
Uzoq kosmik aloqa markazi (UKAM).
Qrim

Zelenchuk rasadxonasi
Shimoliy Kavkaz
Radioteleskop — astronomik asbob. U radio nurlanishini osmon jismlaridan qabul qiladi (Quyosh tizimida, Galaktikada va Metagalaktikada) hamda ularning quyidagi xususiyatlarini o‘rganadi: koordinatalari, fazoviy tuzilishi, nurlanish intensivligi, spektri va qutblanishi.
Chastota diapazoni bo‘yicha radioteleskop eng past chastotalarda ishlaydigan astronomik asbob bo‘lib, u elektromagnit nurlanishni tadqiq qiladi (yuqoriroq chastotalarda teleskoplar issiqlik nurlanishini, ko‘rinadigan yorug‘likni, ultrabinafsha nurlanishni, rentgen nurlanishini va gamma nurlanishini o‘rganadi).
Radioteleskoplar, odatda, yirik aholi punktlaridan uzoqda joylashtiriladi, bu elektromagnit xalaqitlarni radioeshittirish radiostansiyalaridan, televideniyedan, radarlardan va boshqa nurlantiruvchi qurilmalardan imkon qadar kamaytirish uchun. Radioastronomiya rasadxonasini vodiy yoki pastqam joyda joylashtirish uni texnogen elektromagnit shovqinlar ta’siridan yanada yaxshiroq himoya qiladi.
Tuzilishi
Radioteleskop ikki asosiy qismdan iborat: antenna qurilmasi va juda sezgir qabul qiluvchi qurilma — radiometr. Radiometr antenna qabul qilgan radio nurlanishni kuchaytiradi va uni qayd etish hamda qayta ishlash uchun qulay shaklga aylantiradi.
Radioteleskop antennalarining konstruksiyalari juda xilma-xil. Bunga radioastronomiyada qo‘llanadigan to‘lqin uzunliklarining juda keng diapazoni (0,1 mm dan 1000 m gacha) sabab bo‘ladi. Millimetr, santimetr, detsimetr va metr to‘lqinlarini qabul qiluvchi radioteleskop antennalari ko‘pincha parabolik qaytargichlardan, oddiy optik reflektorlarning ko‘zgulariga o‘xshash bo‘ladi. Paraboloid fokusiga nurlatgich — ko‘zgu tomonidan unga yo‘naltirilgan radio nurlanishni yig‘uvchi qurilma o‘rnatiladi. Nurlatgich qabul qilingan energiyani radiometr kirishiga uzatadi; signal kuchaytirilib, detektorlashdan so‘ng o‘ziyozar elektr o‘lchov asbobining lentasiga qayd etiladi. Zamonaviy radioteleskoplarda radiometr chiqishidagi analog signal raqamli signalga aylantiriladi va qattiq diskka bir yoki bir nechta fayl ko‘rinishida yozib olinadi.
Olingan o‘lchovlarni kalibrlash (ularni nurlanish oqimi zichligining mutlaq qiymatlariga keltirish) uchun radiometr kirishiga antenna o‘rniga quvvati ma’lum bo‘lgan shovqin generatori ulanadi.:535.
Antenna konstruksiyasi va kuzatuv metodikasiga qarab, radioteleskop osmon sferasining oldindan belgilangan nuqtasiga yo‘naltirilishi (Yerning sutkalik aylanishi tufayli kuzatilayotgan obyekt shu nuqtadan o‘tadi) yoki obyektni kuzatib borish rejimida ishlashi mumkin.
Antennalarni osmonning o‘rganilayotgan qismiga yo‘naltirish uchun ular odatda azimut-balandlik montirovkalariga, ya’ni azimut va balandlik bo‘yicha burilishni ta’minlaydigan (to‘liq aylanuvchi) moslamalarga o‘rnatiladi. Faqat cheklangan burchaklarda buriladigan, hatto butunlay qo‘zg‘almas antennalar ham mavjud. Oxirgi turdagi (odatda juda katta o‘lchamli) antennalarda qabul qilish yo‘nalishi nurlatgichlarni siljitish orqali o‘zgartiriladi; ular antennadan qaytgan radio nurlanishni qabul qiladi..
