Radioteleskop nima

Radioteleskop РТ-70
Uzoq kosmik aloqa markazi (UKAM).
Qrim
Radioteleskop РТФ-32
Zelenchuk rasadxonasi
Shimoliy Kavkaz

Radioteleskop — astronomik asbob. U radio nurlanishini osmon jismlaridan qabul qiladi (Quyosh tizimida, Galaktikada va Metagalaktikada) hamda ularning quyidagi xususiyatlarini o‘rganadi: koordinatalari, fazoviy tuzilishi, nurlanish intensivligi, spektri va qutblanishi.

Chastota diapazoni bo‘yicha radioteleskop eng past chastotalarda ishlaydigan astronomik asbob bo‘lib, u elektromagnit nurlanishni tadqiq qiladi (yuqoriroq chastotalarda teleskoplar issiqlik nurlanishini, ko‘rinadigan yorug‘likni, ultrabinafsha nurlanishni, rentgen nurlanishini va gamma nurlanishini o‘rganadi).

Radioteleskoplar, odatda, yirik aholi punktlaridan uzoqda joylashtiriladi, bu elektromagnit xalaqitlarni radioeshittirish radiostansiyalaridan, televideniyedan, radarlardan va boshqa nurlantiruvchi qurilmalardan imkon qadar kamaytirish uchun. Radioastronomiya rasadxonasini vodiy yoki pastqam joyda joylashtirish uni texnogen elektromagnit shovqinlar ta’siridan yanada yaxshiroq himoya qiladi.

Tuzilishi

Radioteleskop ikki asosiy qismdan iborat: antenna qurilmasi va juda sezgir qabul qiluvchi qurilma — radiometr. Radiometr antenna qabul qilgan radio nurlanishni kuchaytiradi va uni qayd etish hamda qayta ishlash uchun qulay shaklga aylantiradi.

Radioteleskop antennalarining konstruksiyalari juda xilma-xil. Bunga radioastronomiyada qo‘llanadigan to‘lqin uzunliklarining juda keng diapazoni (0,1 mm dan 1000 m gacha) sabab bo‘ladi. Millimetr, santimetr, detsimetr va metr to‘lqinlarini qabul qiluvchi radioteleskop antennalari ko‘pincha parabolik qaytargichlardan, oddiy optik reflektorlarning ko‘zgulariga o‘xshash bo‘ladi. Paraboloid fokusiga nurlatgich — ko‘zgu tomonidan unga yo‘naltirilgan radio nurlanishni yig‘uvchi qurilma o‘rnatiladi. Nurlatgich qabul qilingan energiyani radiometr kirishiga uzatadi; signal kuchaytirilib, detektorlashdan so‘ng o‘ziyozar elektr o‘lchov asbobining lentasiga qayd etiladi. Zamonaviy radioteleskoplarda radiometr chiqishidagi analog signal raqamli signalga aylantiriladi va qattiq diskka bir yoki bir nechta fayl ko‘rinishida yozib olinadi.

Olingan o‘lchovlarni kalibrlash (ularni nurlanish oqimi zichligining mutlaq qiymatlariga keltirish) uchun radiometr kirishiga antenna o‘rniga quvvati ma’lum bo‘lgan shovqin generatori ulanadi.:535.

Antenna konstruksiyasi va kuzatuv metodikasiga qarab, radioteleskop osmon sferasining oldindan belgilangan nuqtasiga yo‘naltirilishi (Yerning sutkalik aylanishi tufayli kuzatilayotgan obyekt shu nuqtadan o‘tadi) yoki obyektni kuzatib borish rejimida ishlashi mumkin.

Antennalarni osmonning o‘rganilayotgan qismiga yo‘naltirish uchun ular odatda azimut-balandlik montirovkalariga, ya’ni azimut va balandlik bo‘yicha burilishni ta’minlaydigan (to‘liq aylanuvchi) moslamalarga o‘rnatiladi. Faqat cheklangan burchaklarda buriladigan, hatto butunlay qo‘zg‘almas antennalar ham mavjud. Oxirgi turdagi (odatda juda katta o‘lchamli) antennalarda qabul qilish yo‘nalishi nurlatgichlarni siljitish orqali o‘zgartiriladi; ular antennadan qaytgan radio nurlanishni qabul qiladi..

