Ko‘zgu — silliq yuzaga ega, qaytaruvchi xususiyatlarga ega bo‘lgan hamda yorug‘likni (yoki boshqa nurlanishni) qaytarishga mo‘ljallangan material. Ko‘zgu sifatida shisha, plastmassa, metall va boshqa materiallar ishlatilishi mumkin. Eng keng tarqalgan ko‘zgu turi — yassi ko‘zgudir.

Chapda: Bronza ko‘zgu, Yangi podsholik, XVIII sulola, miloddan avvalgi 1540–1296-yillar, Klivlend san’at muzeyi (AQSh)
O‘ngda: ko‘zgu ushlab o‘tirgan ayol; qadimgi yunon Attika qizil figurali vaza tasviri lekifi, rassom Saburov asari, miloddan avvalgi 470–460-yillar, Milliy arxeologiya muzeyi (Afina) (Gretsiya)

Ko‘zgular ixtiro qilinishidan oldin odamlar o‘z aksini suv havzalarida ko‘rishgan. Biroq bu noqulay bo‘lgani sababli ular o‘z aksini ko‘chma buyum yordamida ko‘rish usulini izlashgan.

Arxeologlar dastlabki kichik ko‘zgularning qalay, oltin va platinadan yasalgan, bronza davriga oid namunalarini topishgan.

Ko‘zgularning zamonaviy tarixi Yevropada shisha idishlarni puflab tayyorlash o‘zlashtirilgan 1240-yildan boshlanadi. Haqiqiy shisha ko‘zgu ixtirosi 1279-yilga to‘g‘ri keladi. O‘shanda italiyalik rohib-fransiskan Jon Pekam shishani yupqa qalay qatlami bilan qoplash usulini ta’riflagan.

Ko‘zgu ishlab chiqarish quyidagicha kechgan. Usta naycha orqali shisha idishga eritilgan qalay quygan; qalay idishning ichki yuzasiga bir tekis yoyilgan. Shisha shar sovigach, bo‘laklarga ajratilgan. Dastlabki ko‘zgu mukammal emas edi: botiq shisha siniqlari tasvirni biroz buzgan, biroq undagi aks yorqin va tiniq bo‘lgan.

XIII asrda Gollandiyada ko‘zgu tayyorlashning hunarmandchilik usuli o‘zlashtirildi. Keyinchalik bu usul Flandriyada va Germaniyaning hunarmandlar shahri Nyurnbergda tarqaldi. Bu yerda 1373-yilda birinchi ko‘zgu ustaxonasi ochildi.

1407-yilda venetsiyalik aka-uka Danzalo del Gallo flamandlardan patentni sotib olishdi va Venetsiya bir yarim asr mobaynida ajoyib Venetsiya ko‘zgularini ishlab chiqarish monopoliyasini saqlab qoldi. Aslida ularni flamand ko‘zgulari deb atash to‘g‘riroq bo‘lardi. O‘sha davrda ko‘zgu ishlab chiqariladigan yagona joy Venetsiya bo‘lmasa-da, aynan Venetsiya ko‘zgulari eng yuqori sifati bilan ajralib turgan. Venetsiyalik ustalar aks ettiruvchi aralashmaga oltin va bronza qo‘shishgan. Bitta Venetsiya ko‘zgusining narxi kichik dengiz kemasining qiymatiga teng bo‘lgan. Fransuz zodagonlari bunday ko‘zguni sotib olish uchun ba’zan butun boshli mulklarini sotishga majbur bo‘lishgan. Masalan, bizgacha yetib kelgan ma’lumotlarga ko‘ra, 100х65 sm o‘lchamli uncha katta bo‘lmagan ko‘zgu 8000 livrdan qimmatroq, shu o‘lchamdagi Rafael kartinasi esa taxminan 3000 livr turgan. Ko‘zgular nihoyatda qimmat bo‘lgan. Ularni faqat juda boy aristokratlar va qirollik oilasi a’zolari sotib olib, to‘play olishgan.

