Akustika nima

Akustika
	Fan
Akustika
	tovush nazariyasi
	; Akustik aks-sadosiz kamera
O‘rganish predmeti	siqiluvchan muhitlar
	Vikimedia omboridagi mediafayllar

Akustika (qadimgi yunoncha ἀκούω (akuo) — «eshitaman») — tor maʼnoda tovush, yaʼni gazlar, suyuqliklar va qattiq jismlardagi inson qulog‘i eshita oladigan zichlik to‘lqinlari (diapazoni 16 Gs dan 20 kGsgacha) haqidagi taʼlimot; keng maʼnoda esa fizikaningturli elastik tebranishlar va to‘lqinlarning past chastotalardan (shartli ravishda 0 Gsdan) eng yuqori chastotalargacha — 10¹²—10¹³ Gs— bo‘lgan xossalarini, ularning modda bilan o‘zaro taʼsirini hamda olingan bilimlarni turli muhandislik masalalarini hal etishda qo‘llashni o‘rganadigan sohasidir. Hozir «akustika» atamasi ko‘pincha tovushni qayta eshittiruvchi uskunalar tizimini ham anglatadi.

Akustik to‘lqinlarning hosil bo‘lishi va turli muhitlarda tarqalish qonuniyatlarini bilish inson faoliyatining deyarli barcha sohalarida muhimdir. Akustik olim Robert Bryus Lindsi (Robert Bruce Lindsay) yaratgan va «Lindsining akustika g‘ildiragi» deb ataladigan tasvir zamonaviy dunyoda akustikaning o‘rnini juda yaxshi ifodalaydi. Unda akustik bilimlar katta ahamiyatga ega bo‘lgan inson faoliyatining to‘rtta sohasi ajratib ko‘rsatilgan: hayot haqidagi fanlar, Yer haqidagi fanlar, sanʼat, texnika. Ushbu diagrammada markaziy o‘rinni «fizik akustika» umumiy nomi bilan birlashtirilgan fundamental akustik tadqiqotlar egallaydi.

Tarix

Akustikaning ilmiy fan sifatida shakllanish tarixi turli mualliflarning ko‘plab ishlarida batafsil tahlil qilingan. Akustika tarixi haqida nisbatan qisqa maʼlumot akustik olim R. B. Lindsining asarida keltirilgan. Akustikaning zamonaviy fizikaning muhim bo‘limi sifatida shakllanishi yozma tarix paydo bo‘lishidan ancha oldin boshlangan. Tovush jismlarning bir-biriga urilishi va turli jismlarning tebranishidan hosil bo‘lishini anglash dunyoning ilmiy manzarasi shakllanishidagi eng qadimgi tasavvurlardan biridir. Akustika rivojidagi muhim bosqichlardan biri musiqaningpaydo bo‘lishidir. Ayrim arxeologik topilmalar odamlar taxminan qirq ming yil avval yon tomonida teshiklari bo‘lgan suyakdan nay yasaganini ko‘rsatadi. Musiqiy tovushlar tabiatiga oid dastlabki ilmiy tadqiqotlarni yunon faylasufi Pifagor miloddan avvalgi VI asrdaolib borgan deb hisoblanadi. Uning tadqiqotlari torlartebranishida hosil bo‘ladigan tovushlarga bag‘ishlangan. U tor uzunligi bilan tovush balandligio‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlagan. Pifagor maktabida quloqqa yoqimli tovushlarning chastotalari o‘rtasidagi miqdoriy nisbatlar aniqlanib, ular umumiy falsafiy tasavvurlarga, xususan, uyg‘unlik haqidagi dunyoviy qarashlarga kiritilgan. Xitoyda musiqiy tovush manbalariga doir muhim kuzatishlar qayd etilgan. Miloddan avvalgi qariyb ikki ming yil oldin bu yerda oktavani o‘n ikkita intervalga ajratish imkonini beruvchi tovush manbalari tizimi yaratilgan. Turar joy qurilishiga oid dastlabki akustik tavsiyalar Eski Ahdda keltirilgan.

Tinglovchilarning musiqani qanday qabul qilishini o‘rganish tovush fizikasiga doir ayrim savollarga javob izlashga undagan. Masalan, Aristotel tovush tarqalishini siqilish va kengayish holatining bir havo zarrachasidan boshqasiga uzatilishi sifatida aniq taʼriflagan. U inson ovozining tabiati haqida ham muhim fikrlar bildirgan. Biroq yuqori chastotali tovushlar past chastotali tovushlarga qaraganda tezroq tarqaladi degan noto‘g‘ri fikrni ham ilgari surgan.

Milodiy davr boshlarida interferensiya, tovushning qaytishi va aks-sadokabi akustik hodisalar yangicha tushunila boshlangan. Shu bilimlarga asoslanib, akustik xususiyatlari haqida bugun ham ko‘plab afsonalar mavjud bo‘lgan antik teatrlarni qurish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan. Hozirgi davrda arxeologlar 1881-yilda qazib topgan Epidavrdagi 15 000 tomoshabinnisig‘dira oladigan teatrning akustik xususiyatlari batafsil tahlil qilingan. Tadqiqotlar teatr meʼmorchiligi past chastotali tovush tarkibiy qismlarining (begona shovqinningasosiy qismlari) tarqalishiga to‘sqinlik qiluvchi va yuqori chastotali qismlarning tarqalishini kuchaytiruvchi muayyan akustik filtrni hosil qilganini ko‘rsatdi. Hozir ayrim akustik mutaxassislar bunday akustik yechim tasodifan yuzaga kelgan va shu sababli boshqa teatrlarniqurishda ham takrorlangan, deb hisoblashadi. Meʼmoriy akustikaning ilmiy asoslari faqat XX asr boshlarida yaratilgan.

Turli manbalarda pifagorchilarning roli turlicha baholanadi va baʼzan haqiqiy dalillarga emas, afsonalargatayanadi. Tebranish jarayonlari xususiyatlari haqidagi zamonaviy tasavvurlar Galileyningasarlaridan boshlangan. U torlarning fizik va geometrik parametrlari bilan ularning tebranishidan hosil bo‘ladigan tovush xususiyatlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash yuzasidan keng tadqiqotlar olib borgan. U izoxronizm hodisasini (yaʼni tebranish davrining mayatnik tebranishlari amplitudasiga bog‘liq bo‘lmasligini) aniqlagan, biroq uni har qanday amplitudada sodir bo‘ladi deb yanglish o‘ylagan. Shuningdek, u rezonanshodisasini ham kashf etgan. XVI va XVII asrlar chegarasida torlarning tebranishini o‘rganishga katta qiziqish paydo bo‘lgan. Galileydan tashqari boshqa olimlar ham izlanish olib borgan, ayrimlari o‘z natijalarini undan oldin chop etgan. Chastota bilan tovush balandligi o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlashda fransuz olimi J. Sovyorkatta yutuqlarga erishgan. U 1701-yilda akustikaatamasini muomalaga kiritgan. Shuningdek, u tugun nuqtalar va garmonik tonlar atamalarini ham qo‘llagan.