Ishlash prinsipi

Radioteleskopning ishlash prinsipi optik teleskopnikidan ko‘ra fotometr ishlash prinsipiga ko‘proq o‘xshaydi. Radioteleskop bevosita tasvir hosil qila olmaydi; u faqat teleskop «qarab turgan» yo‘nalishdan kelayotgan nurlanish energiyasini o‘lchaydi. Shu sababli, kengaygan manbaning tasvirini olish uchun radioteleskop uning har bir nuqtasidagi yorqinlikni o‘lchashi kerak.

Teleskop aperturasida radio to‘lqinlar difraksiyalanishi sababli nuqtaviy manbaga yo‘nalishni o‘lchashda muayyan xatolik yuzaga keladi. Bu xatolik yo‘nalish diagrammasi bilan belgilanadi va asbobning ajratish qobiliyati uchun fundamental cheklov qo‘yadi:

θmin=λD,

bu yerda λ — to‘lqin uzunligi, D — apertura diametri. Yuqori ajratish qobiliyati o‘rganilayotgan obyektlarning fazoviy jihatdan yanada mayda tafsilotlarini kuzatish imkonini beradi. Ajratish qobiliyatini yaxshilash uchun to‘lqin uzunligini kamaytirish yoki aperturani kattalashtirish kerak. Biroq qisqa to‘lqin uzunliklaridan foydalanish ko‘zgu sirtining sifatiga qo‘yiladigan talablarni oshiradi (qarang: Reley mezoni). Shu sababli odatda aperturani kattalashtirish yo‘li tanlanadi. Aperturani kattalashtirish yana bir muhim xususiyat — sezgirlikni ham oshiradi. Radioteleskop imkon qadar kuchsiz manbalarni ishonchli qayd etish uchun yuqori sezgirlikka ega bo‘lishi kerak. Sezgirlik oqim zichligi tebranishlari darajasi bilan belgilanadi: ΔP:

ΔP=PSAΔft,

bu yerda P — radioteleskopning o‘z shovqinlari quvvati, SA — antennaning samarali yuzasi, Δf — chastota polosasining kengligi va t — signalni to‘plash vaqti. Radioteleskoplar sezgirligini oshirish uchun ularning signal yig‘uvchi yuzasi kattalashtiriladi, shuningdek, mazerlar, parametrik kuchaytirgichlar va boshqa qurilmalar asosidagi kam shovqinli qabul qilgichlar hamda kuchaytirgichlardan foydalaniladi.

Radiointerferometrlar

Aperturani kattalashtirishdan tashqari, ajratish qobiliyatini oshirish (yoki yo‘nalish diagrammasini toraytirish)ning yana bir usuli bor. Ikkita antennani bir-biridan d masofada (bu masofa baza deb ataladi) joylashtirsak, manbadan kelgan signal antennalardan biriga ikkinchisiga qaraganda biroz oldinroq yetib keladi. So‘ng ikkala antennadan kelgan signallarni interferensiyalashtirsak, natijaviy signaldan maxsus matematik reduksiya usuli yordamida manba haqidagi ma’lumotni tiklash mumkin; bunda samarali ajratish aniqligi λ/d ga teng. Bunday reduksiya usuli aperturani sintez qilish deb ataladi. Interferensiyani apparat vositalari yordamida — signalni kabellar va to‘lqin uzatkichlar orqali umumiy aralashtirgichga uzatish yo‘li bilan, shuningdek, aniq vaqt belgilari bo‘yicha oldindan raqamlashtirilib, saqlash qurilmasiga yozib olingan signallarni kompyuterda qayta ishlash orqali ham amalga oshirish mumkin. Zamonaviy texnik vositalar turli qit’alarda joylashgan va bir-biridan bir necha ming kilometr uzoqlikdagi teleskoplarni birlashtiruvchi JUBRI tizimini yaratish imkonini berdi.

