
Zilzila — tektonik plitalarning siljishi, yer osti silkinishlari va Yer yuzasining tebranishi bilan namoyon bo‘ladigan geologik hodisa. Hozirgi ilmiy qarashlarga ko‘ra, zilzilalar sayyoraning geologik o‘zgarish jarayonini aks ettiradi. Zilzilalarning asosiy sababi global geologik va tektonik kuchlar deb hisoblanadi, biroq hozircha ularning tabiati to‘liq tushunilmagan. Bu kuchlarning paydo bo‘lishi Yer qaʼridagi harorat farqlari bilan bog‘lanadi. Zilzilalarning aksariyati tektonik plitalarning chekkalarida yuz beradi. Kuzatishlarga ko‘ra, so‘nggi ikki asrda kuchli zilzilalar Yer yuzasigacha yetib keluvchi yirik yoriqlarning yorilishi natijasida sodir bo‘lgan. Kuchli zilzilalar tabiiy ofatlar hisoblanadi..
Har yili asboblar yordamida bir milliondan ortiq zilzila qayd etiladi. Kuzatuv punktlari sonining ortishi va seysmik tebranishlarni qayd etuvchi qurilmalarning takomillashishi tufayli har o‘n yillikda sayyora qaʼrida sodir bo‘ladigan tobora ko‘proq zilzilalar ro‘yxatga olinmoqda. Agar 1900-yillarning boshlarida qariyb 40 ta zilzilaning magnitudasi 7 yoki undan yuqori ekani qayd etilgan bo‘lsa, XXI asrga kelib bunday magnitudadagi barcha zilzilalarning joylashuvi va kuchi qayd etila boshlandi; ularning soni o‘n yil ichida qariyb 4500 tani tashkil etdi. Energiyasiga qarab zilzilalar shartli ravishda kuchli, kuchsiz va mikrozilzilalarga bo‘linadi. «Vayronkor» yoki «halokatli» atamalari energiyasi va kelib chiqishidan qatʼi nazar, vayronagarchilik va odamlar o‘limiga sabab bo‘lgan zilzilalarga nisbatan ishlatiladi.
Zilzila tebranishlari seysmik to‘lqinlar shaklida tarqaladi. Zilzilalar va ular bilan bog‘liq hodisalarni seysmologiya fani o‘rganadi. Uning tadqiqotlari quyidagi asosiy yo‘nalishlarni qamrab oladi:
- Zilzilalarning tabiatini: ular nega, qanday va qayerda sodir bo‘lishini o‘rganish.
- Muayyan hududda yuz berishi mumkin bo‘lgan seysmik silkinishlarni prognoz qilish hamda ularga chidamli konstruksiya va inshootlar qurish orqali zilzilalardan himoyalanish uchun bilimlardan foydalanish.
- Yer qaʼrining tuzilishini o‘rganish va foydali qazilmalar konlarini zilzila to‘lqinlari va sunʼiy seysmik manbalar yordamida qidirish.
Tavsif
«Daryo terrasalari pog‘onalari — Uraldagi tektonik harakatlarning ayniqsa yaqqol ko‘rsatkichi — tog‘larning ko‘tarilish tarixini qadimgi davrlardan yaqin zamongacha batafsil kuzatish imkonini beradi. Uralning o‘rtacha o‘sish tezligi taxminan bir asrda ikki millimetr ekani umumiy eʼtirof etilgan. Ammo ayrim joylarda Ural tog‘lari yiliga besh millimetr yoki undan ham ko‘proq ko‘tariladi. Albatta, jadal rivojlanayotgan, seysmik faolligi yuqori Tyanshan, Pomir, Kavkaz va boshqa tog‘ tizimlariga nisbatan qadimiy Uralning o‘sishi sust. Bu yerda qayd etilgan zilzilalar nisbatan kam. Shunga qaramay, bu holat Uraldagi zamonaviy geologik jarayonlarni va ularning inson faoliyatiga taʼsirini zudlik bilan har tomonlama o‘rganish zarurligini ko‘rsatish uchun yetarli».
