Sirdaryo haqida

Sirdaryo
qozoqcha Sirdariya, tojikcha Sirdaryo, o‘zbekcha Sirdaryo
Закат на реке Сырдарья близ города Кызылорда, Казахстан
Sirdaryoda quyosh botishi, Qizilo‘rdashahri yaqinida, Qozog‘iston
Xususiyatlari
Uzunligi 2212 km
Havzasi 219 000 km²
Suv sarfi 724 m3/s (27 km quyida — Chirchiq daryosi qo‘shilgan joydan hisoblaganda)
Daryo oqimi
Boshlanish joyi daryolar qo‘shilishi: Norin va Qoradaryo
 • Joylashuvi Markaziy Tyanshan
 • Koordinatalari 40°54′00″ sh. k. 71°45′27″ sh. u.HGЯO
Quyilish joyi Kichik Orol dengizi
 • Koordinatalari 46°09′15″ sh. k. 60°52′25″ sh. u.HGЯO
Joylashuvi
Suv tizimi Kichik Orol dengizi → Katta Orol dengizi

O‘zbekiston Andijon viloyati, Namangan viloyati, Farg‘ona viloyati
Tojikiston Sug‘d viloyati
O‘zbekiston Toshkent viloyati, Sirdaryo viloyati
Qozog‘iston Turkiston viloyati, Qizilo‘rda viloyati
Davlatlar
Сырдарья (Узбекистан)
Голубая точка — исток
boshlanish joyi
Синяя точка
quyilish joyi
Сырдарья (Казахстан)
Sirdaryo (Qozog‘iston)
Голубая точка — исток
boshlanish joyi
Синяя точка
quyilish joyi
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Sirdaryo, Yaksart (eskirgan nomi: Sir-daryo; Tojikistonda — Sir; qozoqcha Sirdariya, tojikcha Sirdaryo, Sir, o‘zbekcha Sirdaryo, qirg‘izcha Sirdariya, qadimgi yunoncha Ἰαξάρτης, Yaksartes) — eng uzun va suvliligi jihatidan Amudaryodan keyin ikkinchi o‘rinda turadigan O‘rta Osiyo daryosidir. O‘rtacha ko‘p yillik suv sarfi — 724 m³/s (27 km quyida — Chirchiq daryosi qo‘shilgan joydan hisoblaganda).

Etimologiyasi

Turli davrlarda daryo har xil nomlar bilan atalgan. Yozma manbalarda qayd etilgan eng qadimgi nomi Yaksart (Ἰαξάρτης) bo‘lgan. Qadimgi yunon mualliflari Strabon (milodiy era boshlanishi arafasida) va Ptolemey (milodiy II asr) ushbu daryoni Yaksart — «marvarid daryo» deb tilga olganlar. Yunoncha nom qadimgi fors tilidagi Yaxsha Arta («Haqiqiy marvarid») nomiga borib taqaladi; bu muzlik suvlari bilan to‘yinadigan daryo suvining rangiga ishora bo‘lishi mumkin. Forscha kelib chiqish haqidagi taxminni arablar istilosidan oldin daryoning o‘rta xitoy tilidagi Yinchu («Marvarid daryo») nomining turkiy tilga so‘zma-so‘z tarjima qilingan shakli ham qo‘shimcha ravishda tasdiqlaydi. V. A. Livshits (2003: 10) Yaksart nomi «oqayotgan», «jildirab oqayotgan» degan ma’noni anglatadi va sug‘d tilidan kelib chiqqan deb hisoblagan.

Keyinroq, musulmonlar istilosidan so‘ng daryo manbalarda izchil ravishda Sayhun (سيحون) nomi bilan uchraydi. U jannatdan oqib chiqadigan to‘rt daryodan biri deb hisoblangan (jannat — jannat, arabchada جَنّة)[aniqlashtirish kerak].

Bundan tashqari, o‘rta asr manbalarida ushbu daryo shaharlar, hududlar va vohalar nomidan kelib chiqqan turli nomlar bilan atalgan: Obi Farg‘ona («Farg‘ona daryosi»), Obi Xo‘jand («Xo‘jand daryosi»), Nahr ash-Shosh («Shosh daryosi», Toshkent vohasi — Shosh nomidan), Banokat Daryosi («Banokat daryosi») va boshqalar. XVII asrda Xiva hukmdori va tarixchisi Abulg‘oziy Bahodirxon Orol dengizini «Sir dengizi» yoki «Sir tengizi» deb atagan.