Birinchi radioteleskoplar

Boshlanishi — Karl Yanskiy

Yanskiy radioteleskopining nusxasi

Radioteleskoplar tarixi 1931-yilda Karl Yanskiy Bell Telephone Labs kompaniyasining sinov maydonida o‘tkazgan tajribalardan boshlanadi. Momaqaldiroq xalaqitlarining kelish yo‘nalishini o‘rganish uchun u Bryus tipidagi vertikal qutblangan, bir yo‘nalishli parda antennani qurdi. Qurilmaning o‘lchamlari uzunligi 30,5 m va balandligi 3,7 m edi. Ish 14,6 m to‘lqin uzunligida (20,5 MHz) olib borildi. Antenna sezgir qabul qilgichga ulangan bo‘lib, uning chiqishiga vaqt doimiysi katta bo‘lgan o‘ziyozar qurilma o‘rnatilgan edi.

Yanskiy tomonidan 1932-yil 24-fevralda olingan nurlanish yozuvi. Maksimumlar (ko‘rsatkichlar) har 20 daqiqada takrorlanadi — bu antennaning to‘liq aylanish davridir.

1932-yil dekabrida Yanskiy o‘z qurilmasida olingan dastlabki natijalar haqida xabar berdi. Maqolada «… kelib chiqishi noma’lum bo‘lgan doimiy shovqin», «… uni apparatning o‘z shovqinlari keltirib chiqaradigan shovqindan ajratish qiyin. Shovqinli xalaqitlarning kelish yo‘nalishi kun davomida asta-sekin o‘zgarib, 24 soatda to‘liq aylanishni amalga oshiradi». 1933-yil oktabr va 1935-yil oktabr oylarida chop etilgan keyingi ikki ishida u yangi xalaqitlar manbai bizning galaktikamizning markaziy sohasi ekan degan xulosaga asta-sekin keldi. Eng kuchli javob antenna Somon Yo‘li markaziga yo‘naltirilganda kuzatilardi.

Yanskiy radioastronomiyaning rivojlanishi uchun turli yo‘nalishlarga oson buriladigan, yo‘nalish diagrammalari torroq va o‘lchami kattaroq antennalar kerak bo‘lishini tushunardi. U metr to‘lqinlarida ishlash uchun diametri 30,5 m bo‘lgan ko‘zguli parabolik antenna loyihasini ham taklif qildi. Biroq uning taklifi AQShda qo‘llab-quvvatlanmadi.

Radioastronomiyaning ikkinchi tug‘ilishi — Grot Reber

Grot Reberning meridian radioteleskopi

1937-yilda Grot Reber, Ueyton shahridan bo‘lgan radio muhandisi (AQSh, Illinoys shtati), Yanskiy ishiga qiziqib qoldi va ota-onasining uyi hovlisida qurdi: diametri 9,5 m bo‘lgan antennaga parabolik qaytargich o‘rnatdi. Bu antenna meridian montirovkasiga o‘rnatilgan, ya’ni faqat balandlik burchagi bo‘yicha boshqarilgan, diagramma lobining holati esa to‘g‘ri chiqish koordinatasi bo‘yicha Yerning aylanishi hisobiga o‘zgarardi. Reber antennasi Yanskiy antennasidan kichikroq edi, biroq qisqaroq to‘lqinlarda ishlardi va uning yo‘nalish diagrammasi ancha tor edi. Reber antennasida nur yarim quvvat darajasida 12° kenglikka ega konussimon shaklda bo‘lgan, Yanskiy antennasi nuri esa eng tor kesimida yarim quvvat darajasi bo‘yicha 30° kenglikdagi yelpig‘ichsimon shaklga ega edi.

1939-yil bahorida Reber 1,87 m (160 MHz) to‘lqin uzunligida Galaktika tekisligida yaqqol to‘plangan nurlanishni aniqladi va ayrim natijalarini e’lon qildi.

Osmonning radioxaritasi, Grot Reber tomonidan 1944-yilda olingan

O‘z apparaturasini takomillashtirar ekan, Reber osmonni tizimli ravishda kuzatdi va 1944-yilda 1,87 m to‘lqin uzunligida olingan dastlabki osmon radioxaritalarini e’lon qildi. Xaritalarda Somon Yo‘lining markaziy sohalari va yorqin radio manbalar quyidagi yulduz turkumlarida: O‘qotar, Oqqush A, Kassiopeya A, Katta It va Kema Dumi. Reber xaritalari hatto zamonaviy metr to‘lqin uzunliklari xaritalari bilan taqqoslaganda ham ancha yaxshi.

