O‘rta yer dengizi

O‘rta yer dengizi
Средиземное море
O‘rta yer dengizi
Xususiyatlari
Maydoni2 500 000 km²
Hajmi3 839 000 km³
Sohil chizig‘i uzunligi46 000 km
Eng katta chuqurligi5121 m
O‘rtacha chuqurligi1541 m
Joylashuvi
35° sh. k. 18° shq. u.HGЯO
Mamlakat
Средиземное море
Точка
O‘rta yer dengizi
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar
Ioniya dengizi
Egey dengizi

O‘rta yer dengizi — materiklararo dengizbo‘lib, kelib chiqishi jihatidan chuqur suvli psevdoabissal ichki shelf botiqligidir, u g‘arbda Atlantika okeani bilan Gibraltar bo‘g‘ozi orqali tutashgan.

O‘rta yer dengizi tarkibida 10 ta dengiz ajratiladi (g‘arbdan sharqqa soat mili yo‘nalishida): Alboran, Balear, Liguriya, Tirren, Ioniya (uning shimolida Adriatika), Krit (uning shimolida Egey), Kipr va Liviya.

Kipr dengizining Kipr va Kichik Osiyo orasidagi shimoli-sharqiy qismi Kilikiya dengizi (nomi Kilikiyadan olingan), Kipr va Yaqin Sharq sohillari orasidagi sharqiy qismi esa Levant dengizi (nomi Levant atamasidan olingan).

O‘rta yer dengizi havzasiga, shuningdek, Marmar, Qora va Azov dengizlari ham kiradi.

O‘rta yer dengizi qadimgi sivilizatsiyalar beshigi hisoblanadi.

Etimologiyasi

Bu nomni (yunoncha Μεσόγειος Θάλασσα, lotincha Mare Mediterraneum — « Yer o‘rtasidagi dengiz») ilk bor muomalaga kiritgan antik davr yozuvchisi Gay Yuliy Solino‘z davridagi tasavvurlarga tayangan, chunki qadimgi yevropalik va shimoliy afrikalik sivilizatsiyalar aynan shu dengiz havzasida rivojlangan va dengiz ular o‘rtasida tabiiy aloqa yo‘li vazifasini bajargan.

Tarix davomida O‘rta yer dengizi turlicha nomlangan. Masalan, karfagenliklar uni «Suriya dengizi», keyingi davr rimliklari esa Mare Nostrum («Bizning dengizimiz»), ba’zan Mare Internum («Ichki dengiz») deb atagan.

Qadimgi suriyaliklarning matnlarida, finikiyaliklarning dostonlarida va yahudiylarning Bibliyasida u avvalo «Buyuk dengiz» deb tanilgan (ibroniycha הַיָּם הַגָּדוֹל‎, Ha-Yam Ha-Gadol, Sahroda (Son. 34:6, 7; Yoshua (Yosh. 1:4, 9:1, 15:47); Hizqiyol (Hizq. 47:10, 15, 20) yoki shunchaki «Dengiz» (Shohlar kitobi I (3Shoh. 5:9; taqqoslang: Makkabiylar I 14:34, 15:11); biroq u «So‘nggi dengiz» deb ham atalgan (ibroniycha הַיָּם הָאַחֲרוֹן‎). Dengiz Buyuk Suriya yoki Muqaddas yer ning g‘arbiy sohilida joylashgani sababli uning nomi ba’zan «G‘arbiy dengiz» deb tarjima qilingan (Qonunlar takrori Qon. takr. 11:24; Yoel Yoel 2:20). Yana bir nomi « filistiyaliklar» (ibroniycha יָם פְּלִשְׁתִּים‎, Chiqish (Chiq. 23:31dengizi» bo‘lib, bu nom isroilliklar bilan qo‘shni bo‘lgan holda sohilning katta qismini egallagan xalq nomidan kelib chiqqan. Dengiz, shuningdek, «Buyuk dengiz» (o‘rta inglizcha Grete See) nomi bilan «Umumiy prolog»[inglizcha] (inglizcha General Prologue) Jefri Choserningasarida uchraydi. U usmonli turk tilida ham Bahr-i Sefid, ya’ni «Musaffo oq dengiz» deb atalgan.