Ishlash prinsipi
Radioteleskopning ishlash prinsipi optik teleskopnikidan ko‘ra fotometr ishlash prinsipiga ko‘proq o‘xshaydi. Radioteleskop bevosita tasvir hosil qila olmaydi; u faqat teleskop «qarab turgan» yo‘nalishdan kelayotgan nurlanish energiyasini o‘lchaydi. Shu sababli, kengaygan manbaning tasvirini olish uchun radioteleskop uning har bir nuqtasidagi yorqinlikni o‘lchashi kerak.
Teleskop aperturasida radio to‘lqinlar difraksiyalanishi sababli nuqtaviy manbaga yo‘nalishni o‘lchashda muayyan xatolik yuzaga keladi. Bu xatolik yo‘nalish diagrammasi bilan belgilanadi va asbobning ajratish qobiliyati uchun fundamental cheklov qo‘yadi:
- ,
bu yerda — to‘lqin uzunligi, — apertura diametri. Yuqori ajratish qobiliyati o‘rganilayotgan obyektlarning fazoviy jihatdan yanada mayda tafsilotlarini kuzatish imkonini beradi. Ajratish qobiliyatini yaxshilash uchun to‘lqin uzunligini kamaytirish yoki aperturani kattalashtirish kerak. Biroq qisqa to‘lqin uzunliklaridan foydalanish ko‘zgu sirtining sifatiga qo‘yiladigan talablarni oshiradi (qarang: Reley mezoni). Shu sababli odatda aperturani kattalashtirish yo‘li tanlanadi. Aperturani kattalashtirish yana bir muhim xususiyat — sezgirlikni ham oshiradi. Radioteleskop imkon qadar kuchsiz manbalarni ishonchli qayd etish uchun yuqori sezgirlikka ega bo‘lishi kerak. Sezgirlik oqim zichligi tebranishlari darajasi bilan belgilanadi: :
- ,
bu yerda — radioteleskopning o‘z shovqinlari quvvati, — antennaning samarali yuzasi, — chastota polosasining kengligi va — signalni to‘plash vaqti. Radioteleskoplar sezgirligini oshirish uchun ularning signal yig‘uvchi yuzasi kattalashtiriladi, shuningdek, mazerlar, parametrik kuchaytirgichlar va boshqa qurilmalar asosidagi kam shovqinli qabul qilgichlar hamda kuchaytirgichlardan foydalaniladi.
Radiointerferometrlar
Aperturani kattalashtirishdan tashqari, ajratish qobiliyatini oshirish (yoki yo‘nalish diagrammasini toraytirish)ning yana bir usuli bor. Ikkita antennani bir-biridan masofada (bu masofa baza deb ataladi) joylashtirsak, manbadan kelgan signal antennalardan biriga ikkinchisiga qaraganda biroz oldinroq yetib keladi. So‘ng ikkala antennadan kelgan signallarni interferensiyalashtirsak, natijaviy signaldan maxsus matematik reduksiya usuli yordamida manba haqidagi ma’lumotni tiklash mumkin; bunda samarali ajratish aniqligi ga teng. Bunday reduksiya usuli aperturani sintez qilish deb ataladi. Interferensiyani apparat vositalari yordamida — signalni kabellar va to‘lqin uzatkichlar orqali umumiy aralashtirgichga uzatish yo‘li bilan, shuningdek, aniq vaqt belgilari bo‘yicha oldindan raqamlashtirilib, saqlash qurilmasiga yozib olingan signallarni kompyuterda qayta ishlash orqali ham amalga oshirish mumkin. Zamonaviy texnik vositalar turli qit’alarda joylashgan va bir-biridan bir necha ming kilometr uzoqlikdagi teleskoplarni birlashtiruvchi JUBRI tizimini yaratish imkonini berdi.