Ikkinchi jahon urushidan keyin radioastronomiya sohasida olimlar tomonidan amalga oshirilgan sezilarli texnologik takomillashuvlar Yevropada, Avstraliyada va AQShda ro‘y berdi.Shu tariqa radioastronomiyaning ravnaq topish davri boshlandi, bu esa ancha yuqori ajratish qobiliyatiga erishish imkonini beradigan millimetr va submillimetr to‘lqin uzunliklarini o‘zlashtirishga olib keldi.

Radioteleskoplar tasnifi

Keng to‘lqin uzunliklari diapazoni, radioastronomiyada tadqiq qilinadigan obyektlarning xilma-xilligi, radiofizika va radioteleskopsozlikning tez sur’atlarda rivojlanishi, radioastronomlarning ko‘plab mustaqil jamoalari radioteleskoplarning juda xilma-xil turlari paydo bo‘lishiga olib keldi. Radioteleskoplarni ularning aperturasi qanday to‘ldirilganiga va o‘ta yuqori chastotali (O‘YuCh) maydon fazasini moslashtirish usullariga qarab tasniflash eng tabiiy yondashuvdir (qaytargichlar, sindirgichlar, maydonlarni mustaqil qayd etish).

To‘ldirilgan aperturali antennalar

Bu turdagi antennalar (qarang: Ko‘zguli antenna) optik teleskoplarning ko‘zgulariga o‘xshaydi va foydalanishda eng sodda hamda qulay hisoblanadi. To‘ldirilgan aperturali antennalar kuzatilayotgan obyekt signalini shunchaki yig‘ib, uni qabul qilgichga fokuslaydi. Qayd etilgan signalning o‘zi ilmiy ma’lumotni o‘z ichiga oladi va sintez qilishni talab etmaydi. Bunday antennalarning kamchiligi — ajratish qobiliyatining pastligidir. To‘ldirilgan aperturali antennalarni sirtining shakli va montaj usuliga qarab bir necha sinfga ajratish mumkin.

Aylanish paraboloidlari

Bu turdagi antennalarning deyarli barchasi azimut-balandlik montirovkalariga o‘rnatiladi va to‘liq burila oladi. Ularning asosiy afzalligi shundaki, bunday radioteleskoplar optik teleskoplar kabi obyektga yo‘naltirilishi va uni kuzatib borishi mumkin. Shu tariqa kuzatilayotgan obyekt ufqdan yuqorida turgan istalgan vaqtda kuzatuv olib borish mumkin. Bunga xos misollar: Grin-Benk radioteleskopi, РТ-70, Kalyazin radioteleskopi.

Parabolik silindrlar

To‘liq buriladigan antennalarni qurish bunday konstruksiyalarning nihoyatda katta massasi bilan bog‘liq muayyan qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Shu sababli qo‘zg‘almas va yarim harakatlanuvchi tizimlar quriladi. Bunday teleskoplarning o‘lchami ortgani sari ularning narxi va konstruksiyasi murakkabligi ancha sekin o‘sadi. Parabolik silindr nurlarni nuqtaga emas, balki uning yasovchisiga parallel to‘g‘ri chiziqqa (fokus chizig‘iga) jamlaydi. Shu sababli bu turdagi teleskoplarning yo‘nalish diagrammasi nosimmetrik bo‘ladi va turli o‘qlar bo‘yicha ajratish qobiliyati ham farqlanadi. Bunday teleskoplarning yana bir kamchiligi — harakatlanish imkoniyati cheklangani sababli ular osmonning faqat bir qismini kuzata oladi. Misollar: Illinoys universiteti radioteleskopi, Hindistondagi Uti teleskopi.