Ibroniy tilida u HaYam HaTikhon (ibroniycha הַיָּם הַתִּיכוֹן‎), ya’ni «O‘rtadagi dengiz» deyiladi. Bu yunoncha (Μεσόγειος), lotincha (Mare internum), nemischa (Mittelmeer), ispancha (Mar Mediterráneo), albancha (Deti Mesdhe) hamda zamonaviy Yevropa va Yaqin Sharq tillaridagi nomlarga mos keladi (Mediterranean va hokazo).

Shuningdek, arab tilida u al-bahr al-abyad al-mutavassit (arabcha اَلْبَحرْ الأبيض المتوسط‎), ya’ni «O‘rtadagi oq dengiz» sifatida tanilgan. Islomiy va qadimgi arab adabiyotida esa u bahr ar-rum (arabcha اَلْبَحرْ الروم‎), ya’ni «Rim/Vizantiya dengizi» deb tilga olingan.

Turk tilida u Akdeniz, ya’ni «Oq dengiz» yoki «G‘arbiy dengiz» deb ataladi, chunki O. O‘zturkning fikricha, o‘g‘uz tilida oq rang (ak) go‘yoki «g‘arb»ni anglatgan.

Tarixi

Hozirgi O‘rta yer dengizi qadimgi Tetisokeanining qoldig‘i bo‘lib, u ancha keng bo‘lgan va sharqqa uzoq masofagacha cho‘zilgan. Tetis okeanining qoldiqlari qatoriga Orol, Kaspiy, Qora va Marmar dengizlari ham kiradi; ular okeanning eng chuqur botiqlariga mos keladi.

6 mln yil oldin, Gibraltar bo‘g‘ozi paydo bo‘lishidan avval O‘rta yer dengizi Atlantika okeani bilan sayozroq bo‘g‘oz orqali tutashgan. Bu bo‘g‘ozning qadimgi vodiysi hozirgi Marokashhududida joylashgan. Muzlik davrlarida Jahon okeanining sathi 100—120 m ga pasaygan. Natijada O‘rta yer dengizi bir necha bor alohida havzaga aylanib, deyarli butunlay qurib qolgan (qarang: Messina sho‘rlanish inqirozi).

5 mln yil oldin ulkan zilzila oqibatida Atlantika okeani suvlari Gibraltar bo‘g‘ozi orqali yorib o‘tib, O‘rta yer dengizi havzasini suv bilan to‘ldirgan.

Tabiiy-geografik tavsif

O‘rta yer dengizining chegaralari

O‘rta yer dengizi Yevropa, Afrika va Osiyoorasida joylashgani uchun shunday nom olgan.

Shimoli-sharqda u Dardanel bo‘g‘ozi orqali Marmar dengizi bilan, undan keyin Bosfor bo‘g‘ozi orqali Qora dengizbilan, janubi-sharqda esa Suvaysh kanali orqali Qizil dengiz bilan tutashadi.

O‘rta yer dengizining maydoni 2500 ming km². Sharqdan g‘arbgacha uzunligi 3700 km dan ortiq, shimoldan janubgacha eng katta kengligi esa 1600 km. Suv hajmi 3839 ming km³. Sohil chizig‘ining uzunligi taxminan 46000 km.

O‘rtacha chuqurligi 1541 m, eng katta chuqurligi esa 5121 m (Markaziy botiq).

O‘rta yer dengizining tog‘li qirg‘oqlari asosan abraziyaliva tekislangan, pasttekislik qirg‘oqlari esa laguna-limanli hamda deltalituzilishga ega; dengizning sharqiy qismidagi Adriatika dengizi sohillariga Dalmat tipidagi qirg‘oqlar xos.

Eng yirik qo‘ltiqlar: Valensiya, Lion, Genuya, Taranto, Sidra (Katta Sirt), Gabes (Kichik Sirt).

Eng katta orollar: Sitsiliya, Sardiniya, Kipr, Korsika, Krit, Balear va Evbeya.