Fizikaning boshqa bo‘limlarida bo‘lgani kabi, Nyutonning «Prinsiplar» asari eʼlon qilinishi bilan akustikaning rivojida yangi davr boshlandi. Endi tadqiqotlar ilmiy natijalarni izlash va tushuntirishning yangi metodologik tamoyillariga asoslandi.

Akustik tadqiqotlarda matematik usullarni yanada rivojlantirish uchun tor haqidagi bahskatta ahamiyatga ega bo‘lgan. Unda D. Bernulli, DʼAlamber, Leonard Eyler va Lagranjishtirok etgan. Bahs tor uchun to‘lqin tenglamasining ikkita yechimiga — DʼAlamberning yuguruvchi to‘lqinlar ko‘rinishidagi yechimi va Bernullining turg‘un to‘lqinlar superpozitsiyasi ko‘rinishidagi yechimiga taalluqli edi. Eyler har qanday funksiyani trigonometrik funksiyalarqatori orqali ifodalash mumkinligini rad etgan. Bahs qisman o‘sha davrda uning ishtirokchilari trigonometrik qatorlarga yoyish koeffitsiyentlarini hisoblash usulini bilmagani bilan bog‘liq edi. Bernulli yechimining asoslanishi faqat Furyetomonidan berilgan. Bu bahs nafaqat akustika masalalarini, balki umuman matematik fizika masalalarini yechish usullarining rivojida ham katta rol o‘ynagan.

XVIII asrda akustika rivojining muayyan yakuni sifatida akustika haqidagi dastlabki monografiya paydo bo‘lganini ko‘rsatish mumkin. Uning muallifi buyuk tajribachi E. Xladniedi. Kitobning birinchi nashri 1802-yilda chiqqan. Undagi ko‘plab kuzatishlar ancha keyin ilmiy izohlangan. Kitobning o‘zi bir oz o‘ziga xos: unda keyinchalik akustikani tasavvur qilib bo‘lmaydigan birorta ham formula yo‘q. Aniq belgilangan fizik tushunchalarga asoslangan matematik modellashtirishdan foydalanish Eyler, Lagranj, DʼAlamber va D. Bernulli asarlari tufayli akustikada yangi bilim olishning qudratli vositasiga aylandi. Natijada XIX asrda akustik tadqiqotlar jadal rivojlandi. 1877–1878-yillarda «Tovush nazariyasi» nomli ikki jildli asar nashr etildi. Uning muallifi — lord Reyli . Rus tiliga ham tarjima qilingan ushbu kitob akustikani o‘rganishda muhim manbaga aylandi.

XIX va XX asrlarda ko‘plab olimlarning faol tadqiqotlari to‘lqinlarning hosil bo‘lishi, tarqalishi hamda muhit bilan o‘zaro taʼsiriga oid keng ko‘lamli hodisalarni o‘rganuvchi zamonaviy akustikani shakllantirdi. Akustika alohida ilmiy va muhandislik fanlariga bo‘lindi. Tarixiy tadqiqotlar ham ayrim yo‘nalishlarga ixtisoslasha boshladi. Batafsil tarixiy tahlillar ko‘pincha juda katta hajmdagi nashrlarga aylanadi. Masalan, Rossiya gidroakustikasi rivojlanishi tarixining tahlili ming sahifadan oshgan. Zamonaviy akustikaning turli yo‘nalishlari rivojidagi tarixiy faktlarning qisqa tahlili akustika ensiklopediyasida berilgan.

Tovush tezligini aniqlash

Tovushning tarqalish tezligi chekli ekanligi haqidagi tasavvur aks-sado hamda to‘p otilganidan keyin tovushning kechikib kelishini kuzatish asosida ancha ilgari shakllangan. Havoda tovush tezligini aniqlash tarixi juda uzoq. Ilmiy adabiyotlarda tovush tezligini o‘lchashning ilk tadqiqotchisi kim bo‘lgani borasida kelishmovchiliklar mavjud. Gassendi va Mersennomlari tilga olinadi. Ikkala tadqiqotchi ham to‘p otilishini kuzatib, o‘q otish paytida chaqnash paydo bo‘lishi bilan tovush yetib kelishi orasidagi vaqtni o‘lchagan. Gassendi maʼlumotlariga ko‘ra, tezlik 478 m/sbo‘lgan. Moren nisbatan aniqroq qiymatni — 450 m/sni topgan. To‘p va miltiq otilishini taqqoslash Gassendiga tovush tezligi chastotaga bog‘liq emas, degan xulosaga kelish imkonini bergan. Tovush tezligini o‘lchash bo‘yicha puxta tashkil etilgan tajribalar Florensiya tajribalar akademiyasida (Akademiya del Chimento) 1660-yilgacha o‘tkazilgan. Bir mil masofadagi to‘p tovushiga qarab o‘lchangan tovush tezligi 1077 fut/s bo‘lgan (1 metr 3,07843 Parij futiga teng). Olingan 350 m/s baho bir asrdan ortiq vaqt davomida tajribachilar uchun etalon bo‘lib qolgan. Bunday o‘lchashlarda atmosferaning holati —harorat, bosim, namlik, shamol tezligi— o‘zgarishi hisobga olinmagan. Bu omillar taʼsirini o‘rganish faqat XIX asrda boshlangan.