Nanse teleskopidagi nurlar yo‘li

Tekis qaytargichli antennalar

Parabolik silindrda ishlash uchun fokus chizig‘i bo‘ylab bir nechta detektor joylashtirilishi kerak; ularning signallari fazalari hisobga olingan holda qo‘shiladi. Qisqa to‘lqinlarda aloqa liniyalaridagi yo‘qotishlar katta bo‘lgani sababli buni amalga oshirish oson emas. Tekis qaytargichli antennalar esa faqat bitta qabul qilgichdan foydalanish imkonini beradi. Bunday antennalar ikki qismdan iborat: harakatlanuvchi tekis ko‘zgu va qo‘zg‘almas paraboloid. Harakatlanuvchi ko‘zgu obyektga «yo‘naltiriladi» va nurlarni paraboloidga qaytaradi. Paraboloid nurlarni qabul qilgich joylashgan fokus nuqtasiga jamlaydi. Bunday teleskop osmonning faqat bir qismini kuzata oladi. Misollar: Kraus radioteleskopi, Nansedagi Katta radioteleskop.

Yer yuzasidagi kosasimon botiqlar

Konstruksiya narxini kamaytirishga intilish astronomlarni teleskop ko‘zgusi sifatida tabiiy relyefdan foydalanish g‘oyasiga olib keldi. Bu turdagi teleskopning vakili — diametri 304 metr bo‘lgan Aresibo radioteleskopi. U karst voronkasida joylashgan bo‘lib, uning tubi sferoid shaklida alyuminiy varaqlar bilan qoplangan. Qabul qilgich maxsus tayanchlar yordamida ko‘zgu ustiga osib qo‘yiladi. Bu asbobning kamchiligi shundaki, u zenitdan 20° doirasidagi osmon sohasinigina kuzata oladi.

Antenna panjaralari (fazalangan antennalar)

Bunday teleskop ko‘plab elementar nurlatgichlardan (dipollar yoki spirallardan) iborat bo‘lib, ular bir-biridan to‘lqin uzunligidan kichik masofada joylashtiriladi. Har bir element fazasini aniq boshqarish orqali yuqori ajratish qobiliyati va samarali yuzaga erishish mumkin. Bunday antennalarning kamchiligi shundaki, ular qat’iy belgilangan to‘lqin uzunligi uchun ishlab chiqariladi. Misol: Pushchinodagi BSA radioteleskopi.Pushchinodagi BSA radioteleskopi.

To‘ldirilmagan aperturali antennalar

Astronomiya maqsadlari uchun radioteleskoplarning eng muhim ikki xususiyati — ajratish qobiliyati va sezgirlikdir. Bunda sezgirlik antenna yuzasiga, ajratish qobiliyati esa uning eng katta o‘lchamiga mutanosib. Demak, bir xil samarali yuzaga ega bo‘lgan eng keng tarqalgan dumaloq antennalar eng past ajratish qobiliyatini beradi. Shu sababli radioastronomiyada yuzasi kichik, ammo ajratish qobiliyati yuqori teleskoplar paydo bo‘ldi. Bunday antennalar aperturasida to‘lqin uzunligidan katta «bo‘shliqlar» bo‘lgani uchun ularni to‘ldirilmagan aperturali antennalar deb atashadi. Bunday antennalardan tasvir olish uchun kuzatuvlarni aperturani sintez qilish rejimida olib borish kerak. Aperturani sintez qilish uchun bir-biridan ma’lum masofada joylashgan, sinxron ishlaydigan ikkita antenna yetarli; bu masofa baza deb ataladi. Manba tasvirini tiklash uchun maksimal qiymatgacha bo‘lgan barcha mumkin bo‘lgan bazalarda signalni muayyan qadam bilan o‘lchash kerak.

Agar antennalar atigi ikkita bo‘lsa, avval kuzatuv olib borish, so‘ng bazani o‘zgartirish, keyingi nuqtada kuzatuv o‘tkazish, yana bazani o‘zgartirish va hokazo talab etiladi. Bunday sintez ketma-ket deb ataladi. Klassik radiointerferometr shu prinsip asosida ishlaydi. Ketma-ket sintezning kamchiligi shundaki, u ko‘p vaqt talab qiladi va qisqa vaqt oralig‘ida radio manbalarning o‘zgaruvchanligini aniqlay olmaydi. Shu sababli ko‘proq parallel sintez qo‘llanadi. Unda ko‘plab antennalar (qabul qilgichlar) bir vaqtning o‘zida barcha kerakli bazalarda o‘lchovlar olib boradi. Misollar: Italiyadagi «Shimoliy xoch» va Pushchinodagi DKR-1000 radioteleskopi.

