| Fan | |
| Astronomiya | |
|---|---|
| ingl. Astronomy | |
| Mavzu | Tabiatshunoslik |
| O‘rganish obyekti | kuzatiladigan Koinot |
| Vujudga kelish davri | XVIII asr |
| Asosiy yo‘nalishlari | osmon mexanikasi, astrofizika, kosmologiya, planetologiya va boshqalar. |
Astronomiya (qadimgi yunoncha ἄστρον — «yulduz» va νόμος — «qonun») — fan bo‘lib, u Koinotni o‘rganadi, xususan, osmon jismlarining harakati va joylashuvi, tuzilishi, kelib chiqishi hamda rivojlanishini o‘rganadi. Osmon jismlariga quyidagilar kiradi: (sayyoralar, yulduzlar, asteroidlar, va boshqa obyektlar hamda tizimlar.
Xususan, astronomiya quyidagilarni o‘rganadi: Quyoshni va boshqa yulduzlarni, sayyoralarni, jumladan Quyosh tizimi sayyoralari va ularning yo‘ldoshlarini, ekzosayyoralarni, asteroidlarni, kometalarni, meteoroidlarni, sayyoralararo moddani, yulduzlararo moddani, pulsarlarni, qora tuynuklarni, tumanliklarni, galaktikalarni va ularning to‘dalarini, kvazarlarni va boshqa ko‘plab obyektlarni.
Nomining kelib chiqishi
Atama «astronomiya» (qadimgi yunoncha ἀστρονομία) qadimgi yunon so‘zlaridan kelib chiqqan: ἀστήρ, ἄστρον (aster, astron) — «yulduz» va νόμος (nomos) — «odat, tartib-qoida, qonun».
Tarixi
Astronomiya eng qadimiy fanlardan biridir. U insoniyatning amaliy ehtiyojlari tufayli vujudga kelgan.
Yer yuzida odamlar paydo bo‘lganidan beri ularni doimo osmonda ko‘rinadigan hodisalar qiziqtirib kelgan. Juda qadim zamonlardayoq odamlar osmon gumbazida osmon jismlarining harakati bilan ob-havoning davriy o‘zgarishlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni payqashgan. O‘sha davrda astronomiya astrologiya bilan.
Ibtidoiy dehqonlar yulduzlar va yulduz turkumlarining joylashuviga qarab yil fasllarining boshlanishini aniqlashgan. Ko‘chmanchi qabilalar Quyosh va yulduzlarga qarab yo‘l topishgan. Vaqtni hisoblash zarurati taqvimning yaratilishiga olib kelgan. Hatto tarixdan oldingi davr odamlari ham Quyosh, Oy va ayrim yulduzlarning chiqishi hamda botishi bilan bog‘liq asosiy hodisalarni bilishgan. Quyosh va Oy tutilishlarining davriy takrorlanishi juda qadimdan ma’lum bo‘lgan. Eng qadimgi yozma manbalarda astronomik hodisalar tasvirlari, shuningdek, yorqin osmon jismlarining chiqishi va botish vaqtini bashorat qilish uchun sodda hisoblash sxemalari, vaqtni hisoblash va taqvim yuritish usullari uchraydi.
Tarixdan oldingi madaniyatlar va eng qadimgi sivilizatsiyalar ko‘plab astronomik artefaktlarni, osmon jismlari harakatining qonuniyatlarini bilganliklaridan dalolat beruvchi moddiy yodgorliklarni qoldirgan. Bunga misol sifatida sulolalardan oldingi davrga oid qadimgi Misr yodgorliklari va Stounhenjni keltirish mumkin. Dastlabki sivilizatsiyalar — bobilliklar, yunonlar, xitoyliklar, hindlar, mayyalar va inklar allaqachon tungi osmonni muntazam kuzatishgan.
Astronomiya Qadimgi Bobil, Misr, Xitoy va Hindistonda muvaffaqiyatli rivojlangan. Xitoy yilnomasida miloddan avvalgi 3-ming yillikda sodir bo‘lgan Quyosh tutilishi tasvirlangan. Rivojlangan arifmetika va geometriyaga asoslanib, Quyosh, Oy va yorqin sayyoralarning harakatini tushuntirgan hamda bashorat qilgan nazariyalar xristianlikdan oldingi davrning so‘nggi asrlarida O‘rta yer dengizi mamlakatlarida yaratilgan. Oddiy, ammo samarali asboblar bilan birga bu nazariyalar Uyg‘onish davrigacha amaliy maqsadlarda xizmat qilgan.
Astronomiya ayniqsa Qadimgi Yunonistonda yuksak darajada rivojlangan. Pifagor birinchi bo‘lib Yer shar shaklida ekan degan xulosaga kelgan, Samosslik Aristarx esa Yer Quyosh atrofida aylanadi, degan taxminni ilgari surgan. Gipparx miloddan avvalgi II asrda dastlabki yulduzlar kataloglaridan birini tuzgan. Ptolemeyning milodiy II asrda yozilgan «Almagest» asarida olamning geotsentrik tizimi bayon qilingan. Bu tizim qariyb bir yarim ming yil davomida umumqabul qilingan edi.
