga, Tuvalu, Pitkern (Buyuk Britaniya), Uollis va Futuna (Fransiya), Fransuz Polineziyasi (Fransiya).
Tadqiq etilish tarixi
Tinch okeanini o‘rganish va undan foydalanish insoniyatning yozma tarixi paydo bo‘lishidan ancha oldin boshlangan. Okean bo‘ylab suzishda jonkalar, katamaranlar va oddiy sollar1947-yilda balsa daraxti yog‘ochlaridan yasalgan «Kon-Tiki» solida norvegiyalik Tur Xeyerdal boshchiligidagi ekspeditsiya Janubiy Amerikaning markaziy qismidan g‘arbga, Polineziyaorollariga tomon g‘arbga kesib o‘tish mumkinligini isbotlagan. Xitoy jonkalarining okean qirg‘oqlari bo‘ylab Hind okeanigacha sayohatlari ham bo‘lgan (masalan, Chjen Xening yetti sayohati 1405—1433-yillarda).

«Yer sharining tomoshasi» asaridan.

Yevropaliklarning Tinch okeani g‘arbiy chekkalari bo‘ylab hujjatlar bilan ishonchli tasdiqlangan ilk sayohatlari Antoniu di Abreu va Fransishku Serran ning Malakka yarimorolidan Molukka orollariga 1512-yilda qilgan suzishlaridir (garchi ulardan ilgari ham o‘rta asr Yevropa sayyohlari, masalan, Jovanni Montekorvino, Tinch okeanining g‘arbiy dengizlarida suzgan bo‘lishi ehtimol). Tinch okeanini sharqiy sohildan ko‘rgan birinchi yevropalik ispan konkistadori Vasko Nunyes de Balboabo‘lgan. U 1513-yilda Panama bo‘ynidagi tog‘ tizmasi cho‘qqilaridan birida turib, janubga cho‘zilgan bepoyon Tinch okeani suvlarini «sukunatda» ko‘rgan va uni Janubiy dengiz deb atagan.
1520-yil kuzida portugaliyalik dengizchi Fernan Magellan Janubiy Amerikani aylanib o‘tib, bo‘g‘oznibosib o‘tganidan so‘ng yangi suv kengliklarini ko‘rgan. Keyin Olovli Yerdan boshlab Filippin orollarigachauch oydan ortiq davom etgan suzishda ekspeditsiya birorta ham bo‘ronga duch kelmagan. Shu sabab Magellan okeanni Tinch deb atagan. Tinch okeanining birinchi o‘yma geografik xaritasi ni Abraxam Orteliy tuzgan; u 1590-yilda dunyoning birinchi geografik atlasida chop etilgan. 1642—1644-yillarda Tasman boshchiligidagi ekspeditsiya Avstraliyaning alohida materik ekanini aniqlagan.

Okeanni faol tadqiq qilish XVIII asrda boshlangan. Yevropaning yetakchi davlatlari okeanga quyidagi dengizchilar boshchiligida ilmiy ekspeditsiyalar yuborishgan: ingliz Jeyms Kuk (Avstraliya va Yangi Zelandiyani tadqiq qilish, jumladan Gavayi kabi ko‘plab orollarni kashf etish), fransuzlar Lui Antuan Bugenvil (Okeaniya orollarini tadqiq etish) va Jan-Fransua Laperuz, italyan Alessandro Malaspina (Gorn burnidan Alyaska qo‘ltig‘igacha Janubiy va Shimoliy Amerikaning butun g‘arbiy sohilini xaritalash). Okeanning shimolini rus tadqiqotchilari S. I. Dejnyov (Yevrosiyo bilan Shimoliy Amerika orasidagi bo‘g‘ozni kashf etish), V. Bering (okeanning shimoliy sohillarini tadqiq etish) va A. I. Chirikov (Shimoliy Amerikaning shimoli-g‘arbiy sohili, Tinch okeanining shimoliy qismi va Osiyoning shimoli-sharqiy sohilini tadqiq etish) o‘rgangan. 1803—1864-yillar davomida rus dengizchilari 45 marta dunyo bo‘ylab va uning bir qismi bo‘ylab suzishgan. Natijada Rossiyaning harbiy va savdo floti Boltiq dengizidan Tinch okeanigacha dengiz yo‘lini o‘zlashtirgan va yo‘l-yo‘lakay okeanda bir necha orol kashf etgan. Masalan, 1819—1821-yillardagi dunyo bo‘ylab ekspeditsiya rahbarlari F. F. Bellinsgauzen va M. P. Lazarevbo‘lgan. O‘sha safarda odamlar ilk bor Antarktidashelf muzlarini ko‘rishgan va Tinch okeanining bir necha orolini ham kashf etishgan.