I. Nyuton 1687-yilda «Prinsiplar» asarida tovush tezligining nazariy qiymatini keltirganidan so‘ng havodagi tovush tezligini o‘rganish jadal rivojlandi. Bu ko‘plab yangi tajribalarga turtki bo‘ldi. Qizig‘i shundaki, Nyuton topgan qiymat tajriba natijalaridan 20 % past edi. Nyuton «Prinsiplar» asarining keyingi nashrlarida havoning murakkab modellarini tuzib, nazariy va tajribaviy qiymatlar orasidagi farqni bartaraf etishga behuda uringan. Vaziyatni baholagan Lagranj tovush tezligini to‘g‘ri aniqlash uning davridagi fan imkoniyatidan tashqarida, degan umidsiz fikr bildirgan. Tovush tezligini to‘g‘ri hisoblashga bir necha bor urinib ko‘rgach, 1759-yilda L. Eylerham muvaffaqiyatsizligini tan olgan. Tovush tezligini aniqlash tarixiga oid ko‘plab qo‘shimcha tafsilotlar B. Finnning tadqiqot maqolasida keltirilgan. Maqola sarlavhasiga Laplasningnomi chiqarilgan. U 1827-yilda tafovut sababini aniqlab, havodagi tovush tezligining to‘g‘ri nazariy qiymatini belgilagan. Gap shundaki, Nyuton tovushning tarqalishini izotermik jarayon (tovush to‘lqini tarqalganda havo zarrachalari harorati o‘zgarmaydi) deb hisoblagan. Aslida esa bunday emas. Hisob-kitoblarga ko‘ra, suhbat paytida hosil bo‘ladigan tovush to‘lqinida havo harorati Selsiy darajasiningmilliondan bir qismiga o‘zgaradi. Biroq tovush tezligi qiymatlaridagi yuqorida aytilgan farq aynan shu o‘zgarish bilan izohlanadi. Tovush tezligini baholashning keyingi bosqichlari V. Merkulov ishida bayon etilgan.

Akustikaning asosiy matematik modellari

Gazlar, suyuqliklar va deformatsiyalangan qattiq jismlardagi to‘lqin hamda tebranish jarayonlarini tadqiq qilishning matematik modellari fizikada umumqabul qilingan tartibda tuziladi. Dastlab akustik jarayonlar o‘rganiladigan muhit modeli yaratiladi. Ushbu muhit holatini ifodalovchi parametrlar tizimi belgilanadi. Shu parametrlar yordamida saqlanish qonunlari (impuls, impuls momenti, energiya va boshqalar) yoziladi. Bu munosabatlar jarayonning matematik modelidagi muhim tarkibiy qismdir. Ammo ularda nomaʼlumlar soni tenglamalar sonidan ortiq bo‘ladi (yopiq bo‘lmagan tizim hosil bo‘ladi). Yopiq tizim hosil qilish uchun muhitning fizik xossalarini uning holatini tavsiflovchi parametrlar orasidagi muayyan bog‘lanishlar orqali ifodalovchi qo‘shimcha munosabatlarni kiritish kerak. Masalan, bunga zichlik va bosim orasidagi bog‘lanish kiradi; u suyuqlik yoki gazni ideal siqiluvchan muhit sifatida modellashtirishda ishlatiladi. Ko‘pincha akustik muhitni uzluksiz muhit sifatida modellashtirish mumkin. Bunday holatda matematik modellashtirishning barcha tafsilotlari maxsus adabiyotlarda bayon etilgan.

Akustikaning ko‘plab masalalarini ideal siqiluvchan suyuqlikmodeli yordamida yechish mumkin. Bu holda g‘alayon tarqalayotgan muhit holatining o‘zgarishi uchta fizik kattalik bilan: bosim $p (x, y, z, t)$ , muhit zarrachalari tezligi vektori — $\vec{v} (x, y, z, t)$ va $s (x, y, z, t) = \frac{ρ (x, y, z, t) - ρ_{0}}{ρ_{0}}$ funksiyasi bilan ifodalanadi. Bu funksiya to‘lqin o‘tganda muhit zichligining o‘zgarishini tavsiflaydi. Bu yerda $ρ_{0}$ — g‘alayonlanmagan muhitning dastlabki zichligi. Muhitning ikkinchi fizik xususiyati — hajmiy elastiklik moduli $χ$ . Ushbu kattalik kiritilgach, ideal suyuqlik uchun holat tenglamasini quyidagicha yozish mumkin: $p = χ s$ . Bu bosim va muhit zichligining o‘zgarishini bog‘lovchi eng sodda tenglamadir. Murakkabroq bog‘lanishlar quyidagi «Nochiziqli akustika» bo‘limida ko‘rib chiqiladi.

Ushbu xususiyatning qiymati $χ$ deformatsiya jarayonining tabiatiga bog‘liq. Shu sababli fizikada elastiklik modullari , xususan, adiabatik va izotermik jarayonlarga mos ravishda farqlanadi. Havo uchun adiabatik elastiklik moduli izotermik moduldan 1,4 marta katta. Ideal suyuqlik akustikasining asosiy tenglamasi to‘lqin tenglamasining bir turi bo‘lib, ko‘pincha ikki shakldan birida: tezlik potensiali funksiyasi $φ (x, y, z, t)$ yoki bosim funksiyasi $p (x, y, z, t)$ orqali yoziladi. Invariant shaklda bu tenglama quyidagi ko‘rinishga ega:

Δ φ = \frac{1}{c^{2}} \frac{\partial^{2} φ}{\partial t^{2}}

.

Bu yerda $Δ = \frac{\partial^{2}}{\partial x^{2}} + \frac{\partial^{2}}{\partial y^{2}} + \frac{\partial^{2}}{\partial z^{2}}$ — differensial operator— Laplas operatori. Agar potensial funksiyasi $φ (x, y, z, t)$ maʼlum bo‘lsa, muhit zarrachalarining tezligi va bosimi quyidagi formulalar bilan hisoblanadi: $\vec{v} (x, y, z, t) = - \nabla φ, p (x, y, z, t) = ρ_{0} \frac{\partial φ}{\partial t}$ . Ko‘plab amaliy masalalarda ideal bir jinsli bo‘lmagan suyuqlik modeli qo‘llanadi, bunda boshlang‘ich zichlik va hajmiy elastiklik moduli koordinatalarning funksiyalari deb qaraladi. Okeandagi akustik hodisalarni o‘rganish uchun aynan shu modeldan foydalanish kerak: ko‘rsatilgan parametrlarning fazoviy o‘zgarishi tovush maydonlarining shakllanishida muhim rol o‘ynaydi.

Deformatsiyalangan qattiq jismlardagi to‘lqin jarayonlarini tavsiflashda ko‘pincha ideal elastik jism modeli qo‘llanadi. Bunday jismlarda g‘alayon tarqalganda ideal suyuqlikdagi kabi nafaqat cho‘zilish-siqilish, balki shakl o‘zgarishi deformatsiyalari ham yuzaga keladi. Shu bois elastik jismda bo‘ylama va ko‘ndalang to‘lqinlartarqalishi mumkin deyiladi. Bunday nomlanish tekis to‘lqin holatida birinchi turdagi to‘lqinlar uchun muhit zarrachalari tezligi vektori to‘lqin tarqalish yo‘nalishiga parallel, ikkinchi tur uchun esa perpendikulyar bo‘lishi bilan bog‘liq. Odatda bu ikki turdagi to‘lqinning tarqalish tezliklari sezilarli farq qiladi.