O‘rta asrlarda astronomiya Sharq mamlakatlarida sezilarli darajada rivojlandi. X asrda olim al-Forobiy o‘zining «Yulduzlar hukmlarida nima to‘g‘ri va nima noto‘g‘ri» nomli risolasida astronomiyani astrologiyadan birinchi bo‘lib ajratdi. IX asrda andalusiyalik olim Ibn Firnas Koinotdagi sayyoralar va yulduzlar harakatini ko‘rsatuvchi asbobni yaratdi. 994-yilda Markaziy Osiyo astronomi al-Xo‘jandiy birinchi ulkan devoriy sekstantni, u Yer o‘qining og‘ishini (ekliptika og‘ishini) yuqori aniqlikda aniqlash uchun mo‘ljallangan edi. O‘lchashdagi xatolik atigi 2 yoy daqiqasini tashkil etdi. Olim Ali ibn Ridvon o‘ta yangi yulduzni eng batafsil tavsiflagan; bu yulduz hozirda SN 1006 nomi bilan tanilgan. Uni olim 1006-yilda kuzatgan. Islom olamida astronomiya XVI asr oxirigacha rivojlandi. Masalan, Taqiyiddin ash-Shomiy 1577–80-yillarda mexanik astronomik soatlarni ixtiro qildi. Bu soatlar vaqtni soniyalarda o‘lchagan va XVI asr amaliy astronomiyasidagi eng muhim yangiliklardan biri bo‘lgan, chunki avvalgi soatlar astronomik maqsadlarda foydalanish uchun yetarlicha aniq bo‘lmagan.
XVI asrdan boshlab Yevropada astronomiya rivojlana boshladi. Savdo va dengizchilikning rivojlanishi hamda sanoatning vujudga kelishi bilan bog‘liq yangi talablar fanning din ta’siridan xalos bo‘lishiga yordam berdi va qator yirik kashfiyotlarga olib keldi.
Barcha tabiiy fanlar orasida astronomiya papa kuriyasi tomonidan boshqalarga qaraganda ko‘proq ta’qibga uchragan. Faqat 1822-yilda inkvizitsiya rasman e’lon qildi — katolik cherkovining avvalgi qarashlariga zid ravishda, Rimda Yerning harakati va Quyoshning qo‘zg‘almasligi haqidagi qarashlar bayon etilgan kitoblarni chop etishga ruxsat berilganini e’lon qildi. Taqiqlangan kitoblar indeksi 1835-yilgi nashrda undan quyidagi olimlarning nomlari chiqarib tashlandi: Kopernik, Kepler va Galiley.
Ilmiy astronomiyaning to‘liq mustaqil fan sifatida ajralib chiqishi Uyg‘onish davrida sodir bo‘ldi va bu jarayon uzoq vaqt davom etdi. Biroq astronomiyaning zamonaviy mustaqil fanga aylanishiga faqat teleskopning ixtiro qilinishi imkon berdi.
Tarixan astronomiya tarkibiga astrometriya, yulduzlar bo‘yicha navigatsiya, kuzatuv astronomiyasi, taqvimlar yaratish va hatto astrologiya. Hozirgi kunda professional astronomiya ko‘pincha quyidagicha talqin qilinadi: sinonim — astrofizika.
Zamonaviy astronomiyaning paydo bo‘lishi Ptolemeyning geotsentrik olam tizimidan (II asr) voz kechilib, uning o‘rniga Nikolay Kopernikning geliotsentrik tizimi (XVI asr o‘rtalari) qabul qilinishi, osmon jismlarini teleskop yordamida tadqiq etishning boshlanishi (Galiley, XVII asr boshi) va butun olam tortishish qonunining kashf etilishi (Isaak Nyuton, XVII asr oxiri) bilan bog‘liq. XVIII–XIX asrlar astronomiya uchun Quyosh tizimi, bizning Galaktikamiz hamda yulduzlar, Quyosh, sayyoralar va boshqa kosmik jismlarning fizik tabiati haqidagi ma’lumot va bilimlarni to‘plash davri bo‘ldi.
XX asrdagi ilmiy-texnik inqilob astronomiya, ayniqsa astrofizika rivojiga nihoyatda katta ta’sir ko‘rsatdi.
Yirik optik teleskoplarning paydo bo‘lishi va muntazam kuzatuvlarning amalga oshirilishi Quyosh milliardlab yulduzlardan tashkil topgan ulkan disk shaklidagi tizim — galaktika tarkibiga kirishini aniqlashga olib keldi. XX asr boshlarida astronomlar bu tizim o‘ziga o‘xshash millionlab galaktikalardan biri ekanini aniqladilar.
Boshqa galaktikalarning kashf etilishi galaktikadan tashqari astronomiyaning rivojlanishiga turtki berdi. Galaktikalar spektrlarini o‘rganish Edvin Xabblga 1929-yilda «galaktikalarning uzoqlashishi» hodisasini aniqlash imkonini berdi. Keyinchalik bu hodisa Koinotning umumiy kengayishi asosida tushuntirildi.
Raketa va Yerning sun’iy yo‘ldoshlaridan atmosferadan tashqarida astronomik kuzatuvlar olib borish uchun foydalanish kosmik jismlarning yangi turlari: radiogalaktikalar, kvazarlar, pulsarlar, rentgen nurlanishi manbalari va boshqalarning kashf etilishiga olib keldi. Yulduzlar evolyutsiyasi va Quyosh tizimi kosmogoniyasi nazariyasining asoslari ishlab chiqildi. XX asr astrofizikasining yutug‘i Koinot evolyutsiyasi nazariyasi — relyativistik kosmologiya bo‘ldi.
Astronomiya — mutaxassis bo‘lmagan kishilar hamon faol rol o‘ynashi mumkin bo‘lgan kam sonli fanlardan biri: havaskor astronomiya bir qator muhim astronomik kashfiyotlarga o‘z hissasini qo‘shgan.