Zilzilalar, eng avvalo, ular keltirib chiqarishi mumkin bo‘lgan ulkan vayronagarchiliklari bilan mashhur. Bino va inshootlarning vayron bo‘lishiga yerning tebranishi yoki dengiz tubidagi sunami deb ataladigan ulkan to‘lqinlar sabab bo‘ladi. Bunday to‘lqinlar dengiz tubida sodir bo‘ladigan seysmik siljishlar oqibatida yuzaga keladi. Vayronagarchilik darajasi zilzila hududida tarqalgan inshootlar turiga ham bog‘liq. Kuchli zilzilalarda bu inshootlarda yashovchilar uchun ayniqsa xavfli bo‘ladigan binolar — xom g‘ishtli imoratlar bo‘lib, ular Yerning seysmik faol ko‘plab qishloq hududlarida keng tarqalgan. Bunga yorqin misol — Gvatemaladagi zilzila (1976).
Zilzilalar bino va infratuzilmalarni, asosan, yer yuzasida vayron qiladi. Katta chuqurlikda joylashgan yerosti inshootlari esa odatda butun qoladi, ayniqsa egiluvchan konstruksiyalar (tunnellar va shunga o‘xshash inshootlar). Yer ustidagi inshootlar ko‘proq shikastlanadi, chunki yer yuzasidagi seysmik to‘lqinlar chuqur qatlamlardagiga nisbatan kuchliroq bo‘ladi. Yuzaki seysmik to‘lqinlarning kuchayishiga, eng avvalo, yer yuzasiga yaqin gruntlarning qarshiligi (qovushqoqligi) kamligi va suvga to‘yinganligi sabab bo‘ladi (seysmik to‘lqinlar taʼsirida bunday gruntlarda suyuqlanish hodisasi yuz beradi). Chuqur qatlamlar ustki gruntlarning bosimi tufayli suyuqlanishga moyil emas. Bundan tashqari, grunt qalinligida joylashgan konstruksiyalar grunt bilan birga bir maromda siljiydi, yer yuzasidagi inshootlarda esa siljigan grunt poydevorga taʼsir qilib, uni shikastlaydi. Yerosti inshootlari butun qolgan taqdirda ham, ularning chiqish yo‘llari shikastlanishi yoki qulab to‘silib qolishi mumkin. Shuningdek, elektr taʼminoti uzilishi natijasida suv chiqaruvchi nasoslar to‘xtab, yerosti joylarini suv bosishi xavfi tug‘iladi.
Yer yuzasida katta vayronagarchiliklar keltirgan kuchli zilziladan keyin yerosti inshootlari saqlanib qolganiga 1971-yilda San-Fernando vodiysida yuz bergan zilzila[ingl.] misol bo‘la oladi. Magnitudasi 6,7 bo‘lgan bu zilzilada Los-Anjeles shahri katta zarar ko‘rgan, ammo diametri 7 metr bo‘lgan metro tunnellari deyarli shikastlanmagan. Hatto rels yo‘llari ham foydalanishga yaroqli qolgan va ishchilar elektr uzilgani sababli mutlaq qorong‘ilikda 6 km masofani muvaffaqiyatli bosib o‘tgan.
Zilzila o‘choqlarining ko‘pchiligi Yer qobig‘ida, yer yuzasidan 30—40 km chuqurlikda hosil bo‘ladi. Seysmik jihatdan eng faol zonalar — Tinch okeani seysmik mintaqasi bo‘lib, u Tinch okeanining deyarli butun qirg‘oqbo‘yi bo‘ylab cho‘zilgan (Yerdagi barcha zilzilalarning taxminan 90 foizi) hamda Alp seysmik mintaqasi bo‘lib, u Indoneziyadan O‘rta yer dengizigacha cho‘zilgan (barcha zilzilalarning 5—6 foizi). Shuningdek, okean o‘rtalik tizmalari ham qayd etishga arziydi. Bu hududlarda zilzilalar sayozroq, ularning takrorlanish tezligi va kuchi ancha past (plitalar ichidagi zilzilalar bilan birga barcha zilzilalarning 4—5 foizini tashkil etadi).