1872—1876-yillarda birinchi ilmiy okeanografik ekspeditsiya Britaniyaning yelkanli-bug‘li korveti ««Chellenjer»da o‘tkazildi. Okean suvlari tarkibi, o‘simlik va hayvonot dunyosi, tub relyefi hamda gruntlari haqida yangi ma’lumotlar olindi, chuqurliklarning ilk xaritasi tuzildi va chuqur suv hayvonlarining birinchi kolleksiyasi yig‘ildi. Dunyo bo‘ylab ekspeditsiya Rossiyaning «Vityaz» yelkanli-vintli korvetida 1886—1889-yillarda olim-okeanograf S. O. Makarov rahbarligida amalga oshirilgan dunyo bo‘ylab ekspeditsiya Tinch okeanining shimoliy qismini batafsil o‘rgangan. Makarov bu va undan oldingi rus hamda xorijiy ekspeditsiyalar, ko‘plab dunyo bo‘ylab sayohatlar natijalarini sinchiklab o‘rgangan va birinchi bo‘lib Tinch okeanidagi yuza oqimlari soat miliga teskari yo‘nalishda aylanadi degan xulosaga kelgan. Amerikaning «Albatros» kemasidagi 1883—1905-yillar ekspeditsiyasi natijasida tirik organizmlarning yangi turlari va ularning rivojlanish qonuniyatlari kashf etilgan. Tinch okeanini o‘rganishga Germaniyaning «Planet» kemasidagi (1906—1907) va Amerikaning magnitsiz «Karnegi» shxunasidagi (1928—1929) okeanografik ekspeditsiyalari ham katta hissa qo‘shgan. So‘nggisiga norvegiyalik H. U. Sverdruprahbarlik qilgan. 1949-yilda SSSR Fanlar akademiyasibayrog‘i ostida yangi «Vityaz» sovet ilmiy-tadqiqot kemasi suvga tushirilgan. 1979-yilgacha kema 65 ta ilmiy safarni amalga oshirib, Tinch okeani tubi relyefi xaritalaridagi ko‘plab «oq dog‘lar»ni bartaraf etgan (jumladan Mariana botig‘ining eng katta chuqurligi o‘lchangan). Shu davrda Buyuk Britaniyaning «Chellenjer II» (1950—1952), Shvetsiyaning «Albatros III» (1947—1948), Daniyaning «Galateya» (1950—1952) va boshqa ekspeditsiyalari ham tadqiqotlar olib borib, okean tubi relyefi, tub cho‘kindilari, okeandagi hayot va suvning fizik xossalari haqida ko‘plab yangi ma’lumotlar bergan. Xalqaro geofizika yili (1957—1958) doirasida xalqaro kuchlar, ayniqsa AQSH va SSSR, tadqiqotlar o‘tkazib, Tinch okeanining yangi batimetrik va dengiz navigatsiyasi xaritalarini yaratgan. 1968-yildan Amerikaning «Glomar Chellenjer» kemasida muntazam chuqur suv burg‘ilash, katta chuqurliklarda suv massalarining harakati hamda biologik tadqiqotlar olib borilgan. 23-yanvar 1960-yilda inson ilk bor Jahon okeanining eng chuqur botig‘i — Mariana botig‘itubiga tushgan. «Triyest» tadqiqot batiskafida AQSH Harbiy-dengiz kuchlari leytenanti Don Uolsh va tadqiqotchi Jak Pikaru yerga tushgan. 26-mart 2012-yilda amerikalik rejissyor Jeyms Kemeron «Deepsea Challenger» apparatida Mariana botig‘i tubigacha tarixdagi ikkinchi va birinchi yakka sho‘ng‘ishni amalga oshirgan. Apparat tubda qariyb olti soat bo‘lib, suvosti grunti, o‘simliklar va tirik organizmlar namunalarini to‘plagan. Kemeron olgan tasvirlar «National Geographic» kanalining ilmiy-hujjatli filmiga asos bo‘ladi: «National Geographic».