Katta antenna massivlari, masalan, VLA ko‘pincha ketma-ket sintez turiga kiritiladi. Biroq antennalar soni ko‘pligi sababli deyarli barcha bazalar allaqachon mavjud bo‘ladi va odatda ularni qo‘shimcha qayta joylashtirish talab qilinmaydi.

Radioteleskoplar
to‘ldirilgan aperturali antennalar to‘ldirilmagan aperturali antennalar
parallel sintez parallel sintez ketma-ket sintez mustaqil
signallarni qayd etish tizimlari
qaytargichlar sindirgichlar qaytargichlar sindirgichlar qaytargichlar sindirgichlar
- aylanish paraboloidlari
- sferik kosalar
- Ogayo antennasi
- Nanse antennasi
- fazalari moslashtirilgan antenna panellari
- silindrlar
- «Klever bargi» antennasi
- Horner antennasi
- zenitni kuzatuvchi to‘ldirilmagan aperturali antenna
- panjaralar
- xochsimon antennalar
- Kulgurdagi halqasimon antenna
- to‘ldirilmagan aperturali antenna
- periskopli interferometr
- ikki elementli interferometr
- Rayl super-sintezi
- VLA tizimi

Eng yirik radioteleskoplar ro‘yxati

Joylashuvi Antenna turi O‘lchami Eng kichik ishchi to‘lqin uzunligi Ishga tushirilgan yili
 Rossiya, Zelenchukskaya, РАТАН-600 Parabolik qaytargich halqasi, 20 400 m² 576 m 8 mm — 50 sm 1974
 Xitoy, FAST Harakatlanuvchi nurlatgichli qo‘zg‘almas sferik qaytargich 500 m 3 sm — 1 m 2016
 Puerto-Riko/ AQSh, Aresibo Harakatlanuvchi nurlatgichli qo‘zg‘almas sferik qaytargich 305 m 3 sm — 1 m 1963
 AQSh, Grin-Benk Faol yuzali parabolik segment 110 × 100 m 6 mm 2000
 Germaniya, Effelsberg Faol yuzali parabolik qaytargich 100 m 4,5 mm — 74 sm 1972
 Buyuk Britaniya, Cheshir Faol yuzali parabolik qaytargich 76 m 6 sm dan 1957
 Rossiya, Yevpatoriya, 40-alohida qo‘mondonlik-o‘lchov majmuasi, РТ-70 Faol yuzali parabolik qaytargich 70 m 6 sm — qabul qilgich va 39 sm — uzatkich 1978
 Rossiya, Ussuriysk, Sharqiy uzoq kosmik aloqa markazi, РТ-70 Faol yuzali parabolik qaytargich 70 m 6 sm — qabul qilgich va 39 sm — uzatkich 1978
 AQSh, Mojave Faol yuzali parabolik qaytargich 70 m 6 sm 1958
 Avstraliya, Kanberra, Kanberradagi uzoq kosmik aloqa majmuasi Faol yuzali parabolik qaytargich 70 m 6 sm 1965
 Rossiya, Kalyazin radioastronomiya rasadxonasi Parabolik qaytargich 64 m 1 sm 1992
 Rossiya, Medvejyi Ozera Parabolik qaytargich 64 m 1 sm 1958
 Avstraliya, Parkes Parabolik qaytargich 64 m 6 sm 1963
 Yaponiya, Nobeyama radioastronomiya rasadxonasi Parabolik qaytargich 45 m 1 mm 1969
 Rossiya, Badari, Sibir quyosh radioteleskopi 128 × 128 elementdan iborat antenna massivi (xochsimon radiointerferometr) 622 × 622 m 5,2 sm 1984
 Fransiya, Nansay Ikki ko‘zguli 2 × 40 × 300 m 11 sm 1965
 Hindiston, Uti Parabolik silindr 500 × 30 m 91 sm 1970
 Italiya, Medichina, «Shimoliy xoch» Ikkita parabolik silindrdan tuzilgan «T» shakli 2 × 500 × 30 m 70 sm 1965
 Ukraina, Xarkov, УТР-2 «T», SH—J × G‘—Sh 1860 × 900 m dm (8-33 MHz) 1972

Adabiyotlar

Havolalar