O‘rta yer dengiziga Ebro, Rona, Tibr, Po, Nil va boshqa yirik daryolar quyiladi; ularning umumiy yillik oqimi taxminan 430 km³.

Tel-Aviv sohilidagi plyaj panoramasi

Sohilbo‘yi mamlakatlar

O‘rta yer dengizi quyidagi 21 ta BMTga a’zo davlatning qirg‘oqlarini yuvib turadi:

Ichki dengizlar

Afrika (chapda, ufqda) va Yevropa (o‘ngda), Gibraltar

tomonidan ko‘rinish Xalqaro gidrografiya tashkiloti (XGT) tasnifiga ko‘ra, O‘rta yer dengizi har biri alohida nomlangan kichikroq suv havzalariga bo‘linadi (g‘arbdan sharqqa):

Boshqa dengizlar

Amalfi sohillari, Tirren dengizi

Ular XGT kelishuvlarida tan olinmagan bo‘lsa-da, qadim zamonlardan hozirgacha keng ishlatiladigan boshqa dengiz nomlari ham mavjud:

Boshqa geografik obyektlar

Avliyo Georgiy qo‘ltig‘i va qor bilan qoplangan Sannin tog‘ining ko‘rinishi, Kornishtomonidan, Bayrut

Bu kichik dengizlarning ko‘pi mahalliy mifologiya va folklorda tilga olinadi hamda nomlari ham shu manbalardan kelib chiqqan. Dengizlardan tashqari ko‘plab qo‘ltiqlar va bo‘g‘ozlar:

Geologik tuzilishi va dengiz tubi relyefi

O‘rta yer dengizining tubi nisbatan tik materik yonbag‘irlariga ega, chuqurligi 2—4 km bo‘lgan bir necha botiqlarga bo‘lingan. Qirg‘oq bo‘ylab botiqlar tor shelf tasmasi bilan o‘ralgan; u faqat Tunis va Sitsiliyaqirg‘oqlari orasida, shuningdek, Adriatika dengizi hududida kengayadi.

Geomorfologik jihatdan O‘rta yer dengizini 3 havzaga ajratish mumkin: G‘arbiy — Jazoir-Provans havzasi (eng katta chuqurligi 2800 m dan ortiq) bo‘lib, u Alboran, Balear va Liguriyadengizlari botiqlarini, shuningdek, Tirren dengizi botiqlarini (3600 m dan ortiq) o‘z ichiga oladi; Markaziy havza chuqurligi 5100 m dan ortiq (Markaziy botiq hamda Adriatika va Ioniya dengizlarining botiqlari); Sharqiy — Levant havzasi chuqurligi taxminan 4380 m (Levant, Egey va Marmar dengizlarining botiqlari).

Stromboli

Ayrim botiqlar tubini neogen-antropogen davriga oid cho‘kindi va vulkanik jinslarning qalin qatlamlari qoplagan (Balear va Liguriya dengizlarida qalinligi 5—7 km gacha). Jazoir-Provans botiqining Messina davriga (yuqori miotsen) oid yotqiziqlarida tuz saqlovchi evaporit qatlamining (qalinligi 1,5—2 km dan ortiq) o‘rni katta. Bu qatlam tuz tektonikasiga xos tuzilmalarni hosil qiladi. Tirren botiqining chetlari va markazi bo‘ylab so‘ngan hamda faol vulqonlar joylashgan bir nechta yirik yoriqlar cho‘zilgan; ularning ayrimlari yirik suvosti tog‘larini hosil qiladi (Lipar orollarivulqon Marsili, Vavilov va boshqalar). Botiq chekkalaridagi vulqonlar ( Toskana arxipelagi, Pontsiya orollari, Vezuviy, shuningdek Lipar orollari) kislotali va ishqorli lavalarni, O‘rta yer dengizining markazidagi vulqonlar esa chuqur manbali asosiy tarkibli lavalarni (bazaltlarni) chiqaradi.