Zilzilalarga qulashlar va yirik ko‘chkilar ham sabab bo‘lishi mumkin. Bunday zilzilalar qulash zilzilalari deb ataladi, mahalliy xususiyatga ega va kuchsiz bo‘ladi.
Vulqon zilzilalari — vulqon qaʼrida yuqori kuchlanish hosil bo‘lishi natijasida silkinishlar yuzaga keladigan zilzila turidir. Bunga lava, vulqon gazlari sabab bo‘ladi. Bu turdagi zilzilalar kuchsiz bo‘lsa ham, haftalar va oylar davomida qayta-qayta sodir bo‘lishi mumkin. Shunga qaramay, bunday zilzilalar odamlar uchun xavf tug‘dirmaydi.
Zilzilaga litosferaning (litosfera plitalarining) bir qismining taranglashgan tog‘ jinslaridagi elastik deformatsiya bo‘shashishi (kuchlanishning kamayishi) vaqtida yaxlit holda tez siljishi sabab bo‘ladi.
Ilmiy tasnifga ko‘ra, zilzilalar o‘chog‘ining chuqurligi bo‘yicha 3 guruhga bo‘linadi:
- «oddiy» — 34—70 km,
- «oraliq» — 300 km gacha,
- «chuqur o‘choqli» — 300 km dan ortiq.
Oxirgi guruhga sodir bo‘lgan 24-may 2013-yilgi Oxota dengizidagi zilzila kiradi. O‘shanda seysmik to‘lqinlar Rossiyaning ko‘plab hududlariga, jumladan, Moskvaga ham yetib borgan. Zilzila o‘chog‘i 600 km chuqurlikda joylashgan edi.
Olimlar Gutenberg va Rixter hisob-kitoblariga ko‘ra, 29-iyun 1934-yil kuni epitsentri Flores dengizida joylashgan zilzilaning chuqurligi 720 km bo‘lgan.
Seysmik to‘lqinlar va ularni o‘lchash
Tog‘ jinslarining yoriq bo‘ylab siljishiga dastlab ishqalanish to‘sqinlik qiladi. Natijada harakatni keltirib chiqaruvchi energiya tog‘ jinslaridagi elastik kuchlanish shaklida to‘planadi. Kuchlanish ishqalanish kuchidan yuqori kritik darajaga yetgach, tog‘ jinslari to‘satdan yorilib, bir-biriga nisbatan siljiydi. Ajralib chiqqan energiya Yer yuzasida to‘lqinli tebranishlarni, yaʼni zilzilalarni keltirib chiqaradi. Zilzila tog‘ jinslari burmalarga bukilganda ham sodir bo‘lishi mumkin: elastik kuchlanish jinslarning mustahkamlik chegarasidan oshganda, ular yorilib, yoriq hosil qiladi.
Seysmik to‘lqinlar zilzila o‘chog‘idan tovush to‘lqinlari kabi barcha yo‘nalishlarda tarqaladi. Tog‘ jinslarining siljishi boshlangan nuqta fokus, o‘choq yoki gipotsentr, uning tepasidagi Yer yuzasi nuqtasi esa zilzila epitsentri deb ataladi. Zarba to‘lqinlari o‘choqdan har tomonga tarqaladi va undan uzoqlashgan sari jadalligi pasayadi.
Seysmik to‘lqinlarning tezligi 10 km/s ga yetishi mumkin.

Seysmik to‘lqinlarning barcha turlarini aniqlash va qayd etish uchun maxsus asboblar — seysmograflar ishlatiladi. Aksariyat seysmograflarda prujinaga mahkamlangan yuk bo‘ladi. Zilzila vaqtida bu yuk deyarli qimirlamaydi, asbobning boshqa qismlari (korpusi va tayanchi) esa harakatlanib, yukka nisbatan siljiydi. Ayrim seysmograflar gorizontal, boshqalari vertikal harakatga sezgir. Tebranishlar harakatlanayotgan qog‘oz lentaga titrovchi qalam yordamida yozib olinadi. Qog‘oz lentasiz ishlaydigan elektron seysmograflar ham mavjud.