XVI asr boshida Murano orolidan bo‘lgan aka-uka Andrea Domeniko hali issiq shisha silindrni uzunasiga kesib, uning ikki yarmini mis stol ustida yoyishdi. Natijada jilosi, billurdek shaffofligi va tiniqligi bilan ajralib turuvchi yassi ko‘zgu shishasi hosil bo‘ldi. Bunday ko‘zgu, shisha shar siniqlaridan farqli ravishda, tasvirni buzmagan. Bu ko‘zgu ishlab chiqarish tarixidagi eng muhim voqea bo‘ldi.

XVI asr oxirida urfga ergashgan Fransiya qirolichasi Mariya Medichi Venetsiyadan o‘zining ko‘zguli xonasi uchun 119 ta ko‘zgu buyurtma qilib, katta mablag‘ to‘ladi. Venetsiyalik ko‘zgu ustalari ham qirolichaning bu qadamiga g‘oyat saxiylik bilan javob qaytarib, Fransiya qirolichasi Mariya Medichiga ko‘zgu sovg‘a qilishdi. U dunyodagi eng qimmat ko‘zgu hisoblanadi va hozir Luvrda saqlanadi. Ko‘zgu agatlar va onikslar bilan bezatilgan, uning gardishiga esa qimmatbaho toshlar qadab chiqilgan.

Fransuz zodagonlari o‘z qasrlari va saroylaridagi dabdabali ziyofatlarda mehmonlarga boyliklarini namoyish etish maqsadida qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan hashamatli romlardagi ko‘zgularni faxr bilan ko‘rsatishgan. Bundan tashqari, aslzodalar, ularning xotinlari va ma’shuqalari tantanali liboslarini kichik ko‘zgular bilan bezashni yaxshi ko‘rishgan. Bir safar Fransiya qirolichasi Avstriyalik Anna, Lyudovik XIVning onasi, balga mayda ko‘zgu bo‘laklari qadalgan ko‘ylakda kelgan. Bunday ko‘ylak davlat xazinasiga juda qimmatga tushgan. Moliya vaziri janob Kolber mamlakat xonavayron bo‘lmasligi uchun zudlik bilan chora ko‘rish kerak, degan qarorga kelgan. Kolber Muranoga ishonchli odamlarini yuborib, ular to‘rt nafar muranolik ustaga pora berishgan va ularni tunda kichik qayiqda Fransiyaga olib ketishgan. Fransuzlar qochqin ustalarni chiroyli qo‘rg‘onga joylashtirgach, ularning oilalarini ham Muranodan olib kelishgan. Venetsiya o‘z fuqarolarining qochishiga ko‘nika olmagan va ustalarga ikki marta qat’iy ogohlantirish yuborgan. Ammo ustalar Fransiya tojining himoyasiga ishonib, ogohlantirishlarga e’tibor bermagan. Italiyaliklar bir muddat erkin hayot va yuqori daromaddan bahramand bo‘lib ishlashgan. Keyinchalik ularning eng mohir va tajribalisi zaharlanishdan vafot etgan, ikki hafta o‘tib ikkinchisi ham o‘lgan. Qolganlar o‘zlariga xavf tahdid solayotganini anglab, qo‘rquv ichida uylariga qaytishga ruxsat so‘rashgan. Ularni ushlab qolishmagan: uddaburon fransuzlar bu vaqtga kelib ko‘zgu yasashning barcha sirlarini o‘zlashtirib bo‘lishgan edi. 1665-yilda Tur-de-Vilda Fransiyadagi birinchi ko‘zgu manufakturasi ochilgan.

Fransuzlar qobiliyatli shogird bo‘lib chiqishdi va tez orada hatto ustozlaridan o‘zib ketishdi. Ko‘zgu shishasini Muranodagidek puflab emas, quyish usulida tayyorlay boshlashdi. Bu texnologiyada eritilgan shisha bevosita eritish qozonidan tekis yuzaga quyiladi va valik yordamida yoyiladi. Ushbu usul muallifi sifatida Luka De-Nega tilga olinadi.