Markaziy havzaning bir qismi va Sharqiy (Levant) havza cho‘kindi qatlamlari, jumladan daryolar, ayniqsa Nil olib kelgan qalin cho‘kindi qatlamlari bilan to‘lgan. Geofizik tadqiqotlarga ko‘ra, bu botiqlar tubida Ellin chuqur suv novi hamda balandligi 500—800 m gacha bo‘lgan yirik gumbazsimon tuzilma — Markaziy O‘rta yer dengizi ko‘tarilmasi aniqlangan. Kirenaika materik yonbag‘rining etagi bo‘ylab relyefda aniq ajralib turadigan va cho‘kindilar bilan kam to‘lgan Liviya novi cho‘zilgan. O‘rta yer dengizi botiqlarining shakllanish davrlari bir-biridan keskin farq qiladi. Sharqiy (Levant) havzaning katta qismi mezozoydavrida, Jazoir-Provans havzasi esa oligotsen oxiri va miotsenboshidan boshlab, ayrim botiqlar esa miotsenning boshlari va o‘rtalarida hamda pliotsendavrida vujudga kelgan. Miotsenning oxirida (Messina asrida) O‘rta yer dengizining katta qismida sayoz botiqlar mavjud edi. Messina asrida tuz yotqiziqlari shakllangan vaqtda Jazoir-Provans havzasining chuqurligi taxminan 1—1,5 km bo‘lgan. Tuzlar kuchli bug‘lanish va sho‘r suvning quyuqlashishi natijasida to‘plangan; bunga dengiz suvining Gibraltar janubidagi bo‘g‘oz orqali yopiq havzaga oqib kirishi sabab bo‘lgan.

Tirren botiqining hozirgi chuqurliklari pliotsen va antropogen davr davomida (so‘nggi 5 mln yilda) tubning cho‘kishi natijasida vujudga kelgan; shunday nisbatan tez cho‘kish tufayli boshqa ayrim botiqlar ham hosil bo‘lgan. O‘rta yer dengizi botiqlarining paydo bo‘lishi materik yer po‘stiningcho‘zilishi (uzoqlashishi) yoki uning zichlashib cho‘kishi bilan bog‘lanadi. Ayrim botiqlarda geosinklinal rivojlanish jarayonlari hozir ham davom etmoqda. O‘rta yer dengizining ko‘p qismlarida dengiz tubi neft va gazkonlarini izlash uchun istiqbolli, ayniqsa tuz gumbazlaritarqalgan hududlarda. Shelf zonalarida neft va gaz konlari mezozoy va paleogen yotqiziqlari bilan bog‘liq.

Dengizning geologik tarixida deyarli to‘liq qurib qolish davrlari ham bo‘lgan.

Gidrologik rejimi

O‘rta yer dengizining gidrologik rejimi kuchli bug‘lanish va umumiy iqlim sharoitlari ta’sirida shakllanadi. Chuchuk suvning sarfi kirimidan ko‘p bo‘lgani dengiz sathining pasayishiga sabab bo‘ladi. Shu tufayli Atlantika okeani va Qora dengizdan sho‘rligi nisbatan past bo‘lgan yuza suvlari doimiy ravishda kirib turadi. Bo‘g‘ozlarning chuqur qatlamlarida esa bo‘g‘oz ostonalari sathidagi suv zichligi farqi tufayli sho‘rroq suvlar oqib chiqadi. Asosiy suv almashinuvi Gibraltar bo‘g‘ozi orqali kechadi (yuqori oqim yiliga 42,32 ming km³ Atlantika suvini olib kiradi, quyi oqim esa 40,8 ming km³ O‘rta yer dengizi suvini olib chiqadi); Dardanel orqali yiliga mos ravishda 350 va 180 km³ suv kiradi va chiqadi.

O‘rta yer dengizidagi suv aylanishi asosan shamollar ta’sirida yuzaga keladi. Uning asosini asosan Atlantikadan kelgan suvlarni Gibraltar bo‘g‘ozidan Livan sohillarigacha Afrika bo‘ylab olib o‘tuvchi deyarli kenglik yo‘nalishidagi Kanar oqimi hamda shu oqimning chap tomonida joylashgan alohida dengizlar va havzalardagi siklonik aylanma oqimlar tizimi tashkil etadi. 750—1000 m chuqurlikkacha suv qatlamida oqimlar chuqurlik bo‘yicha bir xil yo‘nalishda harakatlanadi; bundan Levant oraliq qarshi oqimi mustasno, u Levant suvlarini Malta orolidan Afrika sohillari bo‘ylab Gibraltar bo‘g‘ozigacha olib boradi.