Epitsentr yaqinida tebranishlar seysmograf qayd eta olmaydigan darajada kuchli bo‘lishi mumkin. Shu sababli yaqin masofada sodir bo‘lgan zilzilalarni o‘lchash uchun akselerograflar qo‘llanadi. Ular zilzila boshlanganida ishga tushib, grunt harakatining tezlanishini qayd etadi.
- To‘lqinlarning turlari: seysmik to‘lqinlar
Seysmik to‘lqinlar 3 turga bo‘linadi:
- Siqilish to‘lqinlari yoki bo‘ylama seysmik to‘lqinlar (birlamchi; P-to‘lqinlar). Ular o‘zlari o‘tayotgan tog‘ jinsi zarralarini to‘lqin tarqalishi yo‘nalishida tebrantiradi, natijada jinslarda siqilish va siyraklashish sohalari navbatma-navbat paydo bo‘ladi. Siqilish to‘lqinlari siljish to‘lqinlariga nisbatan 1,7 marta tez tarqaladi, shu bois seysmik stansiyalar ularni birinchi bo‘lib qayd etadi. P-to‘lqin tezligi tegishli tog‘ jinsidagi tovush tezligiga teng. P-to‘lqin chastotasi 15 Hz dan oshganda, ularni yerosti gumburlashi va shovqini sifatida eshitish mumkin.
- Siljish to‘lqinlari yoki ko‘ndalang seysmik to‘lqinlar (ikkilamchi; S-to‘lqinlar). Ular jins zarralarini to‘lqinning tarqalish yo‘nalishiga perpendikulyar ravishda tebrantiradi.
- Uzun yoki yuzaki elastik to‘lqinlar (L-to‘lqinlar). Eng kuchli vayronagarchiliklarni aynan ular keltirib chiqaradi. Bu to‘lqinlar Yer yuzasi bo‘ylab tarqaladi va ikki xil to‘lqin aralashmasidan iborat: Lav to‘lqinlari (LQ) — gorizontal tekislikdagi ko‘ndalang tebranishlar va Reley to‘lqinlari (LR) — tarqalish yo‘nalishiga nisbatan oldinga–yuqoriga–orqaga–pastga elliptik tebranishlar. Litosferaning tuzilishi va zilzila o‘chog‘ining xususiyatlariga bog‘liq muayyan sharoitlarda seysmik to‘lqinlar minglab kilometr masofaga tarqalib, o‘choqdan ancha uzoqda ham sezilarli bo‘lishi mumkin. Bunga 2000-yilda Kaspiy dengizi havzasida, 2013-yilda Oxota dengizida sodir bo‘lgan zilzilalar va boshqalar misol bo‘ladi.
Kuchli zilzilalar paytida sodir bo‘ladigan jarayonlar
Zilzila dastlabki silkinish bilan boshlanadi, so‘ng Yer qaʼridagi tog‘ jinslari yorilib, siljiydi. Bu joy zilzila o‘chog‘i yoki gipotsentr deb ataladi. Odatda uning chuqurligi 100 km dan oshmaydi, ammo baʼzan 700 km ga yetadi. O‘choq chuqurligiga ko‘ra zilzilalar odatiy (70—80 km), oraliq (80—300 km) va chuqur (300 km dan ortiq) turlarga ajratiladi.
Ayrim hollarda yoriqning ikki tomonidagi yer qatlamlari bir-birining ustiga suriladi. Boshqa hollarda yoriqning bir tomonidagi qatlam pastga tushib, uzilma hosil qiladi. Bunday uzilmalar daryo o‘zanlarini kesib o‘tgan joylarda sharsharalar paydo bo‘ladi. Yerosti g‘orlarining gumbazlari yorilib, qulab tushadi. Baʼzan zilziladan so‘ng keng yer maydonlari cho‘kib, suv ostida qoladi. Yerosti silkinishlari yonbag‘irlardagi ustki bo‘sh tuproq qatlamlarini siljitib, o‘pirilishlar va ko‘chkilarni yuzaga keltiradi; gruntning suyuqlanishi ham sodir bo‘lishi mumkin. Kaliforniyadagi zilzila vaqtida, 1906-yilda, 477 kilometr uzunlikdagi hududda grunt 6—8,5 m gacha siljigani kuzatilgan.