Astronomiyaning ilmiy fan sifatidagi tuzilishi


Zamonaviy astronomiya o‘zaro chambarchas bog‘liq bo‘lgan bir qator bo‘limlarga ajraladi. Shu sababli astronomiyaning bo‘limlarga bo‘linishi ma’lum darajada shartlidir. Astronomiyaning eng muhim bo‘limlari quyidagilar:
- Astrometriya — osmon jismlarining ko‘rinma holati va harakatini o‘rganadi. Ilgari astrometriya osmon jismlari harakatini o‘rganish orqali geografik koordinatalar va vaqtni yuqori aniqlikda belgilash vazifasini ham bajargan (hozir buning uchun boshqa usullardan foydalaniladi). Zamonaviy astrometriya quyidagilardan iborat:
- fundamental astrometriya — osmon jismlarining koordinatalarini kuzatuvlar asosida aniqlash, yulduzlar holati kataloglarini tuzish va astronomik parametrlarning son qiymatlarini — osmon jismlari koordinatalaridagi qonuniy o‘zgarishlarni hisobga olish imkonini beruvchi kattaliklarni aniqlash bilan shug‘ullanadi;
- sferik astronomiya — turli koordinatalar tizimlari yordamida osmon jismlarining ko‘rinma holati va harakatini aniqlashning matematik usullarini, shuningdek, osmon jismlari koordinatalarining vaqt o‘tishi bilan qonuniy o‘zgarishi nazariyasini ishlab chiqadi;
- Nazariy astronomiya — osmon jismlarining ko‘rinma holatiga qarab orbitalarini aniqlash usullarini hamda orbitalarining ma’lum elementlari asosida osmon jismlarining efemeridalarini (ko‘rinma holatlarini) hisoblash usullarini beradi (teskari masala).
- Osmon mexanikasi — osmon jismlarining butun olam tortishish kuchlari ta’siridagi harakat qonunlarini o‘rganadi, osmon jismlarining massasi va shaklini hamda ular tizimlarining barqarorligini aniqlaydi.
Bu uch bo‘lim asosan astronomiyaning birinchi vazifasini — osmon jismlari harakatini tadqiq etishni — hal qiladi va ko‘pincha klassik astronomiya.
- Astrofizika osmon obyektlarining tuzilishi, fizik xususiyatlari va kimyoviy tarkibini o‘rganadi. U quyidagi bo‘limlarga bo‘linadi: a) amaliy (kuzatuv) astrofizika, unda astrofizik tadqiqotlarning amaliy usullari hamda ularga mos asbob va qurilmalar ishlab chiqiladi va qo‘llanadi; b) nazariy astrofizika, unda fizika qonunlari asosida kuzatilayotgan fizik hodisalar tushuntiriladi.
Astrofizikaning bir qator bo‘limlari o‘ziga xos tadqiqot usullariga ko‘ra ajratiladi.
- Yulduzlar astronomiyasi — yulduzlar, yulduz tizimlari va yulduzlararo moddaning fazoda taqsimlanishi hamda harakat qonuniyatlarini ularning fizik xususiyatlarini hisobga olgan holda o‘rganadi.
- Kosmokimyo — kosmik jismlarning kimyoviy tarkibini, Koinotdagi kimyoviy elementlarning tarqalishi va taqsimlanish qonuniyatlarini, kosmik modda hosil bo‘lishida atomlarning birikishi va ko‘chishi jarayonlarini o‘rganadi. Ba’zan kosmik jismlarning radioaktiv parchalanish jarayonlari va izotop tarkibini o‘rganuvchi yadro kosmokimyosi ham alohida ajratiladi. Nukleogenez kosmokimyo doirasida ko‘rib chiqilmaydi.
Bu ikki bo‘limda asosan astronomiyaning ikkinchi vazifasi — osmon jismlarining tuzilishini o‘rganish — hal qilinadi.
- Kosmogoniya — osmon jismlarining, jumladan, Yerimizning kelib chiqishi va evolyutsiyasi masalalarini ko‘rib chiqadi.
- Kosmologiya — Koinot tuzilishi va rivojlanishining umumiy qonuniyatlarini o‘rganadi.
Osmon jismlari haqidagi barcha olingan bilimlarga asoslanib, astronomiyaning so‘nggi ikki bo‘limi uning uchinchi vazifasini — osmon jismlarining kelib chiqishi va evolyutsiyasini — hal qiladi.
Umumiy astronomiya kursida astronomiyaning turli bo‘limlari tomonidan olingan asosiy usullar va eng muhim natijalar haqidagi ma’lumotlar tizimli ravishda bayon etiladi.
Yangi yo‘nalishlardan biri, faqat XX asrning ikkinchi yarmida shakllangan, — arxeoastronomiya bo‘lib, u qadimgi odamlarning astronomik bilimlarini o‘rganadi va qadimiy inshootlarning sanasini aniqlashga yordam beradi. Bunda Yer pretsessiyasi hodisasiga asoslaniladi.
Yulduzlar astronomiyasi

yulduzlarni va yulduzlar evolyutsiyasini o‘rganish bizning Koinot haqidagi tushunchamiz uchun fundamental ahamiyatga ega. Astronomlar yulduzlarni kuzatuvlar va nazariy modellar yordamida, hozirgi kunda esa kompyuterda sonli modellashtirish orqali ham o‘rganadilar.