Dengizning ochiq qismidagi barqaror oqimlar tezligi 0,5—1,0 km/soat, ayrim bo‘g‘ozlarda esa 2—4 km/soat. Fevralda suv yuzasining o‘rtacha harorati sharqiy va markaziy qismlarda shimoldan janubga qarab 8—12 dan 17 °C gacha, g‘arbda esa 11 dan 15 °C gacha o‘zgaradi. Avgustda suvning o‘rtacha harorati 19 dan 25 °C gacha, eng sharqiy qismida esa 27—30 °C gacha ko‘tariladi. Kuchli bug‘lanish sho‘rlikUning ko‘rsatkichi g‘arbdan sharqqa qarab 36 dan 39,5 ‰o‘zgaradi. Yuzadagi suv zichligi yozda 1,023—1,027 g/sm³ dan qishda 1,027—1,029 g/sm³ gacha o‘zgaradi. Qishki sovish paytida zichligi yuqori hududlarda kuchli konvektiv aralashish yuz berib, Sharqiy havzada sho‘r va iliq oraliq suvlar, g‘arbiy havzaning shimolida, Adriatika va Egey dengizlarida esa chuqur suvlar shakllanadi. Tubga yaqin suvning harorati va sho‘rligi bo‘yicha O‘rta yer dengizi Jahon okeanidagi eng iliq va sho‘r dengizlardan biridir (mos ravishda 12,6—13,4 °C va 38,4—38,7 ‰). Suvning nisbiy tiniqligi 50—60 m ga yetadi, rangi esa to‘q ko‘k.

Suv ko‘tarilishi va qaytishi asosan yarim sutkalik bo‘lib, balandligi 1 m dan kam. Biroq ayrim joylarda shamol haydagan suv bilan qo‘shilganda sath tebranishlari 4 m ga yetishi mumkin (Genuya qo‘ltig‘i, Korsika orolining shimoliy sohillari va boshqa joylarda). Tor bo‘g‘ozlarda kuchli ko‘tarilish-qaytish oqimlari kuzatiladi (Messina bo‘g‘ozi). Eng kuchli to‘lqinlanish qishda ro‘y beradi (to‘lqinlar balandligi 6—8 m ga yetadi).

Iqlimi

O‘rta yer dengizi, Liviya sohillarida yozda
O‘rta yer dengizi, Malta sohillarida kuzda
O‘rta yer dengizi yozda, Sardiniya
Bulutli havoda O‘rta yer dengizi

O‘rta yer dengizining iqlimi subtropik mintaqada joylashgani bilan belgilanadi. O‘ziga xos xususiyatlari tufayli u qishi yumshoq, yozi issiq va quruq bo‘lgan alohida O‘rta yer dengizi iqlimi turini tashkil etadi. Qishda dengiz ustida atmosfera bosimi past bo‘lgan botiq shakllanadi; shu sababli ob-havo beqaror, bo‘ronlar tez-tez, yog‘in esa ko‘p bo‘ladi. Shimoldan esadigan sovuq shamollar havo haroratini pasaytiradi. Mahalliy shamollardan mistral — Lion qo‘ltig‘i hududida, bora esa Adriatika dengizining sharqida esadi. Yozda O‘rta yer dengizining katta qismini Azor antisiklonining yuqori bosimli tizmasi qamrab oladi; buning natijasida kam bulutli, yog‘in miqdori oz bo‘lgan ochiq ob-havo ustunlik qiladi. Yoz oylarida Afrikadan janubiy sirokkoshamoli olib keladigan quruq tuman va changli g‘ubor kuzatiladi. Sharqiy havzada doimiy shimoliy shamollar — etezialar shakllanadi.