Zilzila vaqtida yoriq tekisligida yuqori harorat paydo bo‘ladi. Bu bug‘lanish tufayli jinslardagi g‘ovak bosimini oshiradi. Zilzila bilan bir vaqtdagi (koseysmik) bosqichda bosimning oshishi sirpanish jarayoni va uning tezligiga sezilarli taʼsir ko‘rsatishi mumkin. Zilziladan keyingi (postseysmik) bosqichda esa g‘ovak bosimi atrofdagi yoriqlar tarmog‘iga sekin tarqalgani uchun takroriy silkinishlar (aftershoklar) yuzaga kelishini boshqarishi mumkin.
Suvosti zilzilalari (dengiz zilzilalari) sunamiga sabab bo‘ladi. Sunami — okeandagi butun suv qatlamiga kuchli taʼsir, xususan, dengiz tubining bir qismi keskin ko‘tarilishi yoki cho‘kishi natijasida hosil bo‘ladigan uzun to‘lqinlar. Sunami har qanday kuchdagi zilzilada yuzaga kelishi mumkin, ammo juda kuchli sunamilar katta zilzilalar (magnitudasi 7 dan yuqori) oqibatida hosil bo‘ladi.
Zilzila o‘chog‘ida ulkan yer massalarining to‘satdan siljishi nihoyatda kuchli zarba bilan kechishi kerak.
Kuchli zilzila vulqon otilishiga sabab bo‘lishi mumkin. Masalan, Krenitsin vulqonining otilishi 12-noyabr 1952-yilda, undan bir hafta oldin magnitudasi 8,5 bo‘lgan zilzila yuz bergan janubiy dengiz hududida — Kamchatka yaqinida boshlangan..
Zilzilalarning kuchi va taʼsirini o‘lchash
Zilzilalarni baholash va o‘zaro taqqoslash uchun magnituda shkalasi (masalan, Rixter shkalasi) va turli intensivlik shkalalari qo‘llanadi.
Magnituda shkalasi. Rixter shkalasi
Magnituda shkalasi zilzilalarni magnituda qiymatiga ko‘ra ajratadi. Magnituda — zilzila energiyasining nisbiy ko‘rsatkichidir. Magnitudaning bir necha turi va ularga mos shkalalar mavjud:
- mahalliy magnituda (Ml);
- yuzaki to‘lqinlar bo‘yicha aniqlanadigan magnituda (Ms);
- hajmiy to‘lqinlar bo‘yicha aniqlanadigan magnituda (Mb);
- moment magnitudasi (Mw)
Uzoq vaqt davomida zilzila energiyasini baholashda eng ommabop shkala mahalliy Rixter magnituda shkalasi bo‘lgan. Bu shkalada magnitudaning bir birlikka ortishi ajralib chiqadigan seysmik energiyaning 32 baravar oshishiga mos keladi. Magnitudasi 2 bo‘lgan zilzila deyarli sezilmaydi, 7 magnituda esa katta hududlarda vayronagarchilik keltiruvchi zilzilalarning quyi chegarasiga to‘g‘ri keladi. Biroq 2002-yildan boshlab AQSH Geologiya xizmati kuchli zilzilalarni baholashda moment magnitudasidan foydalanadi. 1970—1980-yillarda tarixdagi eng kuchli zilzilalar deb Ekvador qirg‘oqlari yaqinidagi zilzila (1906)[ingl.] va Sanriku zilzilasi (1933)[ingl.] magnitudalari Ml=8,9 deb baholangan bo‘lsa, 21-asr boshidan buyon Buyuk Chili zilzilasi eng kuchlisi deb tan olinadi: uning Mw=9,5, Ml esa 8,4-8,5 ga teng.