Birinchi radioteleskoplar
Boshlanishi — Karl Yanskiy

Radioteleskoplar tarixi 1931-yilda Karl Yanskiy Bell Telephone Labs kompaniyasining sinov maydonida o‘tkazgan tajribalardan boshlanadi. Momaqaldiroq xalaqitlarining kelish yo‘nalishini o‘rganish uchun u Bryus tipidagi vertikal qutblangan, bir yo‘nalishli parda antennani qurdi. Qurilmaning o‘lchamlari uzunligi 30,5 m va balandligi 3,7 m edi. Ish 14,6 m to‘lqin uzunligida (20,5 MHz) olib borildi. Antenna sezgir qabul qilgichga ulangan bo‘lib, uning chiqishiga vaqt doimiysi katta bo‘lgan o‘ziyozar qurilma o‘rnatilgan edi.

1932-yil dekabrida Yanskiy o‘z qurilmasida olingan dastlabki natijalar haqida xabar berdi. Maqolada «… kelib chiqishi noma’lum bo‘lgan doimiy shovqin», «… uni apparatning o‘z shovqinlari keltirib chiqaradigan shovqindan ajratish qiyin. Shovqinli xalaqitlarning kelish yo‘nalishi kun davomida asta-sekin o‘zgarib, 24 soatda to‘liq aylanishni amalga oshiradi». 1933-yil oktabr va 1935-yil oktabr oylarida chop etilgan keyingi ikki ishida u yangi xalaqitlar manbai bizning galaktikamizning markaziy sohasi ekan degan xulosaga asta-sekin keldi. Eng kuchli javob antenna Somon Yo‘li markaziga yo‘naltirilganda kuzatilardi.
Yanskiy radioastronomiyaning rivojlanishi uchun turli yo‘nalishlarga oson buriladigan, yo‘nalish diagrammalari torroq va o‘lchami kattaroq antennalar kerak bo‘lishini tushunardi. U metr to‘lqinlarida ishlash uchun diametri 30,5 m bo‘lgan ko‘zguli parabolik antenna loyihasini ham taklif qildi. Biroq uning taklifi AQShda qo‘llab-quvvatlanmadi.
Radioastronomiyaning ikkinchi tug‘ilishi — Grot Reber

1937-yilda Grot Reber, Ueyton shahridan bo‘lgan radio muhandisi (AQSh, Illinoys shtati), Yanskiy ishiga qiziqib qoldi va ota-onasining uyi hovlisida qurdi: diametri 9,5 m bo‘lgan antennaga parabolik qaytargich o‘rnatdi. Bu antenna meridian montirovkasiga o‘rnatilgan, ya’ni faqat balandlik burchagi bo‘yicha boshqarilgan, diagramma lobining holati esa to‘g‘ri chiqish koordinatasi bo‘yicha Yerning aylanishi hisobiga o‘zgarardi. Reber antennasi Yanskiy antennasidan kichikroq edi, biroq qisqaroq to‘lqinlarda ishlardi va uning yo‘nalish diagrammasi ancha tor edi. Reber antennasida nur yarim quvvat darajasida 12° kenglikka ega konussimon shaklda bo‘lgan, Yanskiy antennasi nuri esa eng tor kesimida yarim quvvat darajasi bo‘yicha 30° kenglikdagi yelpig‘ichsimon shaklga ega edi.
1939-yil bahorida Reber 1,87 m (160 MHz) to‘lqin uzunligida Galaktika tekisligida yaqqol to‘plangan nurlanishni aniqladi va ayrim natijalarini e’lon qildi.

O‘z apparaturasini takomillashtirar ekan, Reber osmonni tizimli ravishda kuzatdi va 1944-yilda 1,87 m to‘lqin uzunligida olingan dastlabki osmon radioxaritalarini e’lon qildi. Xaritalarda Somon Yo‘lining markaziy sohalari va yorqin radio manbalar quyidagi yulduz turkumlarida: O‘qotar, Oqqush A, Kassiopeya A, Katta It va Kema Dumi. Reber xaritalari hatto zamonaviy metr to‘lqin uzunliklari xaritalari bilan taqqoslaganda ham ancha yaxshi.
Ikkinchi jahon urushidan keyin radioastronomiya sohasida olimlar tomonidan amalga oshirilgan sezilarli texnologik takomillashuvlar Yevropada, Avstraliyada va AQShda ro‘y berdi.Shu tariqa radioastronomiyaning ravnaq topish davri boshlandi, bu esa ancha yuqori ajratish qobiliyatiga erishish imkonini beradigan millimetr va submillimetr to‘lqin uzunliklarini o‘zlashtirishga olib keldi.