Hozirgi Sirdaryo nomi turli ma’lumotlarga ko‘ra, faqat XVIII yoki XIX asrda keng tarqala boshlagan. Nomning daryo qismi ( tojikcha daryo — «daryo») bahs-munozaraga sabab bo‘lmagan, ammo sir qismini talqin qilishda turli eroniy va turkiy tillardan foydalangan ko‘plab etimologik izohlar ilgari surilgan. Sir so‘zi «mo‘l-ko‘l», «yaxshi», «keng», «oliy», «bosh», «tiniq» va boshqa ma’nolarda talqin qilingan. V. V. Bartold nomdagi sir qismining daryoning quyi oqimida yashagan aholining etnonimidan kelib chiqqan bo‘lishi mumkinligini qayd etgan.

Tavsifi

Sirdaryo daryosi, Xo‘jand
Sirdaryoning quyi oqimi qayiridagi qum barxanlari
Sirdaryoda qishki tong otishi. Boyqo‘ng‘ir
Sirdaryoning shahar sohilbo‘yidan olingan panoramasi: Boyqo‘ng‘ir
Sirdaryoning sun’iy yo‘ldoshdan ko‘rinishi

Daryo Norin va Qoradaryo qo‘shilishidan, ya’ni Farg‘ona vodiysining sharqiy qismida hosil bo‘ladi. Sirdaryoning deyarli barcha suv oqimi daryo havzasining tog‘li qismida shakllanadi. Daryo asosan qor suvlari, kamroq darajada esa muzliklar va yomg‘ir suvlari bilan to‘yinadi. Sirdaryoning suv oqimiga eng katta hissa Norin (36 %), Qoradaryo (11 %), Farg‘ona vodiysi daryolari (25 %) va Chirchiq (20 %) tomonidan qo‘shiladi. Daryoda suvning ko‘payishi bahor va yoz fasllariga to‘g‘ri keladi. Chordara shahridan quyida daryo suvi sug‘orishga sarflanadi hamda qayirdagi suv bosgan maydonlardan bug‘lanib yo‘qoladi.

Farg‘ona vodiysidan chiqqach, daryo Farhod tog‘larini kesib o‘tadi, so‘ng ayrim joylari botqoqlashgan keng qayir bo‘ylab (kengligi 14,7 km), Mirzacho‘l orqali oqadi.

O‘rta oqimida (Farhod tog‘laridan Chordara suv omborigacha) Sirdaryoga Ohangaron (Angren), Chirchiq va Keles daryolari qo‘shiladi. Farhod gidrouzelidan Janubiy Mirzacho‘l kanali boshlanadi. 1958 yilda Janadaryo kanali foydalanishga topshirilgan. Sirdaryoning ko‘plab kichik irmoqlari suvi sug‘orishga olinadi va natijada asosiy daryogacha yetib kelmaydi.

Quyi oqimida Sirdaryo Qizilqum qumli hududining sharqiy va shimoliy chekkalari bo‘ylab oqadi; bu yerda daryo o‘zani egri-bugri va o‘zgaruvchan bo‘lib, qish va bahorda toshqinlar tez-tez kuzatiladi. Oxirgi irmog‘i — Aris daryosi. Daryoning quyi qismida, Turkiston shahridan tuman markazi Josaligacha bo‘lgan hududda kengligi 10—50 km va uzunligi taxminan 400 km bo‘lgan ulkan qayir mavjud. Uni ko‘plab irmoq va o‘zanlar kesib o‘tgan; ayrim joylarini qamishzorlar va to‘qayzorlar qoplagan. Bu hudud qishloq xo‘jaligida keng qo‘llanadi (sholichilik, polizchilik, sabzavotchilik va ayrim joylarda bog‘dorchilik). Sirdaryo quyilish joyida ko‘plab tarmoqlar, ko‘llar va botqoqlardan iborat delta hosil qiladi ( Kazalinsk shahri atrofida). Ushbu hudud polizchilik uchun foydalaniladi.