Zilzila intensivligi (uni magnituda bilan baholab bo‘lmaydi) aholi yashaydigan hududlarda yetkazilgan zarar asosida baholanadi.
Intensivlik shkalasi
Intensivlik — zilzilaning sifat ko‘rsatkichi bo‘lib, uning Yer yuzasiga, odamlarga, hayvonlarga, shuningdek, zilzila hududidagi tabiiy va sunʼiy inshootlarga taʼsirining xususiyati va ko‘lamini ifodalaydi. Dunyoda bir nechta intensivlik shkalasi qo‘llanadi:
- Yevropa Ittifoqida — Yevropa makroseysmik shkalasi (EMS),
- Rossiyada — Medvedev — Shponxoyer — Karnik shkalasi (quyiga qarang),
- Yaponiyada — Yaponiya meteorologiya agentligi shkalasi (Shindo),
- AQSHda — modifikatsiyalangan Merkalli shkalasi (MM):
Intensivlik shkalasi bo‘yicha zilzilalarning umumiy tavsifi[manba 3016 kundan beri ko‘rsatilmagan]:
- 1 ball (sezilmaydigan) — faqat maxsus asboblar yordamida qayd etiladi;
- 2 ball (juda kuchsiz) — faqat o‘ta sezgir uy hayvonlari va binolarning yuqori qavatlaridagi ayrim odamlar sezadi;
- 3 ball (kuchsiz) — ayrim binolar ichida, yuk mashinasi o‘tganidagi silkinishga o‘xshash tarzda seziladi;
- 4 ball (mo‘tadil) — ko‘pchilik odamlar sezadi, deraza va eshiklar tebranishi mumkin;
- 5 ball (ancha kuchli) — osilgan buyumlar tebranadi, pol g‘ichirlaydi, oynalar zirillaydi, oqlangan devor qoplamasi ko‘chadi;
- 6 ball (kuchli) — binolar yengil shikastlanadi: suvoqdagi ingichka yoriqlar, pechlardagi yoriqlar va hokazolar;
- 7 ball (juda kuchli) — binolar sezilarli zarar ko‘radi: suvoq yoriladi va ayrim bo‘laklari ko‘chadi, devorlarda ingichka yoriqlar paydo bo‘ladi, mo‘rilar shikastlanadi, nam gruntlarda yoriqlar yuzaga keladi;
- 8 ball (vayronkor) — binolar vayron bo‘ladi: devorlarda katta yoriqlar paydo bo‘ladi, karnizlar va mo‘rilar qulaydi. Tog‘ yonbag‘irlarida ko‘chkilar va kengligi bir necha santimetrgacha bo‘lgan yoriqlar yuzaga keladi;
- 9 ball (juda vayronkor) — ayrim binolar qulaydi, devorlar, to‘siqlar va tomlar o‘pirilib tushadi. Tog‘larda o‘pirilishlar, tosh to‘kilishlari va ko‘chkilar sodir bo‘ladi. Yoriqlarning kengayish tezligi 2 sm/s ga yetishi mumkin;
- 10 ball (yakson qiluvchi) — ko‘plab binolar qulaydi, qolganlari jiddiy zarar ko‘radi. Gruntdagi yoriqlar kengligi 1 m gacha yetadi, o‘pirilish va ko‘chkilar sodir bo‘ladi. Daryo vodiylarining to‘silib qolishi natijasida ko‘llar paydo bo‘ladi;
- 11 ball (falokat) — Yer yuzasida ko‘plab yoriqlar, tog‘larda katta o‘pirilishlar paydo bo‘ladi. Binolar butunlay vayron bo‘ladi;
- 12 ball (ulkan falokat) — katta hududlarda relyef tubdan o‘zgaradi. Ulkan o‘pirilish va ko‘chkilar yuz beradi. Bino va inshootlar butunlay vayron bo‘ladi.