Obruchev suvosti ko‘tarilmasi (52°15′—53°25′ sh. k., 164°—165°30′ sh. u.) sovet tadqiqotchilari tomonidan «Vityaz» ilmiy-tadqiqot kemasida va 1953-yilda 90 yilligi munosabati bilan V. A. Obruchev sharafiga nomlangan..
Akademik Kurchatov suvosti yorig‘i (taxminan 37°05 j. k., 123°24′ g‘. u.) 1975-yilda «Dmitriy Mendeleyev» ilmiy-tadqiqot kemasi tomonidan kashf etilgan. 1977-yilda «Akademik Kurchatov» kemasi uni o‘rganib, yoriq ushbu kemaning sharafiga nomlangan.
1966—1974-yillarda «Tinch okeani» nomli 13 jildli monografiya chop etilgan. Uni SSSR Fanlar akademiyasi Okeanografiya institutinashr qilgan. 1973-yilda Vladivostokda faoliyat boshlagan V. I. Ilyichyov nomidagi Tinch okeani okeanologiya instituti, uning mutaxassislari Uzoq Sharq dengizlari va Tinch okeanining ochiq hududlarida keng tadqiqotlar olib borgan. So‘nggi o‘n yilliklarda okean sun’iy yo‘ldoshlar yordamida ko‘p marta o‘lchangan. Natijada 1994-yilda AQSH Milliy geofizika ma’lumotlari markazi xaritalari 3—4 km aniqlikdagi va chuqurliklari ±100 m xatolikdagi okeanlarning batimetrik atlasini nashr etgan.
- Sol Kon-Tiki.
1947-yil surati - «Triyest» batiskafi sho‘ng‘ish arafasida,
23-yanvar 1960-yil - SSSR pochta markasi. 1959-yil.
Sovet ilmiy-tadqiqot
«Vityaz» kemasi
Iqtisodiy ahamiyati
Hozir Tinch okeanining sohillari va orollari juda notekis o‘zlashtirilgan va aholi joylashgan. Sanoatning eng yirik markazlari AQSH sohillarida ( Los-Anjeles atrofidan San-Fransiskoatrofigacha), Yaponiya va Janubiy Koreyasohillarida joylashgan. Okean Avstraliya va Yangi Zelandiya iqtisodiy hayotida ham muhim o‘rin tutadi. Tinch okeanining janubiy qismi kosmik kemalar «qabristoni» hisoblanadi. Bu yerda, kemalar qatnovi yo‘llaridan uzoqda, foydalanishdan chiqarilgan kosmik obyektlar cho‘ktiriladi.