Ideal elastik jismning fizik xossalari uchta kattalik: zichlik $ρ$ , elastiklik moduli (Yung moduli) $E$ va Puasson koeffitsiyenti $ν$ bilan belgilanadi. Ko‘pincha elastiklik moduli va Puasson koeffitsiyenti o‘rniga boshqa ikki kattalik — Lame parametrlari $λ, μ$ qo‘llanadi. Ular elastiklik moduli va Puasson koeffitsiyenti bilan quyidagi munosabatlar orqali bog‘langan: $λ = \frac{ν E}{(1 + ν) (1 - 2 ν)}$ va $μ = \frac{E}{2 (1 + ν)}$ .

Elastik jismning kuchlanish holati kuchlanishlar tenzoribilan tavsiflanadi. Elementar hajmning deformatsiyalari deformatsiyalar tenzoriorqali ifodalanadi. Ideal elastik jismning holat tenglamalari Guk qonunibilan belgilanadi. Bu qonun kuchlanishlar va deformatsiyalar tenzorlari komponentlari orasidagi bog‘lanishni o‘rnatadi. Shu qonun hisobga olinib, elastik jismning elementar hajmi uchun Nyutonning ikkinchi qonuni elastik jismning elementar hajmi uchun yoziladi. Bunda gradiyent, rotor va divergensiya differensial operatorlaridan foydalanilganda bu munosabat quyidagi ko‘rinishni oladi:

(λ + 2 μ) grad div \vec{u} - rot rot \vec{u} = ρ \frac{\partial^{2} \vec{u}}{\partial t^{2}}

.

Gidroakustik asboblar, buzmasdan nazorat qilish qurilmalari, turli akustik datchiklar va ultratovush texnikasida tovush manbalarini yaratishda pyezoeffektnamoyon qiluvchi materiallar ayniqsa muhim. Ular yordamida elektr tebranishlarini mexanik tebranishlarga aylantiruvchi (teskari pyezoeffekt) yoki mexanik deformatsiyalar orqali elektr zaryadlarini hosil qiluvchi (to‘g‘ri pyezoeffekt) qurilmalar yaratiladi. Bu materiallar ko‘pincha ideal elastik deb qarash mumkin bo‘lgan sharoitda ishlaydi. Ammo ularning holat tenglamalari mexanik kuchlanishni deformatsiyalar hamda elektr maydoni xususiyatlari bilan bog‘laydi va ancha murakkab ko‘rinishga ega. Bundan tashqari, bunday materiallarning mexanik xossalari deformatsiya yo‘nalishiga bog‘liq (anizotropiya), bu esa holat tenglamalaridagi bog‘lanishlarni yanada murakkablashtiradi. Bunday materiallardan tayyorlangan konstruksiya qismlarining dinamik deformatsiyasiga oid holat tenglamalarining to‘liq tavsifi va masalalar yechimlari misollari manbada keltirilgan.

Fizik akustika

Fizik akustika — akustik to‘lqinlarning qattiq, suyuq va gazsimon muhitlar bilan makro- va mikrodarajadagi o‘zaro taʼsirini o‘rganadigan akustika bo‘limi. Unda masalalarning ikki turi ajratiladi. Matematik modellarni tuzish va tovush maydonlarini tadqiq etish maqsadiga ko‘ra, ular to‘g‘ri va teskari masalalarga bo‘linadi. To‘g‘ri masalalarda tovush g‘alayonlari tarqalayotgan moddaning xossalari maʼlum deb olinadi. Bunda muhit (elastik jism, gaz, suyuqlik yoki kristall panjara) xossalarining to‘lqin xususiyatlariga taʼsiri o‘rganiladi. Teskari masalalarda esa kuzatish mumkin bo‘lgan tovush xossalariga asoslanib, tovush tarqalayotgan muhitning ichki xususiyatlari haqida maʼlumot topish maqsad qilinadi.

Akustikaning asosiy bo‘limlari

Lindsining «akustika g‘ildiragi»da akustika sohasidagi ilmiy va muhandislik faoliyatining o‘nta asosiy yo‘nalishi ko‘rsatilgan. Diagramma 1964-yilda yaratilgan. Fizikaning bir bo‘limi sifatida akustika doimiy rivojlanmoqda. O‘shandan beri unda fundamental va amaliy tadqiqotlar jadal olib boriladigan yangi yo‘nalishlar shakllandi. Ularning natijalari chindan ham inqilobiy texnologiyalar yaratishga asos bo‘lmoqda. Ushbu bo‘limda zamonaviy akustikaning qiyofasini belgilovchi asosiy yo‘nalishlar qisqacha tavsiflanadi.

Fiziologik va psixologik akustika

Insonning tovushni qabul qilish jarayonini uch bosqichga ajratish mumkin. Dastlab boshga yetib kelgan tovush signali energiyasi ichki quloqqismlarining mexanik tebranishlari energiyasiga aylanishi kerak. Keyin mexanik tebranishlar miyaga uzatiladigan nerv impulslariga aylanadi. Nihoyat, miyaga kelgan signal markaziy asab tizimi tomonidan tahlil qilinib, olingan axborot baholanadi. Birinchi ikki bosqichdagi jarayonlar inson eshitish tizimining fiziologik (anatomik) xususiyatlari bilan belgilanadi va fiziologik akustika doirasida o‘rganiladi. Miyaning nerv impulslarini qabul qilishi va tahlil qilish xususiyatlari esa psixologik akustika yoki psixoakustikaningtadqiqot predmetidir. Inson uchun murakkab nutq va qo‘shiqtovushlarining hosil bo‘lishi masalasi ham muhimdir. Bunday tovushlarning hosil bo‘lishi nutq apparati tuzilishiga bog‘liq. Shu sababli fiziologik akustika insonning eshitish va tovush hosil qilish apparati yordamida tovushlarni qabul qilishi hamda ifodalash xususiyatlarini o‘rganadigan akustika bo‘limi sifatida taʼriflanadi. Tadqiqotlar natijalari shifokorlarga eshitish nuqsonlarini tahlil qilishda, muhandislarga esa inson tovushlarni qulay qabul qilishi uchun texnik vositalar va sharoitlarni yaratishda muhim maʼlumot beradi. Fiziologik akustikaga insonda eshitish hissi paydo bo‘ladigan to‘lqin g‘alayonlari intensivligining chegaraviy darajalari hamda chastota diapazoni haqidagi maʼlumotlar ham kiradi.

