Tutilish (eclipse) — kuzatuvchi nigohi (line of sight) yo‘nalishida bir osmon jismi boshqasini to‘sib qo‘yganda sodir bo‘ladigan hodisa. Oy tutilishi va Quyosh tutilishi — Quyosh, Oy va Yer bir chiziqqa (tandem) kelganda yuz beradigan voqealardir.
- Quyosh tutilishi (Solar eclipse): Quyosh tutilishi sodir bo‘lishi uchun Oy Yer bilan Quyosh orasida joylashishi kerak.
- Oy tutilishi (Lunar eclipse): Oy tutilishi sodir bo‘lishi uchun Yer Quyosh bilan Oy orasida joylashishi kerak.
Ushbu maqolada Quyosh tutilishi va Oy tutilishi o‘rtasidagi turli farqlarni ko‘rib chiqamiz.
Quyosh tutilishi va Oy tutilishi
| Quyosh tutilishi (Solar Eclipse) | Oy tutilishi (Lunar Eclipse) |
| Quyosh tutilishi — Oy Yer bilan Quyosh orasida bo‘lganda sodir bo‘ladi. | Oy tutilishi — Yer Quyosh bilan Oy orasida bo‘lganda sodir bo‘ladi. |
| Har 18 oyda bir marta sodir bo‘ladi. | Yiliga ikki marta sodir bo‘ladi. |
| Taxminan 5–7 daqiqa davom etadi. | Bir soat davom etadi. |
| Faqat ayrim hududlarda kuzatiladi. | Ko‘plab hududlarda kuzatiladi. |
| Kunduz kuni sodir bo‘ladi. | Tunda sodir bo‘ladi. |
| Quyosh tutilishi yangi oy fazasida yuz beradi. | Oy to‘lin oy fazasida bo‘lganda Oy tutilishi sodir bo‘ladi. |
| To‘g‘ridan-to‘g‘ri qaralsa, ko‘rish qobiliyatini yo‘qotish ehtimoli yuqori, chunki u ko‘z to‘r pardasini (retina) shikastlaydi. | Oy tutilishini yalang‘och ko‘z bilan kuzatish zararsiz, chunki u ko‘zga hech qanday shikast yetkazmaydi. |
Olimlar tutilish sodir bo‘lishini intizorlik bilan kutishadi, chunki uning Yer yuzidagi barcha hayotga ko‘rsatadigan ta’siri ular uchun alohida qiziqish uyg‘otadi. Quyosh tutilishi olimlarga Quyosh haqida va uning (osmondagi) joylashuvi (position) haqida ko‘proq bilim to‘plashga yordam beradi.
Ko‘p beriladigan savollar – FAQs
Q1
Quyosh tutilishi nima?
Quyosh tutilishi Oy Yer bilan Quyosh orasidan o‘tganda sodir bo‘ladi. U har 18 oyda bir marta yuz beradi.
Q2
Oy tutilishi nima?
Oy tutilishi yiliga ikki marta Yer Quyosh bilan Oy orasidan o‘tganda sodir bo‘ladi.
Q3
Kometalar nima?
Muz va tog‘ jinslarining mayda bo‘laklaridan iborat kometalar Quyosh tizimining eng tashqi hududlaridan kelib chiqadi. Ularning orbitasi ularni Quyoshga yaqinlashtirganda, muz bug‘lanadi (vaporises) va ortidan juda chiroyli dum iz qoldiradi.
Q4
Asteroidlar nima?
Asteroidlar — Quyosh atrofida aylanadigan, metallar yoki minerallardan tashkil topgan, shakli notekis (irregularly shaped) bo‘lgan mayda tosh jismlardir. Ularning aksariyati Mars va Yupiter orasidagi “asteroidlar kamari” (asteroid belt) deb ataladigan hududda uchraydi.
Q5
Yo‘ldosh (satellite) nima?
Yo‘ldosh (satellite) — Quyosh, Yer yoki boshqa yirik sayyora atrofida aylanadigan har qanday jismdir. Yo‘ldoshlarni tasniflashda asosan ikki tur ajratiladi: sun’iy (man-made) va tabiiy (natural).