Medvedev — Shponxoyer — Karnik shkalasi (MSK-64)
12 balli Medvedev — Shponxoyer — Karnik shkalasi 1964-yilda ishlab chiqilgan va Yevropa hamda SSSRda keng tarqalgan. 1996-yildan boshlab Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida zamonaviyroq Yevropa makroseysmik shkalasi (EMS) qo‘llanadi. MSK-64 «Seysmik hududlarda qurilish» nomli SNiP II-7-81 meʼyorining asosi hisoblanadi va Rossiya hamda ayrim mamlakatlarda hanuz qo‘llanadi. Qozog‘istonda hozirgi vaqtda «Seysmik hududlarda qurilish» nomli SNiP RK 2.03-30-2006 meʼyori ishlatiladi.[398 kundan beri manba ko‘rsatilmagan]
Zilzilaning boshqa turlari
Vulqon zilzilalari
Vulqon zilzilalari — vulqon qaʼridagi yuqori kuchlanish natijasida silkinish yuz beradigan zilzila turidir. Buning sababi — lava, vulqon gazi bo‘lib, ular Yer yuzasiga pastdan bosim o‘tkazadi. Bu turdagi zilzilalar kuchsiz bo‘lsa-da, haftalar va oylar davomida qayta-qayta yuz beradi. Shunga qaramay, bunday zilzilalarning o‘zi odamlar uchun xavf tug‘dirmaydi. Bundan tashqari, vulqon zilzilalari odatda yanada jiddiy oqibatlar keltirishi mumkin bo‘lgan vulqon otilishining darakchisi hisoblanadi.
Tektonik va texnogen zilzilalar
Tektonik zilzilalar tog‘ jinslari plitalari siljishi yoki okean va materik platformalari to‘qnashuvi natijasida yuzaga keladi. Bunday to‘qnashuvlar tog‘lar yoki botiqlarni hosil qiladi va Yer yuzasining tebranishiga sabab bo‘ladi.
Zilzilalarga inson faoliyati ham sabab bo‘lishi mumkin. Masalan, yirik suv omborlari qurilishi tufayli suv bosgan hududlarda tektonik faollik kuchayadi — zilzilalar tez-tez sodir bo‘lib, magnitudasi ham ortadi. Sababi, suv omborida to‘plangan suv massasi o‘z og‘irligi bilan tog‘ jinslaridagi bosimni kuchaytiradi; suv avvaldan mavjud bo‘lgan g‘ovaklardagi bosim oshadi, sizib kirgan suv esa tog‘ jinslarining mustahkamlik chegarasini pasaytiradi. Bu kuchlanish bo‘shashi kutilayotgan yoriqlarda zilzila sodir bo‘lishini tezlashtirishi mumkin. Suv ombori qurilishi bilan bog‘liq deb taxmin qilinadigan eng kuchli zilzilalardan biri — Koynanagar zilzilasi[ingl.] bo‘lib, u Koyna to‘g‘oni[ingl.] ( (Hindiston) hududida 11-dekabr 1967-yilda sodir bo‘lgan; magnitudasi 6,4 bo‘lib, 177 kishi halok bo‘lgan.
Shunga o‘xshash hodisalar neft va gaz qazib olishda ham uchraydi (Tataristondagi Romashkino neft konida magnitudasi 5 gacha bo‘lgan bir necha zilzila qayd etilgan); shaxta va karyerlardan katta miqdorda tog‘ jinslarini qazib olishda, shuningdek, tashqaridan keltirilgan materiallar bilan yirik shaharlar barpo etishda ham kuzatiladi. Kuzbassda 8 balli zilzila ham bo‘lgan. Bundan tashqari, quduqlarga suv haydash tog‘ jinslari g‘ovaklaridagi bosimni oshirib, zilzilaga sabab bo‘lishi mumkin. Bunday kuchli zilzilalardan biri 1967-yilda Denver yaqinida, suv 3 kilometrlik quduqqa haydalgan hududda sodir bo‘lgan; uning magnitudasi 5,2 edi.