Baliqchilik va dengiz mahsulotlarini ovlash
Tinch okeanining mo‘tadil va tropik kengliklari baliq ovlash uchun eng katta ahamiyatga ega. Jahon baliq ovining taxminan 60 % i Tinch okeaniga to‘g‘ri keladi. Ovlanadiganlar orasida losossimonlar (bukri losos, keta, kijuch, sima), seldsimonlar (anchouslar, seld, sardina), treskasimonlar (treska, mintay), skumbriyasimonlar (skumbriya, tunetslar), kambalasimonlar (kambalalar) mavjud. Sutemizuvchilar ham ovlanadi: kashalot, yo‘l-yo‘l kitlar, dengiz mushugi, kalan, morj, sivuch; umurtqasizlar: qisqichbaqalar, krevetkalar, ustritsalar, dengiz tarog‘i, boshoyoqli mollyuskalar. Ayrim o‘simliklar ham yig‘ib olinadi (laminariya (dengiz karami), anfelsiya (agar beruvchi suv o‘ti), dengiz o‘tlari (zmorinik va fillospadiks) oziq-ovqat sanoati va tibbiyotda qayta ishlanadi. Eng samarali ovlar Tinch okeanining G‘arbiy-markaziy va Shimoli-g‘arbiy qismlarida olib boriladi. Asosiy baliqchilik davlatlari: Yaponiya (Tokio, Nagasaki, Simonosaki), Xitoy (Chjoushan arxipelagi, Yantay, Sindao, Dalyan), Rossiya Federatsiyasi (Primorye, Saxalin, Kamchatka), Peru, Tailand, Indoneziya, Filippin, Chili, Vyetnam, Janubiy Koreya, KXDR, Avstraliya Ittifoqi, Yangi Zelandiya va AQSH.
Transport yo‘llari
Tinch okeani orqali uning havzasidagi mamlakatlarni bog‘lovchi muhim dengiz va havo aloqalari, shuningdek Atlantika va Hind okeanlarimamlakatlari o‘rtasidagi tranzit yo‘llari o‘tadi. Eng muhim okean yo‘llari Kanada va AQSH dan Tayvan, Xitoy va Filippinorollariga olib boradi. Tinch okeanidagi asosiy kema qatnovi bo‘g‘ozlari: Bering, Tatar, Laperuz, Koreya, Tayvan, Singapur, Malakka, Sangar, Bass, Torres, Kuk, Magellan. Tinch okeani Atlantika okeani bilan sun’iy Panama kanaliorqali bog‘langan. Kanal Shimoliy va Janubiy Amerika orasidagi Panama bo‘yniorqali qazilgan. Yirik portlar: Vladivostok (umumiy yuklar, neft mahsulotlari, baliq va dengiz mahsulotlari, yog‘och va taxtalar, metallolom, qora va rangli metallar), Naxodka (ko‘mir, neft mahsulotlari, konteynerlar, metall, metallolom, sovitilgan yuklar), Vostochniy, Vanino (ko‘mir, neft) (Rossiya), Pusan (Koreya Respublikasi), Kobe—Osaka (neft va neft mahsulotlari, mashina va uskunalar, avtomobillar, metallar va metallolom), Tokio—Yokogama (metallolom, ko‘mir, paxta, don, neft va neft mahsulotlari, kauchuk, kimyoviy moddalar, jun, mashina va uskunalar, to‘qimachilik, avtomobillar, dori vositalari), Nagoya (Yaponiya), Tyanszin, Sindao, Ninbo, Shanxay (barcha turdagi quruq, suyuq va umumiy yuklar), Gonkong (to‘qimachilik, kiyim-kechak, tola, radio va elektrotexnika tovarlari, plastmassa buyumlar, mashinalar, uskunalar), Gaosyun (Tayvan), Shenchjen, Guanchjou (Xitoy), Xoshimin (Vyetnam), Singapur (neft mahsulotlari, kauchuk, oziq-ovqat, to‘qimachilik, mashina va uskunalar) (Singapur), Klang (Malayziya), Jakarta (Indoneziya), Manila (Filippin), Sidney (umumiy yuklar, temir rudasi, ko‘mir, neft va neft mahsulotlari, don), Nyukasl, Melburn (Avstraliya), Oklend (Yangi Zelandiya), Vankuver (yog‘och yuklari, ko‘mir, ruda, neft va neft mahsulotlari, kimyoviy va umumiy yuklar) (Kanada), San-Fransisko, Los-Anjeles (neft va neft mahsulotlari, kopra, kimyoviy yuklar, yog‘och, don, un, go‘sht va baliq konservalari, sitrus mevalar, banan, qahva, mashina va uskunalar, jut, selluloza), Oklend, Long-Bich (AQSH), Kolon (Panama), Uasko (ruda, baliq, yoqilg‘i, oziq-ovqat) (Chili). Tinch okeani havzasida nisbatan kichik, ko‘p funksiyali portlar ham juda ko‘p.