Havodagi tovush deb taʼriflanadigan g‘alayonlar chastota va bosimning juda keng diapazonida bo‘lishi mumkin. Ammo ularning hammasini ham inson qulog‘i sezmaydi. Rasmda inson qulog‘i tovushni qabul qiladigan chastota va bosim sohasi ajratilgan. Unda nutq va qo‘shiq (inglizcha voice) hamda musiqiy asarlar (inglizcha music) uchun xos kichikroq chastota va bosim sohalari ham ko‘rsatilgan. Bu sohaning chegaralari ko‘plab odamlardan olingan o‘lchov natijalarini o‘rtachalashtirish orqali tuzilgan. Har bir insonning tovushni qabul qilish diapazoni bu ko‘rsatkichlardan farq qilishi mumkin.

Sohaning quyi chegarasi har bir chastota uchun eshitish hissi yuzaga keladigan tovush to‘lqini bosimini belgilaydi. Bu egri chiziq eshitish ostonasi (inglizcha listening threshold) deyiladi. Parametrlari shu egri chiziqdan pastda joylashgan g‘alayonlar inson qulog‘iga eshitilmaydi. Ko‘rinib turibdiki, o‘rtacha inson qulog‘i 3000 Gsatrofidagi chastotalarga eng sezgir. O‘rtacha insonning eshitish chastotalari diapazoni 20 Gs dan 20 000 Gs (20 kGs) gacha bo‘lgan oraliqdir. Bundan past chastotali tovushlar (infratovush) va bundan yuqori chastotali tovushlar (ultratovush) inson qulog‘ida tovush sifatida qabul qilinmaydi.

Ajratilgan sohaning yuqori chegarasi mohiyatan inson qulog‘ining mexanik tizimi tegishli nerv impulslariga aylantira oladigan tebranishlarning eng katta amplitudalarini belgilaydi. Yuqori amplitudali tebranishlar og‘riq hissini keltirib chiqaradi. Shu sababli bu egri chiziq og‘riq ostonasi (inglizcha pain threshold) deb ataladi. Uning chastotaga bog‘liqligi eshitish ostonasi egri chizig‘iga qaraganda ancha kam.

Insonning tovushni qabul qilishi eshitish tizimidagi taʼsirlarni faqat mexanik qayd etish jarayoni emas. Tovushni qabul qilishda markaziy asab tizimi muhim o‘rin tutadi. Fizik jihatdan o‘xshash, ammo chastota tarkibi turlicha bo‘lgan ikkita tovushlar ketma-ketligi inson tomonidan turlicha — yoqimli (konsonans) va yoqimsiz (dissonans) tarzda qabul qilinadi. Tovushni idrok etishda insonning hayotiy «akustik» tajribasi, didi va madaniyat darajasi katta ahamiyatga ega. Miyada akustik axborotga ishlov berish xususiyatlari tovushni niqoblash va tovush manbai joylashuvini aniqlash hodisalari bilan bog‘liq. Musiqiy tonlar va umuman musiqiy asarlarni idrok etish xususiyatlari musiqa psixologiyasidoirasida o‘rganiladi. Bunday tadqiqotlarning ayrim natijalari musiqa terapiyasi usulida ishlatiladi.

Elektroakustika

Elektroakustika — tovush axborotini hosil qilish, qayd etish, qabul qilish va saqlashga mo‘ljallangan turli elektr qurilmalariniishlab chiqish va yaratishga oid akustika bo‘limi. Dastlabki elektroakustik asboblar XIX asrning so‘nggi choragida yaratilgan. 1876-yilda elektromagnit telefon, 1878-yilda esa ko‘mirli mikrofon yaratilgan. Keyinchalik elektrostatik va elektromagnit induksiya, pyezoeffekt, magnitostriksiya, termoelektrik effektkabi fizik hodisalardan foydalanish natijasida tovush tebranishlarini elektr tebranishlariga va aksincha aylantiradigan, bunda ularning barcha xususiyatlarini saqlaydigan ko‘plab asboblar yaratildi. Bunday qurilmalar faqat eshitiladigan chastota diapazonidagi akustikaga xos emas. Ular gidroakustika, buzmasdan nazorat tizimlari va chastotalarning juda keng diapazoni qo‘llaniladigan akustik tibbiy asboblarda keng ishlatiladi. Zamonaviy elektroakustikaning muhim yo‘nalishlaridan biri mobil telefonlar, pleyerlar va planshet kompyuterlar uchun ixcham akustik qurilmalar yaratishdir.

Ikkinchi jahon urushi tugaganidan so‘ng ovozni magnit usulda yozib olish texnologiyasi paydo bo‘lishi elektroakustikaning jadal rivojlanishiga olib keldi. Kompyuter yaratilishi tovushni, ayniqsa musiqani yozish va qayta eshittirishda raqamli texnologiyalarning qo‘llanishiga yo‘l ochdi. Musiqaning yangi turi — kompyuter musiqasipaydo bo‘ldi. Musiqiy signallarga elektron ishlov berish elektron musiqaningvujudga kelishiga sabab bo‘ldi. Uyda musiqa tinglashni yoqtiruvchilar uchun Hi-Fi va Hi-End texnikalarining ko‘plab turlari taklif etiladi. Bunday uskunalar yozilgan tovushni asl yangrashiga yaqin holda takrorlashi kerak. Ularni ishlab chiqaruvchilar va xaridorlarning xarajatlari qanchalik samarali ekani haqida muayyan shubhalar bor. Bu shubhalar tovush sifatini tinglash xonasining akustik xossalarini hisobga olmasdan baholab bo‘lmasligi bilan izohlanadi. Tovush sifati hatto tinglovchining xona yoki zaldagi joylashuviga ham bog‘liq.

Gidroakustika

«Gidroakustika» atamasi turli suyuqliklarda, ayniqsa suvda tovushlarning hosil bo‘lishi va tarqalishi xususiyatlarini o‘rganish hamda ular haqidagi bilimlardan amalda foydalanishga oid barcha akustik tadqiqotlarni anglatadi. Elektromagnit to‘lqinlar sho‘r dengiz suvida kuchli so‘nishi sababli dengiz va okeanlarda masofadan turib tadqiq qilishning deyarli yagona vositasi akustik to‘lqinlardir. Bu holat akustik okeanografiyaning jadal rivojlanishiga olib kelgan. Tovush tarqalishi nuqtayi nazaridan okean muhiti ancha murakkab. Eng avvalo, unda harorat, bosim, sho‘rlanish va gazlarga to‘yinganlik kabi fizik parametrlar fazo va vaqt bo‘yicha keng oraliqda o‘zgaradi. Okeandagi tovush fonining shakllanishiga tirik organizmlar ham sezilarli taʼsir ko‘rsatishi mumkin. Bularning barchasi tovush maydonlari xususiyatlariga taʼsir qiladi. Shu sababli gidroakustikaning muhim tarkibiy qismlaridan biri okean akustikasi hisoblanadi.