Fransiyada ko‘zgu manufakturasi ochilganidan so‘ng ko‘zgular narxi keskin pasaya boshladi. Bunga nisbatan arzon ko‘zgular ishlab chiqargan nemis va bogemiyalik shisha zavodlari ham hissa qo‘shdi. Ko‘zgular xususiy uylar devorlarida surat romlari ichida paydo bo‘la boshladi. XVIII asrda Parij aholisining uchdan ikki qismi ko‘zguga ega bo‘ldi. Bundan tashqari, ayollar kamariga zanjir bilan biriktirilgan kichik ko‘zgularni taqib yurishgan.

Ko‘zgu ishlab chiqarishda inqilobni nemis kimyogari Yustus fon Libix amalga oshirdi. U kumushdan foydalanishni 1835-yilda boshlab, ko‘zgularni kumushlash orqali yanada tiniq tasvir olishga erishdi. Bu texnologiya deyarli o‘zgarmagan holda hozirgacha ko‘zgu ishlab chiqarishda qo‘llanmoqda.

Ko‘zgudan qaytgan nurlarning yo‘nalishini tushunish geometrik optika qonunlarini qo‘llab, yorug‘likning to‘lqin tabiatini hisobga olmaganda osondir. Faraz qilaylik, yorug‘lik nuri tushayotgan barcha yorug‘likni qaytaradigan ideal yassi ko‘zgu sirtiga nur tushgan nuqtada sirtga o‘tkazilgan normal (perpendikulyar) bilan ma’lum burchak hosil qilib tushadi. Bu holda qaytgan nur tushayotgan nur va sirt normalidan hosil bo‘lgan tekislikda yotadi; qaytgan nur bilan normal orasidagi burchak esa tushish burchagiga teng bo‘ladi. Ko‘zgu tekisligiga to‘g‘ri burchak ostida tushgan nur o‘zi kelgan yo‘nalish bo‘ylab qaytadi.

Eng sodda — yassi ko‘zguda tasvir ko‘zgu ortida, buyumning ko‘zgu tekisligiga nisbatan simmetrik holatida joylashadi. U mavhum, to‘g‘ri va buyumning o‘zi bilan bir xil o‘lchamda bo‘ladi. Buni yorug‘likning qaytish qonuni yordamida oson aniqlash mumkin. Yassi ko‘zguni, shuningdek, sferik ko‘zguning (qavariq yoki botiq bo‘lishidan qat’i nazar) radiusi cheksizlikka intiladigan chegaraviy holati deb qarash mumkin. Bunda uning xususiyatlari sferik ko‘zgu formulasi va sferik ko‘zguning kattalashtirish formulasi orqali aniqlanadi.

Dastlabki ko‘zgular bronza davriga borib taqaladi. Ular kumush, mis yoki bronza varaqlaridan tayyorlangan. Keyinchalik orqa yuzasiga yupqa qalay, oltin yoki undan keyin kumush va simobning qattiq qotishmalari qoplangan shisha ko‘zgular ishlab chiqarila boshlandi.

Botiq ko‘zgular 1240-yilda paydo bo‘lgan. Buning uchun shisha sharlar puflab yasalib, ichiga eritilgan qalay quyilgan. Qalay sharning ichki yuzasiga bir tekis yoyilgan. Keyin shar bo‘laklarga ajratilgan.

XVI asr boshlarida ko‘zgu ustalari yassi ko‘zgular yasashni o‘rgandilar. Issiq shisha silindr uzunasiga kesilib, uning ikki yarmi mis stol ustida yoyilgan va shisha varaqlar olingan. O‘sha davrda shishaga aks ettiruvchi qatlam hosil qilish uchun amalgamalar (simobning boshqa metallar bilan suyuq yoki qattiq qotishmalari) ham ishlatila boshlandi.

Keyinchalik fransuzlar ko‘zgu shishasini puflash o‘rniga quyish usulida ola boshladilar. Eritilgan shisha tekis yuzaga quyilib, valik bilan yoyilgan.