Tinch okeani orqali havo transporti ham muhim ahamiyatga ega. Okean orqali birinchi muntazam aviareys 1936-yilda San-Fransisko (AQSH) — Gonolulu (Gavayi orollari) — Manila (Filippin) yo‘nalishida amalga oshirilgan. Hozir okeanlararo asosiy avia yo‘llar Tinch okeanining shimoliy va markaziy hududlaridan o‘tadi. Havo yo‘llari ichki tashuvlarda va orollar o‘rtasida katta ahamiyatga ega. 1902-yilda Buyuk Britaniya okean tubidan birinchi suvosti telegraf kabelini (uzunligi 12,55 ming km) o‘tkazgan. U Fanning va Fiji orollari orqali o‘tib, Kanada, Yangi Zelandiya va Avstraliya Ittifoqini bog‘lagan. Uzoq vaqtdan beri radioaloqakeng qo‘llanadi. Hozir Tinch okeani orqali aloqada Yerning sun’iy yo‘ldoshlariishlatiladi; ular mamlakatlar o‘rtasidagi aloqa kanallari sig‘imini sezilarli kengaytiradi.
- MV Steve Irwin dengiz kemasi portda Melburn, Avstraliya
- Dengiz paromi sohilda Filippin
- Samolyot LAN Airlines Quyidagi joyda: Pasxa oroli aeroporti
Foydali qazilmalar
Tinch okeani tubida turli foydali qazilmalarning boy konlari yashiringan. Materik sayozliklarida Xitoy, Indoneziya, Yaponiya, Malayziya, Amerika Qo‘shma Shtatlari (Alyaska), Ekvador (Guayakil qo‘ltig‘i), Avstraliya (Bass bo‘g‘ozi) va Yangi Zelandiya hududlarida neft va gazqazib olinadi. Mavjud baholashlarga ko‘ra, Tinch okeani yer qa’rida Jahon okeanining neft va gaz bo‘yicha jami istiqbolli zaxiralarining 30—40 % gacha qismi mavjud. Dunyoda qalay konsentratlarini eng ko‘p ishlab chiqaruvchi mamlakat Malayziya, sirkon, ilmenit ishlab chiqarishda esa Avstraliya yetakchidir. Okeanda temir-marganes konkretsiyalarijuda ko‘p bo‘lib, ularning sirtqi umumiy zaxirasi 7•1012 t ga yetadi. Eng yirik zaxiralar Tinch okeanining shimoliy, eng chuqur qismida, shuningdek, Janubiy va Peru botiqlaridauchraydi. Asosiy ruda elementlari hisobida okean konkretsiyalarida marganes 7,1•1010 t, nikel 2,3•109 t, mis 1,5•109 t, kobalt 1•109 t mavjud. Tinch okeanida chuqur suv ostidagi boy gaz gidratlarikonlari aniqlangan: Oregon botig‘ida, Kuril tizmasida va Oxota dengizidagi Saxalin materik sayozligida, Yapon dengizidagi Nankay novida va Yaponiya qirg‘oqlari atrofida, Peru botig‘ida. 2013-yilda Yaponiya Tokio shimoli-sharqida, Tinch okeani tubidagi metan gidrati konlaridan tabiiy gaz qazib olish maqsadida tajribaviy burg‘ilashni boshlashni rejalashtirgan.