Radioteleskoplar tasnifi
Keng to‘lqin uzunliklari diapazoni, radioastronomiyada tadqiq qilinadigan obyektlarning xilma-xilligi, radiofizika va radioteleskopsozlikning tez sur’atlarda rivojlanishi, radioastronomlarning ko‘plab mustaqil jamoalari radioteleskoplarning juda xilma-xil turlari paydo bo‘lishiga olib keldi. Radioteleskoplarni ularning aperturasi qanday to‘ldirilganiga va o‘ta yuqori chastotali (O‘YuCh) maydon fazasini moslashtirish usullariga qarab tasniflash eng tabiiy yondashuvdir (qaytargichlar, sindirgichlar, maydonlarni mustaqil qayd etish).
To‘ldirilgan aperturali antennalar
Bu turdagi antennalar (qarang: Ko‘zguli antenna) optik teleskoplarning ko‘zgulariga o‘xshaydi va foydalanishda eng sodda hamda qulay hisoblanadi. To‘ldirilgan aperturali antennalar kuzatilayotgan obyekt signalini shunchaki yig‘ib, uni qabul qilgichga fokuslaydi. Qayd etilgan signalning o‘zi ilmiy ma’lumotni o‘z ichiga oladi va sintez qilishni talab etmaydi. Bunday antennalarning kamchiligi — ajratish qobiliyatining pastligidir. To‘ldirilgan aperturali antennalarni sirtining shakli va montaj usuliga qarab bir necha sinfga ajratish mumkin.
Aylanish paraboloidlari
Bu turdagi antennalarning deyarli barchasi azimut-balandlik montirovkalariga o‘rnatiladi va to‘liq burila oladi. Ularning asosiy afzalligi shundaki, bunday radioteleskoplar optik teleskoplar kabi obyektga yo‘naltirilishi va uni kuzatib borishi mumkin. Shu tariqa kuzatilayotgan obyekt ufqdan yuqorida turgan istalgan vaqtda kuzatuv olib borish mumkin. Bunga xos misollar: Grin-Benk radioteleskopi, РТ-70, Kalyazin radioteleskopi.
Parabolik silindrlar
To‘liq buriladigan antennalarni qurish bunday konstruksiyalarning nihoyatda katta massasi bilan bog‘liq muayyan qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Shu sababli qo‘zg‘almas va yarim harakatlanuvchi tizimlar quriladi. Bunday teleskoplarning o‘lchami ortgani sari ularning narxi va konstruksiyasi murakkabligi ancha sekin o‘sadi. Parabolik silindr nurlarni nuqtaga emas, balki uning yasovchisiga parallel to‘g‘ri chiziqqa (fokus chizig‘iga) jamlaydi. Shu sababli bu turdagi teleskoplarning yo‘nalish diagrammasi nosimmetrik bo‘ladi va turli o‘qlar bo‘yicha ajratish qobiliyati ham farqlanadi. Bunday teleskoplarning yana bir kamchiligi — harakatlanish imkoniyati cheklangani sababli ular osmonning faqat bir qismini kuzata oladi. Misollar: Illinoys universiteti radioteleskopi, Hindistondagi Uti teleskopi.

Tekis qaytargichli antennalar
Parabolik silindrda ishlash uchun fokus chizig‘i bo‘ylab bir nechta detektor joylashtirilishi kerak; ularning signallari fazalari hisobga olingan holda qo‘shiladi. Qisqa to‘lqinlarda aloqa liniyalaridagi yo‘qotishlar katta bo‘lgani sababli buni amalga oshirish oson emas. Tekis qaytargichli antennalar esa faqat bitta qabul qilgichdan foydalanish imkonini beradi. Bunday antennalar ikki qismdan iborat: harakatlanuvchi tekis ko‘zgu va qo‘zg‘almas paraboloid. Harakatlanuvchi ko‘zgu obyektga «yo‘naltiriladi» va nurlarni paraboloidga qaytaradi. Paraboloid nurlarni qabul qilgich joylashgan fokus nuqtasiga jamlaydi. Bunday teleskop osmonning faqat bir qismini kuzata oladi. Misollar: Kraus radioteleskopi, Nansedagi Katta radioteleskop.