Ba’zi optik asboblarda to‘liq qaytish hodisasiga asoslangan ko‘zgulardan foydalaniladi. Bu hodisa turli sindirish ko‘rsatkichlariga ega muhitlar chegarasida yuz beradi.

Ko‘zgudagi aks o‘zining «ikkinchi men»i mavjud bo‘lishi mumkinligi bilan birinchi marta duch kelgan odamlarga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Ular ko‘zguda dastlab butunlay boshqa kishi aks etgan, keyinchalik esa unda insonning ruhi aks etadi, deb hisoblashgan.

Bu bilan ko‘plab fol ochishlar, marosimlar va xurofotlar bog‘liq. Masalan, siniq ko‘zguga qaramaslik yoki inson vafotidan keyin 9 kun davomida uydagi ko‘zgularni yopib qo‘yish odatlari.

Smartfon, planshet, noutbuk, videotelefon, televizor yoki bir tomonida old kamera va displey bo‘lgan boshqa qurilmadan ko‘zgu sifatida foydalanish mumkin.

Quyosh pechi quyosh energiyasi va ko‘zguli sirt yordamida taom pishiradi.

• 
  quyosh pechi
• 
  ulkan quyosh pechi quyosh va ko‘zgular yordamida 3500 daraja harorat hosil qilishi mumkin
• 
  1957-yilgi sigaret yoqish uchun ko‘zguli moslama

• 
  Birinchi sirtli ko‘zgu, alyuminiy bilan qoplangan va dielektrik qoplamalar bilan mustahkamlangan. Tushayotgan yorug‘likning burchagi (ko‘zgudagi yorug‘lik hamda uning orqasidagi soya orqali ko‘rsatilgan) qaytish burchagiga aniq teng (qaytgan nur stolga tushadi).
• 
  Ko‘zgu, zarhal kumushdan yasalgan, XVIII asrga oid, Strasburg bezak san’ati muzeyida
• 
  Fotosuratchi o‘zini qavariq-botiq ko‘zguda suratga olmoqda, Universum muzeyida, Mexiko shahrida
• 
  Katta qavariq ko‘zgu. Kuzatish masofasi ortishi bilan tasvirdagi buzilishlar ham kuchayadi.
• 
  Tan sulolasi davridagi bronza ko‘zguning orqa tomoni
• 
  Ko‘zguga qarab turgan ayol haykali, Xalebiddan, Hindiston, XII asr
• 
  Asosiy ko‘zguni sayqallash — Xabbl kosmik teleskopi. Sirt sifatidagi taxminan 4λ og‘ish dastlab tasvirning yomon bo‘lishiga olib kelgan. Keyinchalik bu holat tuzatuvchi optika yordamida bartaraf etilgan.
• 
  Sirtning to‘lqinsimon qumtepalariga o‘xshash notekisligi oddiy ko‘zguning uzoq maydondagi aksida artefaktlar, tasvir buzilishi va sifatning pasayishiga sabab bo‘lgan.
• 
  Sheval ko‘zgusi — erkin tebranish imkonini beradigan romga o‘rnatilgan, odam bo‘yiga teng poldagi ko‘zgu
• 
  Sferik qavariq ko‘zgudagi akslar. Fotosuratchi yuqori o‘ng tomonda ko‘rinadi.
• 
  Poyga avtomobilidagi yon ko‘zgu
• 
  Orqani ko‘rish ko‘zgusi
• 
  Parabolik novlar Xarper ko‘li yaqinida, Kaliforniyada
• 
  Sinovdan o‘tkazilayotgan ko‘zgu segmentlari: E-ELT
• 
  Yupqa korpusli deformatsiyalanadigan ko‘zgu. Uning eni 1120 mm, qalinligi atigi 2 mm bo‘lib, aksariyat deraza oynalaridan ancha yupqadir.
• 
  Dielektrik qoplamali ko‘zgu bo‘yoq lazerida ishlatiladi. Uning qaytarish koeffitsiyenti 99% dan yuqori bo‘lib, 550 nanometr (sariq rang) to‘lqin uzunligidagi yorug‘likni qaytaradi, biroq boshqa ranglarning aksariyatini o‘tkazadi.
• 
  Dielektrik ko‘zgu sozlanadigan lazerlarda ishlatiladi. Markaziy to‘lqin uzunligi 600 nm va o‘tkazish polosasi kengligi 100 nm bo‘lgan qoplama to‘q sariq rangli qog‘ozni to‘liq aks ettiradi, ko‘k qog‘ozning esa faqat qizg‘ish tuslarini qaytaradi.
• 
  Ko‘p qirrali ko‘zgu, Kibbl-Palas, Glazgo, Shotlandiya
• 
  Manxettendagi ko‘zguli bino — 2008
• 
  Tramp xalqaro mehmonxonasi va minorasi Chikago markazidagi ufq manzarasini Chikago daryosi bo‘ylab aks ettiradi.
• 
  Ko‘zgu oldidagi Venera Titsian
• 
  Interyer dizaynidagi ko‘zgular: «B. xonimning uyidagi kutish zali», art-deko uslubida italiyalik me’mor Arnaldo del Ira, Rim, 1939-yil
• 
  Ko‘zgular daraxtzori Xilari Arnold Beyker, Romsi
• 
  Kamin ustidagi tokcha va uning ustidagi ko‘zgu, taxm. 1750, V&A muzeyi, № 738:1 dan 3–1897 gacha
• 
  Ko‘zguli ko‘zoynak — Prezi HQ
• 
  30-sahifadagi illyustratsiya: Mjallhvít (Oppoqiz) — 1852-yilda islandchaga tarjima qilingan ertak, muallifi Grimm
• 
  Taytszitu ramkasi trigrammalar bilan bezatilgan va jinlardan himoyalovchi ko‘zgu. Bu tumor yovuz ruhlarni haydaydi hamda uyni baxtsizlikdan asraydi, deb hisoblanadi.
• 
  Balandligi 4,5 metr (15 fut) bo‘lgan akustik ko‘zgu, Kilnsi-Granj, Sharqiy Yorkshir, Buyuk Britaniya
• 
  Fotoapparatda qizil ko‘z effektini kamaytirish uchun ishlatiladigan issiq ko‘zgu
• 
  «Ko‘zgu oldida. Maktub o‘qish».
  Ivan Ivanovich Shishkin