Tibbiyotda akustika

Akustikaning turli bo‘limlariga oid bilimlardan diagnostika (ultratovush tekshiruvi va boshqalar) hamda davolash muolajalarini tashkil qilishda keng foydalaniladi. Bunda chastotalari keng diapazonda bo‘lgan tovush signallari qo‘llanadi. Tibbiy akustikada turli intensivlikdagi tovush va tebranishlarning inson organizmiga taʼsirini o‘rganishga ham katta eʼtibor beriladi.

Meʼmoriy akustika

Akustika tarixida inson tovushni juda yaxshi eshita oladigan inshootlar, ayniqsa diniy ibodatxonalar va ochiq teatrlar ko‘p bo‘lsa-da, bunday akustik sifatga erishish uchun ilmiy asoslangan tizimli tavsiyalar beradigan fan faqat XX asr boshlarida shakllangan. Akustikaning bu yo‘nalishi meʼmoriy akustika deb ataladi.

Xonada tovushni qabul qilish sifati asosan xonaning o‘lchami va shakli, uning sirtlarining akustik xossalari hamda tashqi shovqin darajasiga bog‘liq. Bu parametrlarning barchasi asosiy tovush manbai qanday ekaniga qarab tanlanadi. Mashhur misollardan biri — Bayroyt teatri — bastakor R. Vagnerningmaʼlum uslubdagi musiqasi uchun maxsus qurilgan va uning rahbarligida bunyod etilgan musiqiy teatrdir. Hozir meʼmoriy akustikada xonaning vazifasiga mos akustik sifatini belgilovchi parametrlarning kerakli qiymatlariga erishish texnologiyalari ishlab chiqilgan. So‘nggi vaqtlarda uy kinoteatrlari keng tarqalishi va ko‘pchilik uchun mavjud akustik tizimlar sifati oshishi tufayli meʼmoriy akustikada uy xonasi akustikasi degan alohida bo‘lim shakllandi. Kiyev Rusidavridagi qadimgi diniy inshootlarning akustikasi tarixiy jihatdan katta qiziqish uyg‘otadi. Kiyevdagi Avliyo Sofiya sobori va Kirill cherkovining akustik xususiyatlari bo‘yicha o‘tkazilgan baholashlar bu ibodatxonalar qurilishida Vizantiya madaniyati yutuqlaridan foydalanilganini ko‘rsatadi.

Musiqiy akustika

Musiqiy akustika akustikaning musiqa bilan bog‘liq keng doiradagi masalalarini, musiqani, musiqa asboblari fizikasini va insonning musiqani idrok etish xususiyatlarini o‘rganadigan bo‘limidir. Oxirgi jihat bo‘yicha musiqiy va psixologik akustika o‘zaro chambarchas bog‘liq, biroq bu yerda insonning o‘ziga xos — musiqiy tovushniqabul qilishi haqida gap ketadi. Bunday tovushlarning o‘ziga xosligi musiqa tinglovchida maʼlum estetik va hissiy taʼsir uyg‘otish uchun vokal va cholg‘u tovushlari hamda ularning birikmalarini tartibga solish sanʼati ekanligidan kelib chiqadi. Bunday maqsad musiqiy asarlarni subyektiv baholash uchun keng imkoniyat yaratadi. Baholar mazmuni tinglovchi tarbiyalangan madaniy muhit, uning shaxsiy madaniyat darajasi va eshitish qobiliyatiga bog‘liq. Tabiatan mutlaq eshitish qobiliyatigaega bo‘lgan va tovush balandligini aniq belgilay oladigan odamlar juda oz. Ko‘pchilik nisbiy musiqiy eshitish qobiliyatigaega, ayrim odamlarda esa musiqiy eshitish qobiliyati mavjud emas.

Musiqiy akustika musiqiy tovushlarning hosil bo‘lishi, ularning manbadan tinglovchiga yetib borishi va tinglovchi tomonidan idrok etilishi muammolarini o‘rganuvchi mutaxassislar uchun keng fanlararo tadqiqot maydonini yaratadi. Bunday tadqiqotlarda turli soha vakillari — fiziklar, psixologlar, fiziologlar, otorinolaringologlar, elektrotexnika va mexanika muhandislari, meʼmorlar hamda musiqachilar qatnashadi. Akustikaning bu bo‘limi muhimligi shundaki, musiqiy akustika muammolarini o‘rganish fan bilan sanʼat o‘rtasida «ko‘prik» hosil qiladi.

Musiqiy akustikada o‘rganiladigan keng masalalar orasida turli musiqa asboblaridan kerakli tovushlarni chiqarishga imkon beruvchi fizik jarayonlar va asboblarning akustik xususiyatlarini tavsiflashga katta eʼtibor qaratiladi. Bunday tadqiqotlar musiqiy akustikaning musiqa asboblari fizikasi deb ataladigan maxsus bo‘limida birlashtiriladi.

Tinglovchining tovushni qabul qilishini tasvirlash uchun to‘rtta xossa qo‘llanadi: tovush balandligi, tembr, baland ovozlilik va davomiylik. Tovushlarni fizik tahlil qilishda ana shu sifatlar bilan akustikada qo‘llanadigan miqdoriy xususiyatlar — chastota, intensivlik, spektrhamda vaqt oralig‘i o‘rtasidagi bog‘liqlik aniqlanadi.

Ekologik akustika

Zamonaviy akustikada bu yo‘nalishning paydo bo‘lishi insoniyatning yashash sharoitidagi o‘zgarishlarni aks ettiradi. Bugungi davrda ekologiya, yaʼni inson va atrof-muhitning o‘zaro munosabatlari bilan bog‘liq masalalarga katta qiziqish mavjud. Shovqin va tebranish kabi akustik omillarning salbiy taʼsiri akustika va tibbiyotda ancha vaqtdan beri o‘rganiladi. Ammo bunday taʼsir oqibatlariga qarshi kurash ko‘pincha ayrim kasbiy guruhlar muammosi deb qaralgan. «Akustik jihatdan ifloslangan» dunyoda yashash muammosi umuminsoniy ahamiyatga ega ekani anglangach, ekologiyaning mazkur yo‘nalishi shakllandi. 1993-yilda Butunjahon akustik ekologiya forumi (inglizcha World Forum for Acoustic Ecology) tashkil etildi. Uning maqsadi tabiiy va inson yaratgan tovush muhitining taʼsiriga oid ilmiy, ijtimoiy va madaniy jihatlarni o‘rganishdan iborat. 2000-yildan buyon «Akustik ekologiya jurnali» muntazam chop etib kelinadi (inglizcha The Journal of Acoustic Ecology).