Ilgari Sirdaryo Orol dengiziga quyilgan. Hozir esa dengiz sathining keskin pasayishi va uning ikki qismga bo‘linishi (1989 yilda) oqibatida daryo dengizning shimoliy qismiga (ya’ni «Kichik dengiz»ga) quyiladi. Sirdaryo suvining katta qismi sug‘orishga olinadi, shu sababli daryoning quyilish joyidagi hozirgi suv oqimi hajmi 10 martadan ko‘proq kamaygan (400 m³/s dan 30 m³/s gacha), bu shartli tabiiy davrga (1960 yilgacha) nisbatan hisoblangan.

Daryo havzasi

Daryoning uzunligi 2212 km (boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, 2137 km), Norin manbalaridan hisoblaganda esa 3019 km. Sirdaryo havzasiga 3 ta viloyati kiradigan Qirg‘iziston: Norin, Jalolobod va O‘sh, Sug‘d viloyati kiradigan Tojikiston, 6 viloyati kiradigan O‘zbekiston: Andijon, Namangan, Farg‘ona, Toshkent, Jizzax va Sirdaryo viloyatlari , shuningdek, ikkita viloyati kiradigan Qozog‘iston: Turkiston va Qizilo‘rda viloyatlari ham kiradi. Sirdaryo havzasining maydoni 219 000 km². Tabiiy suv resurslarining umumiy hajmi 36,6 km³. Sirdaryoning asosiy o‘zaniga yetib keladigan daryolarning yillik oqimi hajmi 30,8 km³ ni tashkil etadi.

1957 yilda Qozog‘istonning Qizilo‘rda shahridan 12 km uzoqlikda, Sirdaryo o‘zanida Qizilo‘rda gidrouzeli qurilgan. U daryo suv oqimini tartibga soluvchi to‘g‘on va ikkita kanaldan iborat.

11-kilometrda, Sirdaryo suv omboridan suv oluvchi derivatsiya kanali bo‘yida Farhod GESi joylashgan (me’mori — Iosif Karakis). Daryoda Qayroqqum (4,2 km³, Tojikiston) va Chordara (5,7 km³, Qozog‘iston) suv omborlari barpo etilgan. Bahorgi toshqinlar va To‘xtag‘ul GESidan suv tashlanishini tartibga solish maqsadida Qozog‘iston Turkiston viloyatida Ko‘ksaroy suv omborini (yoki Ko‘ksaroy kontrregulyatorini) qurdi. To‘g‘onining uzunligi 45 km, sig‘imi 3 milliard kub metr bo‘lgan mazkur suv ombori ilk bor 2010 yil bahorida suvga to‘ldirildi. Qurilish 2011 yil dekabrida to‘liq yakunlandi. Biroq 2011 yil bahoridayoq Ko‘ksaroy suv omborida 2 mlrd m³ suv jamlangan edi. 2012 yilda uni to‘liq hajmgacha to‘ldirish rejalashtirilgan edi. 2017 yilda Sardoba suv ombori qurilgan. Uning hajmi 1 kub km bo‘lib, 2020 yil may oyida to‘g‘oni yorilgan.

Sirdaryo sohilida Guliston, Xo‘jand (Tojikiston), Sirdaryo, Bekobod (O‘zbekiston), Chordara, Qizilo‘rda, Jalag‘ash, Josali, Boyqo‘ng‘ir, Kazalinsk (Qozog‘iston) shaharlari joylashgan.

Tarixi

Yunon tarixchilarining asarlarida daryoning o‘rta oqimi «Tanais» deb atalgan. Ular bu nomni skiflar yashagan hududdan oqib o‘tadigan mashhur Don — Tanais daryosidan olganlar. Milodiy II asrda yunon yozuvchisi Arrian O‘rta Osiyo va Yevropada ikkita Tanais mavjudligini qayd etgan. Arrianning yozishicha, Sirdaryo «Yaksart» deb ham atalgan. Bu qadimgi mahalliy nom, ehtimol, sak qabilalari orasida keng tarqalgan.

Strabon shunday deb yozgan: «Yaksart daryosi sak xalqi bilan sug‘diylarni ajratib turadi». Sharafiddin Yazdiy Sirdaryoni Sayhun daryosi deb atagan va u Mo‘g‘uliston bilan Movarounnahr o‘rtasidagi chegarani belgilashini ta’kidlagan. Qadimgi turkiy runik yodgorliklarda daryo «Marvarid daryo» deb nomlangan.

Daryoning chap sohilida, Qizilo‘rda viloyatida o‘rta asrlarga oid shahar xarobalari — Artiqota.

Adabiyotlar