Yanvarda havoning o‘rtacha harorati janubiy sohillarda 14—16 °C dan shimolda 7—10 °C gacha, avgustda esa shimolda 22—24 °C dan janubiy hududlarda 25—30 °C gacha o‘zgaradi. O‘rta yer dengizi yuzasidan bug‘lanish yiliga 1250 mm (3130 km³) ga yetadi. Havoning nisbiy namligi yozda 50—65 %, qishda 65—80 % atrofida bo‘ladi. Bulutlilik yozda 0—3 ball, qishda taxminan 6 ball. Yillik o‘rtacha yog‘in miqdori 400 mm (taxminan 1000 km³) bo‘lib, shimoli-g‘arbda 1100—1300 mm dan janubi-sharqda 50—100 mm gacha o‘zgaradi. Eng kam yog‘in iyul-avgustda, eng ko‘pi dekabrda yog‘adi.

Bu yerga saroblarxos bo‘lib, ular ayniqsa Messina bo‘g‘ozida tez-tez kuzatiladi (Fata-morgana).

O‘simlik va hayvonot dunyosi

O‘rta yer dengizida fito- va zooplanktonlarning miqdori nisbatan kam. Shu sababli ular bilan oziqlanadigan yirikroq hayvonlar, jumladan baliqlar ham nisbatan oz. Yuza qatlamlarda fitoplankton miqdori atigi 8—10 mg/m³ bo‘lib, 1000—2000 m chuqurlikda bu miqdor 10—20 marta kam. Dengizdagi suvo‘tlar juda xilma-xil (ayniqsa peridiniylar va diatom suvo‘tlar ko‘p uchraydi).

O‘rta yer dengizi faunasi turlarga juda boy, biroq har bir turning vakillari ko‘p emas. Bu yerda qisqichbaqalar, bir turdagi tyulen (oq qorinli tyulen), dengiz toshbaqalariuchraydi. Baliqlarning 550 turi bor (skumbriyasimonlar, seldsimonlar, anchousimonlar, kefallar, korifenasimonlar, tunetslar, pelamidalar, stavridalar va boshqalar). Taxminan 70 tur baliqendemikbo‘lib, ular orasida skat baliqlari, xamsa, buqacha baliqlar, dengiz itchalari (морские собачки), guban va igna-baliqlarham bor. Iste’mol qilinadigan mollyuskalar orasida eng muhimlari ustritsa, O‘rta yer — Qora dengiz midiyasi, dengiz xurmosidir. Umurtqasizlar orasida quyidagilar keng tarqalgan: sakkizoyoqlar, kalmarlar, karakatitsalar, krablar, langustlar; shuningdek, meduzalar, sifonoforlarning ko‘plab turlari uchraydi; ayrim joylarda, ayniqsa Egey dengizida, gubkalar va qizil marjon.

Ekologik muammolar

Italiya sohillariga yaqin O‘rta yer dengizi tubida mikroplastikning dengizlarda kuzatilgan eng yuqori konsentratsiyasi aniqlangan. Bu yerda dengiz tubining har bir m² maydoniga 1,9 milliontagacha plastmassa zarrachasi to‘g‘ri keladi. Ularning aksariyati sintetik mato tolalari va kattaroq plastik buyumlarning mayda bo‘laklaridir. Kuchli oqimlar sababli mikroplastik dengizning turli qismlarida to‘planadi. Zarrachalar juda mayda bo‘lgani uchun ular tez harakatlanuvchi suvosti oqimlariga tushishi bilan tezda dengiz tubiga ko‘chiriladi.

Iqtisodiy-geografik tavsif

O‘rta yer dengizi sohillari qadimdan zich aholi yashaydigan hudud bo‘lib, xo‘jalik rivojlanishining yuqori darajasi bilan ajralib turadi (ayniqsa dengizning shimoliy sohilidagi mamlakatlarda).