Yulduzlarning shakllanishi gaz-chang tumanliklarida sodir bo‘ladi. Tumanliklarning yetarlicha zich qismlari gravitatsiya kuchi ta’sirida siqilishi va bunda ajralib chiqadigan potensial energiya hisobiga qizishi mumkin. Harorat yetarlicha yuqori bo‘lganda, protoyulduz yadrosida termoyadro reaksiyalari boshlanadi va u yulduzga aylanadi:264.
Deyarli barcha vodorod va geliy, dan og‘irroq elementlar yulduzlarda hosil bo‘ladi.
Astronomiyaning o‘rganish obyektlari va vazifalari

Astronomiyaning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
- Ko‘rinma, keyinchalik esa haqiqiy holati va harakatlarini o‘rganish: osmon jismlarining fazodagi o‘rnini, o‘lchami va shaklini aniqlash.
- Osmon jismlarining tuzilishini o‘rganish, ulardagi moddaning kimyoviy tarkibi va fizik xususiyatlarini (zichligi, harorati va boshqalarni) tadqiq etish.
- Alohida osmon jismlari va ular hosil qiladigan tizimlarning kelib chiqishi hamda rivojlanishi bilan bog‘liq muammolarni hal qilish.
- Koinotning eng umumiy xususiyatlarini o‘rganish, uning kuzatiladigan qismi nazariyasini yaratish — Koinot — (Metagalaktika).
Bu vazifalarni hal qilish nazariy va amaliy jihatdan samarali tadqiqot usullarini yaratishni talab etadi. Birinchi vazifa qadim zamonlardan boshlangan uzoq muddatli kuzatuvlar, shuningdek, mexanikataxminan 300 yildan beri ma’lum bo‘lgan Yerga nisbatan yaqin osmon jismlari: Oyni, Quyoshni, sayyoralarni, asteroidlarni va boshqalarni.
Ikkinchi vazifani hal qilish spektral tahlil va fotografiya paydo bo‘lishi bilan mumkin bo‘ldi. Osmon jismlarining fizik xususiyatlarini o‘rganish XIX asrning ikkinchi yarmida boshlandi, asosiy muammolar esa faqat so‘nggi yillarda tadqiq etila boshlandi.
Uchinchi vazifa kuzatuv materiallarini to‘plashni talab qiladi. Hozirgi vaqtda osmon jismlari va ular tizimlarining kelib chiqishi hamda rivojlanish jarayonini aniq tasvirlash uchun bunday ma’lumotlar hali yetarli emas. Shu sababli bu sohadagi bilimlar umumiy mulohazalar va ozmi-ko‘pmi ishonarli bo‘lgan bir qator gipotezalar bilan cheklanadi.
To‘rtinchi vazifa eng keng qamrovli va eng murakkab vazifadir. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, uni hal qilish uchun mavjud fizik nazariyalar endi yetarli emas. Yanada umumiy fizik nazariya yaratish zarur. Bu nazariya moddaning holati va fizik jarayonlarni quyidagi kattaliklarning eng yuqori qiymatlarida tavsiflay olishi kerak: zichlik, harorat, bosim. Bu vazifani hal qilish uchun kuzatuv ma’lumotlari kerak bo‘lgan hududlar — Koinotning bir necha milliard yorug‘lik yili masofasida joylashgan sohalaridir. Zamonaviy texnik imkoniyatlar bu sohalarni batafsil tadqiq qilishga imkon bermaydi. Shunga qaramay, bu vazifa hozir eng dolzarb masala hisoblanadi va bir qator mamlakatlar, jumladan, Rossiya.
Astronomiyada, boshqa fanlarda bo‘lgani kabi, ko‘plab hal etilmagan muammolar.
Astronomik asboblar
- Astronomik observatoriyalar — teleskoplar va boshqa uskunalar bilan jihozlangan.
- Spektrograf
- Durbin
- Radioteleskop
Kuzatuvlar va astronomiya turlari

XX asrda astronomiya ikkita asosiy yo‘nalishga bo‘lindi:
- kuzatuv astronomiyasi — osmon jismlari haqida kuzatuv ma’lumotlarini olish va keyinchalik ularni tahlil qilish;
- nazariy astronomiya — astronomik obyektlar va hodisalarni tasvirlash uchun modellarni (analitik yoki kompyuter modellarini) ishlab chiqishga yo‘naltirilgan.
Bu ikki yo‘nalish bir-birini to‘ldiradi: nazariy astronomiya kuzatuv natijalariga izoh izlaydi, kuzatuv astronomiyasi esa nazariy xulosalar va gipotezalar uchun material hamda ularni tekshirish imkonini beradi.
Astronomik kuzatuvlarning katta qismi ko‘rinadigan yorug‘lik va boshqa elektromagnit nurlanishni qayd etish hamda tahlil qilishdan iborat. Astronomik kuzatuvlarni o‘lchovlar amalga oshiriladigan elektromagnit spektr sohasiga qarab guruhlarga ajratish mumkin. Spektrning ayrim qismlarini Yerdan, ya’ni uning sirtidan kuzatish mumkin; boshqa kuzatuvlar esa faqat katta balandliklarda yoki kosmosda (Yer orbitasidagi kosmik apparatlarda) olib boriladi. Bu tadqiqot guruhlari haqida batafsil ma’lumot quyida keltirilgan.