Bioakustika

Insondan tashqari ko‘plab tirik mavjudotlar ham muloqot qilish va atrof-muhit holatini baholash uchun tovushlardan foydalanadi. Tirik organizmlarning tovush hosil qilishi, ularni idrok etishi va qo‘llaydigan tovushlarining o‘ziga xos xususiyatlari akustikaning bioakustikadeb ataladigan bo‘limida o‘rganiladi. ko‘rshapalaklar tovush signallaridan mo‘ljal olishda foydalanishi haqidagi dastlabki taxminlar 1770-yildayoq bildirilgan. Biroq ko‘rshapalaklarning ultratovushdan foydalanishi asboblar yordamida faqat 1938-yilda tasdiqlangan. XX asrning elliginchi yillari boshida delfinlar tovushlari o‘rganila boshlandi. Tadqiqotlar ular chastotasi yuz kilogersdan yuqori tovushlardan foydalanishini ko‘rsatgan. Tirik tabiatni kuzatish ayrim umumiy xulosalar chiqarishga imkon beradi: kichik mavjudotlar ko‘proq yuqori, yirik mavjudotlar esa past chastotali tovushlardan foydalanadi. Biroq istisnolar ham bor: ancha yirik dengiz hayvonlari — delfinlar — yuqori chastotali ultratovushdan foydalanadi. Umuman olganda, tovushning xossalari uning hosil bo‘lish mexanizmi bilan belgilanadi. Bu turli mexanizmlar biologik akustikada o‘rganiladi.

Aeroakustika

Aeroakustika — havo oqimi yoki havoda harakatlanayotgan turli obyektlar keltirib chiqaradigan g‘alayonlar natijasida paydo bo‘luvchi tovushlarning hosil bo‘lish mexanizmlari va xossalarini o‘rganadigan akustika bo‘limi. Havo oqimida maʼlum turdagi g‘alayonlar (turbulent yoki girdobli tuzilmalar) yuzaga kelib, o‘zaro taʼsirlashsa va oqimning kinetik energiyasi tovush to‘lqini energiyasiga aylansa, tovush hosil bo‘lishi mumkin. Bunday energiya uzatish jarayoni ancha murakkab, chunki oqimdagi va to‘lqindagi muhit zarrachalarining harakati tubdan farq qiladi. Birinchi holatda massa ko‘chadi, yaʼni zarrachalar fazoda sezilarli siljiydi. To‘lqin tarqalganda esa faqat holat uzatiladi — muhit zarrachalari barqaror muvozanat holati atrofida tebranadi, xolos.

Ultratovush

Ultratovush deb gazlar, suyuqliklar va qattiq jismlarda chastota spektrida 20 kGs dan yuqori tarkibiy qismlar mavjud bo‘lgan tovush to‘lqinlariga aytiladi (ular insonda eshitish hissini uyg‘otmaydi). Bunday chastota diapazonidagi tovush to‘lqinlarini tadqiq qilishning akustikada alohida bo‘limga ajratilishi, avvalo, texnologik vazifalarni hal etishda ultratovushdan nihoyatda keng foydalanilishi bilan bog‘liq.

Nochiziqli akustika

Ideal siqiluvchan suyuqlik akustikasining asosiy matematik modellarini tavsiflash uchun chiziqli tenglama (1) keltirilgan edi. Ushbu tenglamani olishda ikkita asosiy faraz qilingan. Birinchisi — kinematik faraz — muhit nuqtalarining harakat tezligi tovush tezligiga nisbatan kichikligi (akustik Max soni) haqidagi kuzatishlarga asoslangan. Bu haqiqatan shunday, chunki hatto inson eshitish tizimining og‘riq ostonasiga mos tovush intensivligida ham Max soni birdan juda kichik ( $M$ = 0,0014). Shuning uchun harakat tenglamalarida ayrim juda kichik hadlarni eʼtiborsiz qoldirish mumkin.

Ikkinchi faraz holat tenglamasining chiziqliligi bilan bog‘liq edi:

p = χ s .

Ko‘p hollarda bunday faraz o‘rinli bo‘lib, chiziqli model doirasida akustikaning juda ko‘plab masalalari yechilgan. Ammo tajribalar muayyan sharoitlarda tajriba natijalari bilan hisob-kitoblar orasida tafovutlar borligini ko‘rsatdi. Ideal suyuqlikning holat tenglamasi quyidagi ko‘rinishda olinsa, ko‘pincha bu tafovutlarni bartaraf qilish mumkin:

p = A s + \frac{1}{2} B s^{2} .

Bu yerda nochiziqli akustika adabiyotlarida anʼanaviy qo‘llanadigan belgilashlar kiritilgan; $A$ va $B$ o‘rtasidagi nisbat akustik muhitning nochiziqlilik darajasini belgilaydi. Masalan, ikki atomli gazlar uchun $B / A = 0,4$ , distillangan suv uchun esa $B / A = 5,0$ . Bu nisbatning qiymati inson aʼzolarini ultratovush bilan tekshirish natijalariga ishlov berishda muhim. Turli moddalar va inson aʼzolari to‘qimalari uchun ushbu qiymatlar qator maʼlumotnomalarda jadval ko‘rinishida berilgan.

To‘lqinli harakatlarning nochiziqliligi tufayli akustik levitatsiya, radiatsion tovush bosimi, akustik oqimlarkabi hodisalar kuzatiladi. Nochiziqli effektlar yordamida gidroakustikada parametrik antennalar va qabul qilgichlar yaratiladi. Ichki aʼzolarni ultratovush orqali tekshirishda nochiziqlilikni hisobga olish akustik tasvirlarning kontrastligini oshirishga imkon beradi. Sunami to‘lqinlarining shakllanishi va qirg‘oqqa yaqinlashganda to‘lqinlarning parchalanishi ham nochiziqlilikning namoyon bo‘lishidir.