• Burovik K. A. Ko‘zgu // «Buyumlarning qizil kitobi»: lug‘at. — M.: «Ekonomika», 1996. — B. 178—179. — 215 b. — ISBN 5-282-01639-7.
• Sabin Melshior-Bonne. Ko‘zgu tarixi. — M.: «Novoye literaturnoye obozreniye», 2006. — («Kundalik hayot madaniyati»). — ISBN 5-86793-384-9.
• Babaytsev A. V. Siyosatda ko‘zgu va ko‘zgusimonlik ramzlari // Falsafa va sivilizatsiya kelajagi: IV Rossiya falsafa kongressi ma’ruzalari va chiqishlari tezislari, 24—28-may: 5 jildda / Moskva davlat universiteti. — M.: «Sovremennye tetradi», 2005. — 5-jild. — 9—10-betlar.
• Ko‘zgu // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
• Hans Biderman Ko‘zgu // Ramzlar ensiklopediyasi = Knaurs Lexikon der Simbole. — M.: Respublika, 1996. — B. 95-96. — 336 b. — ISBN 5-250-02592-7.
• Abram Zinovyevich Vulis. Adabiy ko‘zgular. — Sovetskiy pisatel, 1991. — 480 b. — 25 000 nusxa. — ISBN 5-265-014-96-9.
• Xona ko‘zgulari // Uy xo‘jaligining qisqa ensiklopediyasi / tahriri ostida: A. I. Revin. — M.: Sovetskaya ensiklopediya, 1960. — J. 1. — B. 210—211. — 770 b.