Optik astronomiya
Optik astronomiya (uni ko‘rinadigan yorug‘lik astronomiyasi deb ham atashadi) kosmosni tadqiq etishning eng qadimiy shaklidir. Dastlab kuzatuvlar qo‘lda chizib qayd etilgan. XIX asr oxirida va XX asrning katta qismida tadqiqotlar fotografiyalar yordamida amalga oshirilgan. Hozir tasvirlar raqamli detektorlar, xususan, zaryad bilan bog‘langan asboblar (CCD) asosidagi detektorlar yordamida olinadi. Ko‘rinadigan yorug‘lik taxminan 4000 Ǻ dan 7000 Ǻ gacha (400—700 nanometr) bo‘lgan diapazonni qamrab olsa-da, ushbu diapazonda ishlatiladigan uskunalar yaqin ultrabinafsha va infraqizil diapazonlarni ham tadqiq etish imkonini beradi.
Infraqizil astronomiya

Infraqizil astronomiya osmon jismlarining infraqizil nurlanishini qayd etish va tahlil qilish bilan shug‘ullanadi. Uning to‘lqin uzunligi ko‘rinadigan yorug‘lik to‘lqin uzunligiga yaqin bo‘lsa-da, infraqizil nurlanish atmosfera tomonidan kuchli yutiladi. Bundan tashqari, Yer atmosferasi aynan shu diapazonda kuchli nurlanadi. Shu sababli infraqizil nurlanishni o‘rganadigan observatoriyalar baland va quruq joylarda yoki kosmosda joylashishi kerak. Infraqizil spektr ko‘rinadigan yorug‘lik chiqara olmaydigan darajada sovuq obyektlarni (masalan, sayyoralar va yulduzlar atrofidagi gaz-chang disklarini) o‘rganishda foydalidir. Infraqizil nurlar ko‘rinadigan yorug‘likni yutadigan chang bulutlaridan o‘ta oladi. Bu molekulyar bulutlar va galaktikalar yadrolaridagi yosh yulduzlarni, jumladan, bizning Galaktikamiz markazini kuzatish imkonini beradi. Ayrim molekulalar infraqizil diapazonda kuchli nurlanadi, bu esa astronomik obyektlarning kimyoviy tarkibini o‘rganish (masalan, kometalarda suvni aniqlash) imkonini beradi.
Ultrabinafsha astronomiya
Ultrabinafsha astronomiya taxminan 100 dan 3200 Å gacha (10—320 nanometr) bo‘lgan to‘lqin uzunliklarini o‘rganadi. Bu to‘lqin uzunliklaridagi yorug‘lik Yer atmosferasi tomonidan yutiladi, shu sababli mazkur diapazon yuqori atmosfera qatlamlaridan yoki kosmosdan tadqiq qilinadi. Ultrabinafsha astronomiya issiq yulduzlarni (O va B sinflarini) o‘rganish uchun ayniqsa mos, chunki nurlanishning asosiy qismi aynan shu diapazonga to‘g‘ri keladi. Bu yo‘nalishga boshqa galaktikalardagi ko‘k yulduzlar va sayyoraviy tumanliklar, o‘ta yangi yulduzlar qoldiqlari, faol galaktika yadrolarini o‘rganish kiradi. Biroq ultrabinafsha nurlanish yulduzlararo chang tomonidan oson yutiladi, shuning uchun o‘lchov natijalariga bu ta’sirni hisobga oluvchi tuzatish kiritish kerak.
Radioastronomiya

Radioastronomiya — to‘lqin uzunligi taxminan bir millimetrdan katta bo‘lgan nurlanishni o‘rganishdir. Radioastronomiya astronomik kuzatuvlarning aksariyat boshqa turlaridan shunisi bilan farq qiladiki, o‘rganilayotgan radioto‘lqinlarni alohida fotonlar sifatida emas, aynan to‘lqinlar sifatida ko‘rib chiqish mumkin. Shu sababli radioto‘lqinning amplitudasi va fazasini ham o‘lchash mumkin; qisqa to‘lqinlarda esa buni amalga oshirish unchalik oson emas.
Ayrim radioto‘lqinlar astronomik obyektlar tomonidan issiqlik nurlanishi ko‘rinishida chiqarilsa-da, Yerdan kuzatiladigan radio nurlanishning aksariyati kelib chiqishiga ko‘ra sinxrotron nurlanishidir. U elektronlar magnit maydonda harakatlanganda yuzaga keladi. Bundan tashqari, ayrim spektral chiziqlar yulduzlararo gazda hosil bo‘ladi. Xususan, neytral vodorodning 21 sm uzunlikdagi spektral chizig‘i shular jumlasidandir.
Radio diapazonda turli xil kosmik obyektlar, jumladan, o‘ta yangi yulduzlar, yulduzlararo gaz, pulsarlar va galaktikalarning faol yadrolari.
Rentgen astronomiyasi
Rentgen astronomiyasi astronomik obyektlarni rentgen diapazonida o‘rganadi. Odatda obyektlar rentgen nurlanishini quyidagi mexanizmlar tufayli chiqaradi:
- sinxrotron mexanizmi (magnit maydonlarda harakatlanadigan relyativistik elektronlar)
- issiqlik nurlanishi — 107 K dan yuqori haroratgacha qizdirilgan yupqa gaz qatlamlaridan (10 million kelvin — deb ataluvchi tormozlanish nurlanishi);
- Ulkan gaz jismlarining harorati 107 K dan yuqori bo‘lgandagi issiqlik nurlanishi (mutlaq qora jism nurlanishi deb ataladi).
Yer atmosferasi rentgen nurlanishini yutgani sababli rentgen kuzatuvlari asosan orbital stansiyalar, raketalar yoki kosmik kemalardan turib amalga oshiriladi. Kosmosdagi ma’lum rentgen nurlanishi manbalariga rentgen qo‘shaloq yulduzlari, pulsarlar, o‘ta yangi yulduzlar qoldiqlari, elliptik galaktikalar, galaktikalar to‘dalari, shuningdek, galaktikalarning faol yadrolari.