Lazur qirg‘og‘i

O‘rta yer dengizi mamlakatlari qishloq xo‘jaligida sitrus mevalar (jahon hosilining taxminan uchdan biri), paxta va moyli ekinlar yetishtirish muhim o‘rin tutadi. Xalqaro savdo-iqtisodiy aloqalar tizimida O‘rta yer dengizi alohida ahamiyatga ega. Uch qit’a — Yevropa, Osiyo va Afrika tutashgan joyda joylashgan bu dengiz Yevropaning Osiyo, Shimoliy Afrika, shuningdek, Avstraliya va Okeaniyabilan dengiz aloqalari o‘tadigan muhim transport yo‘lidir. O‘rta yer dengizi orqali Qora dengiz havzasi mamlakatlarini g‘arbiy mamlakatlar bilan bog‘laydigan yirik savdo yo‘llari hamda Qora dengiz va boshqa bir qator portlar orasidagi uzoq masofali kabotaj yo‘nalishlari o‘tadi.

G‘arbiy Yevropa mamlakatlari xomashyo importiga tobora ko‘proq bog‘lanib borayotgani sababli O‘rta yer dengizi akvatoriyasining transport ahamiyati uzluksiz oshmoqda. Ayniqsa neft tashishda uning roli katta. O‘rta yer dengizi G‘arbiy Yevropa bilan Yaqin Sharq orasidagi muhim «neft» yo‘lidir. G‘arbiy Yevropani neft bilan ta’minlashda janubiy portlar (eng asosiylari — Marsel, Triyest, Genuya) ulushi muttasil ortib borgan (taxminan 40 foiz, 1972 yilda). O‘rta yer dengizi portlari quvurlar orqali G‘arbiy Yevropa mamlakatlari, jumladan, Avstriya, Germaniya, Fransiya, Shveytsariyabilan, shuningdek, Yaqin Sharq va Shimoliy Afrika neft konlari bilan bog‘langan. Suvaysh kanali orqali turli xomashyolar, metall rudalari, boksitlar va qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ham katta hajmda tashiladi; kanal G‘arbiy Yevropani Osiyo va Avstraliya bilan bog‘laydi. Eng yirik portlar — Marsel va uning Fransiyadagi tashqi portlari, Genuya, Augusta, Triyest — Italiyada, Sidra, Marsa-Brega — Liviyada.

O‘rta yer dengizi sohillari va orollarida ko‘plab sanoat korxonalari qurilgan. Dengiz orqali keltiriladigan xomashyo asosida kimyo va metallurgiya sanoati rivojlangan. 1960—1975 yillarda Italiyadagi Sardiniya va Sitsiliya orollari, Fransiyadagi Rona daryosining quyilish joyi va boshqa hududlar yirik kimyo sanoati markazlariga aylangan. O‘rta yer dengizi shelfida neft va gaz qazib olish boshlangan (Adriatika dengizining shimoliy qismi, Gretsiya sohillari va boshqalar).

O‘rta yer dengizida baliqchilik Atlantika okeanining boshqa havzalariga nisbatan ikkinchi darajali ahamiyatga ega. Sohilbo‘yi hududlarining sanoatlashuvi, shaharlarning kengayishi va dam olish maskanlarining rivojlanishi qirg‘oq mintaqasining kuchli ifloslanishiga olib kelmoqda. Fransiya va Italiyadagi Lazur qirg‘og‘i (Rivyera), Ispaniyadagi Levant sohillari va Balear orollarining kurortlari va boshqalar keng tanilgan.