Geoakustika

Geoakustika — Yer po‘sti, gidrosfera va atmosferada infratovush, tovush va ultratovush to‘lqinlarining xususiyatlarini o‘rganadigan akustika bo‘limi. U Yer haqidagi fanlarning umumiy yo‘nalishi bo‘lgan geofizikaning. Mazkur fan Yer haqidagi fanlarning umumiy sohasi bo‘lgan geofizikaning tarkibiy qismidir. Chunki Atmosfera akustikasi va okean akustikasi alohida bo‘limlarga ajralganligi sababli geoakustika atamasi hozir asosan Yer po‘sti va Yerning chuqurroq qatlamlaridagi to‘lqinlarni o‘rganadigan sohani anglatadi. Bunday tovushlarning manbai tabiiy hodisalar (zilzilalar, ko‘chkilar, vulqon otilishi, meteoritlar qulashi va hokazolar), shuningdek, maxsus vibratsion qurilmalar hamda turli portlashlar bo‘lishi mumkin. Har ikkala holatda ham Yer qaʼridagi elastik to‘lqinlarning xossalarini aniqlash katta qiziqish uyg‘otadi. Zilzila to‘lqinlari Yer po‘sti, mantiyasi va yadrosi tuzilishi hamda bevosita kuzatib bo‘lmaydigan chuqurliklarda kechadigan deformatsiya jarayonlari haqida muhim maʼlumot beradi. Aynan shu holat o‘z vaqtida yer ostidagi yadro portlashlari o‘tkazilganini samarali aniqlash imkonini bergan.

Akustikaning boshqa bo‘limlari

Geometrik akustika — juda kichik to‘lqin uzunligi yaqinlashuvida tovush tarqalish qonuniyatlarini o‘rganadigan akustika bo‘limi. U tovush nurlari shunday chiziqlarki, ularga o‘tkazilgan urinmalar akustik tebranishlar energiyasining tarqalish yo‘nalishi bilan mos keladi, degan tasavvurga asoslanadi.
Qurilish akustikasi — binolar va sanoat korxonalarini shovqindan himoya qilish (konstruksiyalar va inshootlarni hisoblash, materiallarni tanlash va hokazolar).
Transport akustikasi — turli transport vositalarida (samolyotlar, poyezdlar, avtomobillar va boshqalarda) shovqinni tahlil qilish, tovushni yutish va tovush izolatsiyasi usullari hamda vositalarini ishlab chiqish.
Ultratovush akustikasi — ultratovush nazariyasi, ultratovush uskunalarini, jumladan gidroakustika, o‘lchash texnikasi va boshqa sanoat sohalari uchun ultratovush o‘zgartirgichlarini yaratish.
Kvant akustikasi (akustoelektronika) — nazariya gipertovush, shuningdek, sirt akustik to‘lqinlari asosidagi filtrlarni yaratish.
Nutq akustikasi — nutqning nazariyasi va sintezi, shovqin fonidan nutqni ajratib olish, nutqni avtomatik tanish va hokazolar.
Raqamli akustika — mikroprotsessor (audioprotsessor) va kompyuter texnikasini yaratish bilan bog‘liq.

Akustikadagi makroskopik darajadagi qiziqarli tadqiqot yo‘nalishlari quyidagilardir:

harakatlanayotgan muhitlarda tovush tarqalishi;
muhitdagi bir jinsli bo‘lmagan qismlarda tovushning sochilishi va tartibsiz muhitlarda tarqalishi;
tovush to‘lqini maydonidagi makroskopik oqimlarning xususiyati (akustik oqimlar);
kuchli ultratovush to‘lqini maydonida moddaning tutishi, kavitatsion hodisalar.

Mikroskopik darajada muhitning elastik tebranishlari fononlar — atomlar yoki ionlarning jamoaviy tebranishlari orqali tasvirlanadi. Metall va yarimo‘tkazgichlarda ionlarning bunday tebranishlari elektron suyuqligining ham tebranishiga olib keladi, yaʼni makroskopik darajada tovush elektr tokini hosil qilishi mumkin. Bu hodisalar va ulardan foydalanish imkoniyatlarini o‘rganuvchi akustika bo‘limi akustoelektronika deb ataladi.

Shunga yaqin yana bir tadqiqot yo‘nalishi — akustooptika, yaʼni muhitda tovush va yorug‘lik to‘lqinlarining o‘zaro taʼsirini, xususan, yorug‘likning ultratovushda difraksiyalanishini o‘rganish.

Adabiyotlar

Aldoshina I., Pritts R. Musiqiy akustika. Darslik. — Sankt-Peterburg: Kompozitor, 2006. — 720 bet. ISBN 5-7379-0298-6
Mankovskiy V. S. Ovoz yozish studiyalari va zallarining akustikasi. — Moskva: Iskusstvo, 1966. — 376 bet.
Annotatsiya // Lepindin L. F. Akustika. — 1978. — 448 bet.
Radzishevskiy A. Yu. Analog va raqamli tovush asoslari. — Vilyams, 2006. — ISBN 5-8459-1002-1.
Strett J. V. (lord Reyli). Tovush nazariyasi // Ingliz tilidan tarjima. 2 jildda. Moskva: Davlat texnik-nazariy adabiyotlar nashriyoti, 1940. — 1-jild. — 500 bet; 2-jild. — 476 bet.
Ananyev A. Ovoz rejissyorlari uchun akustika : [O‘quv qo‘llanma]. — Kiyev : Feniks, 2012. — 251 bet. : Rasmlar, jadvallar.
Vitvitskaya Ye. V. Zallar akustikasi : 1201 — «Arxitektura» yo‘nalishi bo‘yicha oliy taʼlim muassasalari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma / Odessa : Astroprint, 2002. — 144 bet, rasmlar. — Bibliografiya: 138–141-betlar. — ISBN 966-549-722-7
Protopopov G. V. Akustika va ultratovush nazariyasi : Maʼruza kursi matnlari. — Ukraina SSR Oliy va o‘rta maxsus taʼlim vazirligi, Odessa politexnika instituti. — Odessa, 1972.
Prodayvoda G. T. Tog‘ jinslari teksturalari akustikasi : O‘quv qo‘llanma / . — Kiyev : BGL «Gorizonti», 2004. — 143 bet.
Akustik texnika : O‘quv qo‘llanma : Asarlar to‘plami : 15 jildda / [Ukraina Taʼlim va fan vazirligi, Ukraina Milliy texnika universiteti «Kiyev politexnika instituti», Akustika va akustoelektronika kafedrasi]; umumiy tahrir V. S. Didkovskiy. — Kiyev : Nemtsev, 2000-yildan. — (Akustik kutubxonasi. Akustik texnika).
Pol R. V. Mexanika va akustikaga kirish. Nemis tilidan I. V. Radchenko tarjimasi, B. N. Finkelshteyn tahriri ostida. — Xarkov; Kiyev : DNTVU, 1933. — 266 bet.
Gidrodinamika va akustika = Hydrodynamics and acoustics : Ilmiy jurnal / Ukraina Milliy fanlar akademiyasi Gidromexanika instituti. — Kiyev, 2018-yildan.
Grinchenko V. T., Vovk I. V., Matsipura V. T. Akustika asoslari. — Kiyev: Naukova dumka, 2007. — 640 bet.