Yer yuzasidagi kosasimon botiqlar
Konstruksiya narxini kamaytirishga intilish astronomlarni teleskop ko‘zgusi sifatida tabiiy relyefdan foydalanish g‘oyasiga olib keldi. Bu turdagi teleskopning vakili — diametri 304 metr bo‘lgan Aresibo radioteleskopi. U karst voronkasida joylashgan bo‘lib, uning tubi sferoid shaklida alyuminiy varaqlar bilan qoplangan. Qabul qilgich maxsus tayanchlar yordamida ko‘zgu ustiga osib qo‘yiladi. Bu asbobning kamchiligi shundaki, u zenitdan 20° doirasidagi osmon sohasinigina kuzata oladi.
Antenna panjaralari (fazalangan antennalar)
Bunday teleskop ko‘plab elementar nurlatgichlardan (dipollar yoki spirallardan) iborat bo‘lib, ular bir-biridan to‘lqin uzunligidan kichik masofada joylashtiriladi. Har bir element fazasini aniq boshqarish orqali yuqori ajratish qobiliyati va samarali yuzaga erishish mumkin. Bunday antennalarning kamchiligi shundaki, ular qat’iy belgilangan to‘lqin uzunligi uchun ishlab chiqariladi. Misol: Pushchinodagi BSA radioteleskopi.Pushchinodagi BSA radioteleskopi.
To‘ldirilmagan aperturali antennalar
Astronomiya maqsadlari uchun radioteleskoplarning eng muhim ikki xususiyati — ajratish qobiliyati va sezgirlikdir. Bunda sezgirlik antenna yuzasiga, ajratish qobiliyati esa uning eng katta o‘lchamiga mutanosib. Demak, bir xil samarali yuzaga ega bo‘lgan eng keng tarqalgan dumaloq antennalar eng past ajratish qobiliyatini beradi. Shu sababli radioastronomiyada yuzasi kichik, ammo ajratish qobiliyati yuqori teleskoplar paydo bo‘ldi. Bunday antennalar aperturasida to‘lqin uzunligidan katta «bo‘shliqlar» bo‘lgani uchun ularni to‘ldirilmagan aperturali antennalar deb atashadi. Bunday antennalardan tasvir olish uchun kuzatuvlarni aperturani sintez qilish rejimida olib borish kerak. Aperturani sintez qilish uchun bir-biridan ma’lum masofada joylashgan, sinxron ishlaydigan ikkita antenna yetarli; bu masofa baza deb ataladi. Manba tasvirini tiklash uchun maksimal qiymatgacha bo‘lgan barcha mumkin bo‘lgan bazalarda signalni muayyan qadam bilan o‘lchash kerak.
Agar antennalar atigi ikkita bo‘lsa, avval kuzatuv olib borish, so‘ng bazani o‘zgartirish, keyingi nuqtada kuzatuv o‘tkazish, yana bazani o‘zgartirish va hokazo talab etiladi. Bunday sintez ketma-ket deb ataladi. Klassik radiointerferometr shu prinsip asosida ishlaydi. Ketma-ket sintezning kamchiligi shundaki, u ko‘p vaqt talab qiladi va qisqa vaqt oralig‘ida radio manbalarning o‘zgaruvchanligini aniqlay olmaydi. Shu sababli ko‘proq parallel sintez qo‘llanadi. Unda ko‘plab antennalar (qabul qilgichlar) bir vaqtning o‘zida barcha kerakli bazalarda o‘lchovlar olib boradi. Misollar: Italiyadagi «Shimoliy xoch» va Pushchinodagi DKR-1000 radioteleskopi.