O‘rta yer dengizi kartografiyada

O‘rta yer dengizi kartografiya tarixida katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Uning sohillari va orollari qadimgi geograflar uchun Yer sharining xaritasini tuzishda tayanch nuqtalar vazifasini o‘tagan. Masalan, Dikearx— Aristotelningshogirdi — Yer xaritasidagi turli nuqtalarni O‘rta yer dengizining bo‘ylama o‘qidan (36° paralleldan) va shu o‘qqa perpendikulyar holda Rodosoroli orqali o‘tkazilgan chiziqdan uzoqligiga qarab belgilagan. O‘rta yer dengizi sohillarida nuqtalarning astronomik joylashuvini aniqlashga oid dastlabki kuzatuvlar (Eratosten va Gipparxtomonidan) hamda Yer sharining o‘lchamlarini aniqlash uchun dastlabki gradus o‘lchovi bajarilgan (Eratosten meridian yoyini Iskandariya va Sienaorasida o‘lchagan). O‘rta yer dengizining umumiy xaritasi esa ancha keyin, yangi davrda yaratilgan. Qadimgi va o‘rta asrlarda yo‘l xaritalari (portolanlar) ishlatilgan; ularda turli joylar batafsil ko‘rsatilgan bo‘lsa-da, asosiy nuqtalarning geografik o‘rni yetarli darajada aniq emas edi. Ptolemey O‘rta yer dengizining nuqtalari xaritasini, aniqrog‘i ularning kenglik va uzunliklari jadvalini tuzgan. Bunda u o‘z hisob-kitoblari va ayniqsa o‘zidan oldingi olimlar — Eratosten, Gipparx va Tirlik Marinning kuzatuvlariga tayangan. Keyinchalik bu nuqtalarning ko‘pi arab astronomi Abul-Hasan tomonidan tuzatilgan; natijada O‘rta yer dengizining hisoblangan o‘lchamlari haqiqiy qiymatlarga ancha yaqinlashgan. Masalan, Ptolemey bo‘yicha O‘rta yer dengizining bo‘ylama o‘qi 61°, arab jadvallari bo‘yicha esa 42°30' bo‘lib, oxirgi qiymat haqiqiy uzunlikdan atigi 52' farq qiladi. Shunga qaramay, Ptolemey jadvali tuzatilgan holda ham ko‘plab joylarda noto‘g‘ri bo‘lib qolgan (geografik uzunlikda 4° gacha xatolik).

XVII asr boshlarida O‘rta yer dengiziga bag‘ishlangan ilk maxsus asar italiyalik muhandis Bartolomeo Kresentsion tomonidan chop etilgan («Della nautica mediterranaea», Rim, 1602), biroq unda faqat dengizchilar uchun amaliy ko‘rsatmalar berilgan. Faqat XVII asr o‘rtalariga kelib astronomlar Ptolemey jadvalidagi xatolarni tuzatishga tobora ko‘proq e’tibor qaratgan. Fransiya Fanlar akademiyasi 1666 yilda mohir kuzatuvchi Shazelga (Chazelles) O‘rta yer dengizining sharqiy qismidagi muhim nuqtalarning geografik koordinatalarini qaytadan aniqlashni topshirgan. Shazel kuzatuvlari O‘rta yer dengizi xaritasini ancha takomillashtirgan va ayrim joylarda uzunlikdagi xatoni 0,5° gacha kamaytirgan (Aleksandretta); ammo dengizning asosiy qirg‘oq chiziqlarini nisbatan aniq tasvirlagan birinchi to‘liq xaritasi kapitan Gotye tomonidan yaratilgan. U bu xaritani 1816—1819 yillarda to‘plagan ma’lumotlari asosida tuzgan. Keyinchalik xaritani Dossi va Keller (1849—1851 yillarda), shuningdek, ayniqsa fransuz va ingliz dengizchilarining hamkorlikdagi ishlari takomillashtirgan. 1881 yilda Britaniya Admiralligi O‘rta yer dengizining batafsil xaritalarini («Mediterranean Sea complied from the most recent surveys») nashr etgan; ularga 1899 yilda tuzatishlar kiritilgan.

Kashfiyotlar

Triyestdagi Milliy okeanografiya va eksperimental geofizika instituti (Ogs) hamda Malta universiteti olimlarining qo‘shma ekspeditsiyasi davomida Sitsiliya bo‘g‘ozi hududida uchta yangi yirik suvosti vulqoni topilgan. Bu geologik tuzilmalarning balandligi 150 metrga yetadi.

Adabiyotlar

  • Gratsianskiy A. N. O‘rta yer dengizi mintaqasining tabiati. — M., 1971.
  • O‘rta yer dengizining geologik tuzilishi, gidrologik rejimi va biologiyasining asosiy xususiyatlari. — M., 1965.
  • Tsirgoffer A. Atlantika okeani va uning dengizlari. — Polyakchadan tarjima. — M., 1975.
  • Lacombe H., Tehernia P. Caracteres. Hydrologiques et circulation deseaux en Mediterranee // The Mediterrnean Sea (inglizcha). — 1972.

Havolalar