Rekreatsion resurslar
Tinch okeanining dam olish va turizm resurslari nihoyatda xilma-xildir. Jahon turizm tashkilotima’lumotlariga ko‘ra, XX asr oxirida Sharqiy Osiyo va Tinch okeani mintaqasi xalqaro sayyohlik tashriflarining 16 % ini qamrab olgan (2020-yilga borib bu ulush 25 % gacha ortishi prognoz qilingan). Bu mintaqadan xorijga sayohat qiluvchi turistlarning asosiy kelib chiqish mamlakatlari Yaponiya, Xitoy, Avstraliya, Singapur, Koreya Respublikasi, Rossiya, AQSH va Kanadadir.
Asosiy dam olish hududlari: Gavayi orollari, Polineziya va Mikroneziya orollari, Avstraliyaning sharqiy qirg‘og‘i, Boxay qo‘ltig‘i va Xaynan oroli (Xitoy), Yapon dengizi qirg‘oqlari, Shimoliy va Janubiy Amerika sohilidagi shaharlar va shahar aglomeratsiyalari hududlari.
Jahon turizm tashkilotining 2010-yilgi ma’lumotlariga ko‘ra, sayyohlar eng ko‘p tashrif buyuradigan mamlakatlar orasida Osiyo–Tinch okeani mintaqasida quyidagilar ajralib turadi: Xitoy (yiliga 55 million tashrif), Malayziya (24 million), Gonkong (20 million), Tailand (16 million), Makao (12 million), Singapur (9 million), Koreya Respublikasi (9 million), Yaponiya (9 million), Indoneziya (7 million), Avstraliya (6 million), Tayvan (6 million), Vyetnam (5 million), Filippin (4 million), Yangi Zelandiya (3 million), Kambodja (2 million), Guam (1 million); Shimoliy va Janubiy Amerikaning qirg‘oqbo‘yi mamlakatlarida esa: AQSH (60 million), Meksika (22 million), Kanada (16 million), Chili (3 million), Kolumbiya (2 million), Kosta-Rika (2 million), Peru (2 million), Panama (1 million), Gvatemala (1 million), Salvador (1 million), Ekvador (1 million).
2020-yilning birinchi yarmida COVID-19 pandemiyasi tufayli Osiyo–Tinch okeani mintaqasida turistlar soni 72 % ga kamaydi. Bu ko‘rsatkich bo‘yicha mintaqa birinchi o‘rinni egalladi; undan keyin Yevropa (-66 %), Afrika va Yaqin Sharq (har ikkalasi −57 %) hamda Shimoliy va Janubiy Amerika (-55 %) keldi.
Adabiyotlar
- Tinch okeani. (SSSR Fanlar akademiyasi, Okeanologiya instituti). 13 jildda. — Moskva: Nauka, 1966—1974.
- Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — Moskva : Sovetskaya ensiklopediya, 1969—1978.
- Maslennikov B. G. Dengiz xaritasi hikoya qiladi / Muharrir N. I. Smirnov. — qayta ishlangan va to‘ldirilgan 2-nashr. — Moskva: Voyenizdat, 1986. — 386 bet — 35 000 nusxa.
- Okeanlar atlasi. Atamalar, tushunchalar, ma’lumot jadvallari. — Moskva: SSSR Mudofaa vazirligining Bosh navigatsiya va kartografiya boshqarmasi, 1980.
- Materiklar va okeanlarning tabiiy geografiyasi / A. M. Ryabchikov umumiy tahriri ostida. — Moskva: Visshaya shkola, 1988.
- Shilo N. A., Vashchilov Yu. Ya. Tinch okeani sharqi va g‘arbining hamda uni o‘rab turgan qit’a hududlarining assimetrik tuzilishi shakllanishida Koriolis kuchlarining roli // Rossiya Fanlar akademiyasi ma’ruzalari. 2008. 419-jild. № 4. 530—532-betlar.
- Shmidt P. Yu. Tinch okeani baliqlari. — Moskva, 1948.
- Tinch okeani va Rossiyaning Uzoq Sharq dengizlarini tadqiq etish. www.poi.dvo.ru. Murojaat qilingan sana: 20-fevral, 2020-yil.