Gamma-astronomiya
Gamma-astronomiya astronomik obyektlarning eng qisqa to‘lqinli nurlanishini o‘rganadi. Gamma nurlarini bevosita (masalan, Kompton teleskopi) yoki bilvosita (maxsus Cherenkov atmosferik teleskoplari) yordamida kuzatish mumkin. Bu teleskoplar gamma nurlari Yer atmosferasi tomonidan yutilganda turli fizik jarayonlar, masalan, Kompton effekti natijasida hosil bo‘ladigan ko‘rinadigan yorug‘lik chaqnashlarini, shuningdek, Cherenkov nurlanishini qayd etadi.
Gamma nurlanishi manbalarining aksariyati gamma chaqnashlaridir. Ular bir necha millisekunddan ming soniyagacha davom etadigan gamma nurlarini chiqaradi. Gamma nurlanishi manbalarining atigi 10 % i uzoq vaqt faol bo‘ladi. Bular, xususan, pulsarlar, neytron yulduzlar va faol galaktika yadrolaridagi qora tuynuk nomzodlaridir.
Elektromagnit nurlanish bilan bog‘liq bo‘lmagan astronomiya
Yerdan nafaqat elektromagnit nurlanish, balki nurlanishning boshqa turlari ham kuzatiladi.
neytrino astronomiyasida neytrinolarni aniqlash uchun SAGE, GALLEX va Kamioka II / III kabi maxsus yerosti inshootlaridan foydalaniladi. Bu neytrinolar asosan Quyoshdan, shuningdek, o‘ta yangi yulduzlardan keladi. Bundan tashqari, zamonaviy observatoriyalar kosmik nurlarni ham qayd eta oladi, chunki ular Yer atmosferasiga kirganda ikkilamchi zarrachalar kaskadlarini hosil qiladigan juda yuqori energiyali zarrachalardir. Kelajakdagi ayrim neytrino detektorlari kosmik nurlar Yer atmosferasiga tushganda hosil bo‘ladigan zarrachalarni ham bevosita aniqlay oladi.
Astronomiya usullarining yangi yo‘nalishlaridan biri gravitatsion-to‘lqin astronomiyasi bo‘lishi mumkin. U ixcham obyektlarni kuzatish uchun gravitatsion to‘lqin detektorlaridan foydalanishga intiladi. Bir nechta observatoriya allaqachon qurilgan. Masalan, lazer interferometrli gravitatsion observatoriya LIGO. Gravitatsion to‘lqinlar ilk bor aniqlangan 2015-yilda.
Planetar astronomiya osmon jismlarini nafaqat Yerdan turib kuzatish, balki kosmik apparatlar yordamida bevosita o‘rganish bilan ham shug‘ullanadi. Bunday apparatlar qatoriga modda namunalarini Yerga olib kelgan qurilmalar ham kiradi. Bundan tashqari, ko‘plab apparatlar osmon jismlarining orbitasida yoki sirtida turli ma’lumotlarni to‘playdi, ayrimlari esa u yerda turli tajribalarni ham o‘tkazadi.
Astrometriya va osmon mexanikasi
Astrometriya astronomiyaning eng qadimiy bo‘limlaridan biridir. U osmon obyektlarining o‘rnini o‘lchash bilan shug‘ullanadi. Ilgari Quyosh, Oy, sayyoralar va yulduzlarning joylashuvi haqidagi aniq ma’lumotlar navigatsiyada nihoyatda muhim rol o‘ynagan. Sayyoralarning o‘rnini sinchiklab o‘lchash gravitatsion buzilishlarni chuqurroq tushunishga olib keldi. Bu esa ularning avvalgi joylashuvini yuqori aniqlikda hisoblash va kelajakdagi holatini bashorat qilish imkonini berdi. Bu soha osmon mexanikasi deb ataladi. Hozirgi vaqtda Yerga yaqin obyektlarni kuzatish ular bilan yaqinlashish ehtimolini, shuningdek, turli obyektlarning Yer bilan to‘qnashishi mumkinligini oldindan baholash imkonini beradi.
Eng yaqin yulduzlarning parallaksini o‘lchash uzoq kosmosdagi masofalarni aniqlash va Koinot miqyosini o‘lchash uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Bu o‘lchovlar uzoqdagi yulduzlarning xususiyatlarini aniqlash uchun zamin yaratdi; bu xususiyatlarni yaqin yulduzlarning xususiyatlari bilan taqqoslash mumkin. Osmon jismlarining nuriy tezliklari va xususiy harakatlarini o‘lchash Galaktikamizdagi ushbu tizimlarning kinematikasini tadqiq etish imkonini beradi. Astrometrik natijalardan galaktikadagi qorong‘i moddaning taqsimlanishini o‘lchashda foydalanish mumkin.
1990-yillarda yulduz tebranishlarini o‘lchashning astrometrik usullari yirik Quyosh tizimidan tashqaridagi sayyoralarni (yaqin yulduzlar orbitasida harakatlanuvchi sayyoralarni) aniqlash uchun qo‘llanilgan.