Katta antenna massivlari, masalan, VLA ko‘pincha ketma-ket sintez turiga kiritiladi. Biroq antennalar soni ko‘pligi sababli deyarli barcha bazalar allaqachon mavjud bo‘ladi va odatda ularni qo‘shimcha qayta joylashtirish talab qilinmaydi.
| Radioteleskoplar | ||||||
| to‘ldirilgan aperturali antennalar | to‘ldirilmagan aperturali antennalar | |||||
| parallel sintez | parallel sintez | ketma-ket sintez | mustaqil signallarni qayd etish tizimlari | |||
| qaytargichlar | sindirgichlar | qaytargichlar | sindirgichlar | qaytargichlar | sindirgichlar | |
| - aylanish paraboloidlari - sferik kosalar - Ogayo antennasi - Nanse antennasi | - fazalari moslashtirilgan antenna panellari - silindrlar | - «Klever bargi» antennasi - Horner antennasi - zenitni kuzatuvchi to‘ldirilmagan aperturali antenna | - panjaralar - xochsimon antennalar - Kulgurdagi halqasimon antenna | - to‘ldirilmagan aperturali antenna - periskopli interferometr | - ikki elementli interferometr - Rayl super-sintezi - VLA tizimi | |
Eng yirik radioteleskoplar ro‘yxati
| Joylashuvi | Antenna turi | O‘lchami | Eng kichik ishchi to‘lqin uzunligi | Ishga tushirilgan yili |
|---|---|---|---|---|
| Parabolik qaytargich halqasi, 20 400 m² | 576 m | 8 mm — 50 sm | 1974 | |
| Harakatlanuvchi nurlatgichli qo‘zg‘almas sferik qaytargich | 500 m | 3 sm — 1 m | 2016 | |
| Harakatlanuvchi nurlatgichli qo‘zg‘almas sferik qaytargich | 305 m | 3 sm — 1 m | 1963 | |
| Faol yuzali parabolik segment | 110 × 100 m | 6 mm | 2000 | |
| Faol yuzali parabolik qaytargich | 100 m | 4,5 mm — 74 sm | 1972 | |
| Faol yuzali parabolik qaytargich | 76 m | 6 sm dan | 1957 | |
| Faol yuzali parabolik qaytargich | 70 m | 6 sm — qabul qilgich va 39 sm — uzatkich | 1978 | |
| Faol yuzali parabolik qaytargich | 70 m | 6 sm — qabul qilgich va 39 sm — uzatkich | 1978 | |
| Faol yuzali parabolik qaytargich | 70 m | 6 sm | 1958 | |
| Faol yuzali parabolik qaytargich | 70 m | 6 sm | 1965 | |
| Parabolik qaytargich | 64 m | 1 sm | 1992 | |
| Parabolik qaytargich | 64 m | 1 sm | 1958 | |
| Parabolik qaytargich | 64 m | 6 sm | 1963 | |
| Parabolik qaytargich | 45 m | 1 mm | 1969 | |
| 128 × 128 elementdan iborat antenna massivi (xochsimon radiointerferometr) | 622 × 622 m | 5,2 sm | 1984 | |
| Ikki ko‘zguli | 2 × 40 × 300 m | 11 sm | 1965 | |
| Parabolik silindr | 500 × 30 m | 91 sm | 1970 | |
| Ikkita parabolik silindrdan tuzilgan «T» shakli | 2 × 500 × 30 m | 70 sm | 1965 | |
| «T», SH—J × G‘—Sh | 1860 × 900 m | dm (8-33 MHz) | 1972 |
Adabiyotlar
- Yesepkina N. A., Korolkov D. V. Radioteleskoplar va radiometrlar. — Moskva: Fan, 1973. — 417 b.
- Radioteleskop / Kurilchik V. N. // Kosmos fizikasi: Kichik ensiklopediya / Tahrir hay’ati: R. A. Sunyaev (bosh muharrir) va boshq. — 2-nashr. — Moskva : Sovet ensiklopediyasi, 1986. — b. 560—564. — 783 b. — 70 000 nusxa.
Havolalar
- Xitoy dunyodagi eng yirik radioteleskop qurilishini boshladi
- Radioteleskoplar va ularning xususiyatlari, radiointerferometrlarning ishlash prinsipi
- Miranda jurnali, Astronet — «Jeyms Klerk Maksvell nomidagi teleskopga tashrif»
- A. Levin. Koinotni tinglab // Ommabop mexanika. — 2009. — 8-son.