Atmosferadan tashqaridagi astronomiya
Tadqiqotlarda kosmik texnikadan foydalanish osmon jismlari va kosmik muhitni o‘rganish usullari orasida alohida o‘rin tutadi. Bu yo‘nalishga 1957-yilda SSSRda dunyodagi birinchi Yer sun’iy yo‘ldoshining uchirilishi asos soldi. Kosmik apparatlar elektromagnit nurlanishning barcha to‘lqin uzunliklari diapazonlarida tadqiqotlar olib borish imkonini berdi. Shu sababli zamonaviy astronomiya ko‘pincha barcha to‘lqin diapazonlarini qamrab oluvchi astronomiya deb ataladi. Atmosferadan tashqaridagi kuzatuvlar kosmosda Yer atmosferasi yutadigan yoki kuchli o‘zgartiradigan nurlanishni qabul qilish imkonini beradi: ayrim to‘lqin uzunliklaridagi radio nurlanish Yerga yetib kelmaydi, shuningdek, Quyosh va boshqa jismlarning korpuskulyar nurlanishi ham kuzatiladi. Yulduzlar va tumanliklar, sayyoralararo hamda yulduzlararo muhitning ilgari kuzatish imkoni bo‘lmagan bunday nurlanish turlarini o‘rganish Koinotdagi fizik jarayonlar haqidagi bilimlarimizni ancha boyitdi. Xususan, ilgari noma’lum bo‘lgan rentgen nurlanishi manbalari — rentgen pulsarlari kashf etildi. Bizdan uzoqda joylashgan jismlar va ularning tizimlari tabiati haqida ham ko‘plab ma’lumotlar turli kosmik apparatlarga o‘rnatilgan spektrograflar yordamida olib borilgan tadqiqotlar orqali olingan.
Ko‘p kanalli astronomiya
Ko‘p kanalli astronomiya bir xil kosmik obyekt yoki hodisa chiqaradigan elektromagnit nurlanish, gravitatsion to‘lqinlar va elementar zarrachalarni bir vaqtning o‘zida qabul qilish orqali ularni o‘rganadi.
Nazariy astronomiya
Nazariy astronomlar analitik modellar (masalan, yulduzlarning xatti-harakatini taxminan ifodalash uchun politroplar) va sonli modellashtirishni o‘z ichiga olgan keng ko‘lamli vositalardan foydalanadilar. Har bir usulning o‘z afzalliklari bor. Jarayonning analitik modeli, odatda, muayyan hodisa nima sababdan yuz berishini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Sonli modellar esa, ehtimol, boshqa yo‘l bilan ko‘rinmay qoladigan hodisa va effektlar mavjudligini ko‘rsatishi mumkin.
Astronomiya nazariyotchilari nazariy modellar yaratishga va modellashtirish natijalarini tadqiqotlar orqali aniqlashga intiladilar. Bu kuzatuvchilarga modelni rad etishi mumkin bo‘lgan ma’lumotlarni izlash yoki bir nechta muqobil yoxud o‘zaro zid modellar orasidan tanlash imkonini beradi. Nazariyotchilar yangi ma’lumotlarni hisobga olgan holda model yaratish yoki uni o‘zgartirish bo‘yicha ham tajribalar o‘tkazadilar. Natijalar mos kelmagan hollarda, umumiy tendensiya modelga imkon qadar kam o‘zgartirish kiritib, natijani tuzatishga urinishdan iborat. Ayrim hollarda vaqt o‘tishi bilan to‘plangan ko‘plab zid ma’lumotlar modeldan butunlay voz kechishga olib kelishi mumkin.
Nazariy astronomlar o‘rganadigan mavzular: yulduzlar dinamikasi va galaktikalar evolyutsiyasi, Koinotning yirik masshtabli tuzilishi, kosmik nurlarning kelib chiqishi, umumiy nisbiylik nazariyasi va fizik kosmologiya, xususan, torlar kosmologiyasi hamda elementar zarrachalar astrofizikasi. Nisbiylik nazariyasi gravitatsiya fizik hodisalarda muhim rol o‘ynaydigan yirik masshtabli tuzilmalarni o‘rganish uchun muhimdir. U qora tuynuklar va gravitatsion to‘lqinlarni tadqiq etishning asosini tashkil qiladi. Astronomiyada keng qabul qilingan va o‘rganilgan ayrim nazariya hamda modellar hozir Lambda-CDM modeliga kiritilgan. Bular — Katta portlash, kosmosning kengayishi, qorong‘i modda va fundamental fizik nazariyalardir.
Havaskor astronomiya
Astronomiya — havaskorlarning hissasi sezilarli bo‘lishi mumkin bo‘lgan fanlardan biridir. Havaskorlar olib boradigan kuzatuvlarning umumiy hajmi professional kuzatuvlarnikidan ko‘proq, garchi havaskorlarning texnik imkoniyatlari ancha cheklangan bo‘lsa ham. Ba’zan ular o‘z uskunalarini mustaqil ravishda yasaydilar. Qolaversa, ko‘plab olimlar aynan shu muhitdan yetishib chiqqan. Havaskor astronomlarning asosiy kuzatuv obyektlari — Oy, sayyoralar, yulduzlar, kometalar, meteor oqimlari va chuqur kosmosning turli obyektlari, jumladan, yulduz to‘dalari, galaktikalar va tumanliklardir. Havaskor astronomiyaning yo‘nalishlaridan biri — havaskor astrofotografiya — tungi osmon qismlarini suratga olishdan iborat. Ko‘plab havaskorlar alohida obyektlar, obyekt turlari yoki hodisa turlariga ixtisoslashadi.
Havaskorlarning aksariyati ko‘rinadigan spektrda ishlaydi, biroq ularning oz qismi boshqa to‘lqin uzunliklari bilan ham tajriba o‘tkazadi. Bunga oddiy teleskoplarda infraqizil filtrlardan foydalanish, shuningdek, radioteleskoplardan foydalanish kiradi. Havaskor radioastronomiyaning — kashshofi Karl Yanskiy bo‘lib, u 1930-yillarda osmonni radio diapazonda kuzatishni boshlagan. Ayrim havaskor astronomlar uy sharoitidagi teleskoplardan ham, dastlab astronomik muassasalar uchun qurilgan, ammo hozir havaskorlar (jumladan, yirik ilmiy-tadqiqot institutlari) foydalanishi mumkin bo‘lgan radioteleskoplardan ham foydalanadilar.
Havaskor astronomlar hozir ham bu fanga o‘z hissalarini qo‘shishda davom etmoqdalar. Bu ularning hissasi sezilarli bo‘lishi mumkin bo‘lgan kam sonli fanlardan biridir. Ular ko‘pincha yulduzlarning asteroidlar tomonidan to‘silishini kuzatadilar va bu ma’lumotlardan asteroidlar orbitalarini aniqlashtirishda foydalaniladi. Ba’zan havaskorlar kometalarni kashf etadilar, ularning ko‘pchiligi esa o‘zgaruvchan yulduzlarni muntazam kuzatib boradi. Raqamli texnologiyalar sohasidagi yutuqlar havaskorlarga astrofotografiya yo‘nalishida katta muvaffaqiyatlarga erishish imkonini berdi.
Ta’lim sohasida
2009-yilda BMT tomonidan Astronomiya xalqaro yili deb e’lon qilindi.. Asosiy e’tibor jamoatchilikning astronomiyaga qiziqishini va uni tushunish darajasini oshirishga qaratilgan. Shu maqsadda har yili Astronomiya kuni o‘tkaziladi. 24-sentabr 2020-yilda bo‘lib o‘tgan 15-yig‘ilishda va 24–25-mart 2021-yilda bo‘lib o‘tgan 16-yig‘ilishda Kosmik missiyalarni rejalashtirish bo‘yicha maslahat guruhi (KMPBG), shuningdek, 30-aprel 2021-yilda bo‘lib o‘tgan Sayyoralarni himoya qilish bo‘yicha 7-konferensiyada ariza topshirish masalasi muhokama qilindi: BMT Kotibiyatiga 2029-yilni Sayyoralarni himoya qilish xalqaro yili deb e’lon qilish haqida.
Astronomiya alohida fan sifatida SSSR maktablarida 1932-yilda (yettinchi va to‘qqizinchi sinflarda) joriy etilgan, 1935-yilda esa o‘ninchi sinfga ko‘chirilgan. 1993-yildan boshlab astronomiya fakultativ fanlar qatoriga o‘tkazildi va amalda o‘quv dasturlaridan yo‘qoldi. Butunrossiya jamoatchilik fikrini o‘rganish markazi so‘rovlariga ko‘ra, 2007-yilda rossiyaliklarning 29 foizi Yer Quyosh atrofida emas, aksincha, Quyosh Yer atrofida aylanadi, deb hisoblagan. 2011-yilda esa rossiyaliklarning 33 foizi shu fikrda bo‘lgan. 1-sentabr 2017-yildan boshlab Rossiya maktablarida astronomiyani o‘qitish yana majburiy bo‘ldi (o‘ninchi yoki o‘n birinchi sinfda).
Bilimlarni tasniflash tizimlaridagi kodlar
- UDK 52
- Ilmiy-texnik axborotning davlat rubrikatori (GRNTI) (2001-yil holatiga ko‘ra): 41 ASTRONOMIYA (havola mavjud emas)
Adabiyotlar
- Astronomiya / K. F. Ogorodnikov // Arizona — Ayachcho. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1950. — B. 311—326. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [51 jildda] / bosh muharrir S. I. Vavilov ; 1949—1958, jild 3).
- Astronomiya / A. A. Mixaylov // Angola — Barzas. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1970. — B. 351—356. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, jild 2).
- E. V. Kononovich, V. I. Moroz Astronomiyaning umumiy kursi / V. V. Ivanov tahriri ostida. — 2-nashr. — M.: Editorial URSS, 2004. — 544 b. — (Klassik universitet darsligi). — ISBN 5-354-00866-2. — [Arxivlangan 6 2012-yil fevral da.] (Murojaat sanasi: 31 oktabr 2012)
- Stiven Maran. Yangi boshlovchilar uchun astronomiya = Yangi boshlovchilar uchun astronomiya. — M.: «Dialektika», 2006. — B. 256. — ISBN 0-7645-5155-8.
- B. G. Povituxin Astrometriya. Osmon mexanikasi: o‘quv qo‘llanma. — Biysk: BiGPI ilmiy-tadqiqot markazi, 1999. — 90 b.
- K. Flammarion. Tasviriy astronomiya. — Sankt-Peterburg, 1900.
- K. Flammarion. Samoviy olamlar aholisi. — Sankt-Peterburg: A. Transheli bosmaxonasi, 1876. — j. 1—2.
Havolalar
- Astronomiya tarixi — G. Forbes — 1909 (eLib Project) (havola mavjud emas 21-may 2013-yildan [4929 kun])
- K. L. Bayev, V. A. Shishakov. «Olamshunoslik asoslari» (1947) Arxiv nusxasi 3-avgust 2008-yildagi Wayback Machine
- I. A. Kleyber Astronomiya // Brokgauz va Efron ensiklopedik lug‘ati : 86 jilddan (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg., 1890—1907.
- Astrognosiya // Brokgauz va Efron ensiklopedik lug‘ati : 86 jilddan (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg., 1890—1907.