O‘pirilish zilzilalari
Zilzilalarga o‘pirilishlar va yirik ko‘chkilar ham sabab bo‘lishi mumkin. Bunday zilzilalar o‘pirilish zilzilalari deb ataladi, mahalliy xususiyatga ega va kuchsiz bo‘ladi.
Ular yerosti suvlari yoki daryolari taʼsirida yer ostida bo‘shliqlar hosil bo‘lishi bilan bog‘liq. Bunda Yer yuzasining ustki qatlami pastga qulab, kichik silkinishlarni keltirib chiqaradi. Zilzila bevosita sodir bo‘ladigan joy (plitalarning to‘qnashish hududi) uning o‘chog‘i yoki gipotsentri deb ataladi. Yer yuzasining zilzila sodir bo‘layotgan hududi epitsentr deb ataladi. Eng kuchli vayronagarchilik aynan shu yerda ro‘y beradi.
Sunʼiy zilzilalar
Zilzilani sunʼiy ravishda ham yuzaga keltirish mumkin: masalan, katta miqdordagi portlovchi moddalarni portlatish yoki yerosti yadro portlashi (tektonik qurol) orqali. Bunday zilzilalarning kuchi portlatilgan modda miqdoriga bog‘liq. Masalan, SSSRda termoyadro bombasi 30-oktabr 1961-yilda sinovdan o‘tkazilganda, portlash zarba to‘lqini Yer qobig‘ida shunday kuchli seysmik to‘lqin hosil qilganki, u Yer sharini uch marta aylanib chiqqan.
Prognozlash
«Yer silkinishining har bir holatini tavsiflashda quyidagi maʼlumotlarga ega bo‘lish maqsadga muvofiq: silkinish kuzatilgan joy va uning qamrov hududi; kuzatuv vaqti (yil, oy, kun, soat, daqiqa va soniya); silkinish to‘lqinining yo‘nalishi; qo‘shimcha hodisalar, masalan, bunday holatlarda ko‘pincha eshitiladigan yerosti shovqini, uning yo‘nalishi va xususiyatlari; yerda va binolarda paydo bo‘lgan yoriqlar hamda darzlar, ularning yo‘nalishlari; silkinishdan oldingi va keyingi ob-havoning umumiy holati; …agar silkinish ko‘l yoki daryo yaqinida sodir bo‘lgan bo‘lsa, umumiy silkinish vaqtida ko‘l yoki daryo suvi qanday harakatlangani, suv va quruqlik sathlarining o‘zaro joylashuvida o‘zgarish ro‘y bergan-bermaganini qayd etish. O‘tmishdagi bunday hodisalar haqida maʼlumot to‘plashda, nazarimda, turli mahalliy arxivlarga eʼtibor berish kerak, chunki ularda yer silkinishlari to‘g‘risida maʼlumotlar saqlanib qolgan bo‘lishi mumkin. Ayniqsa, zavod arxivlarini ko‘rib chiqish va maʼlum joylarda uzoq vaqtdan beri yashab kelayotgan hamda mahalliy hodisalarga qiziqadigan kishilar bilan bog‘lanish foydali bo‘lardi».
XX asr oxirida bir guruh taniqli g‘arb seysmologlari internetda bahs o‘tkazdi. Bahsning asosiy savoli «Alohida zilzilalarni ishonchli bashorat qilish ilmiy jihatdan erishish mumkin bo‘lgan real maqsadmi?» degan savol edi. Ayrim masalalarda jiddiy farqlarga qaramay, barcha ishtirokchilar quyidagi xulosalarga kelgan:
- odamlarni evakuatsiya qilish dasturlarini rejalashtirishga yetarli aniqlikda alohida zilzilalarni deterministik tarzda oldindan aytish imkonsiz;
- jarayon fizikasi va kuzatuv maʼlumotlariga asoslangan joriy seysmik xavfning hech bo‘lmaganda ayrim ehtimoliy prognoz usullari asosli bo‘lishi mumkin.
O‘lchash aniqligi va hozircha mavjud bo‘lmagan seysmik jarayonning fizik-matematik modeli Yer qobig‘ining bir qismi qayerda va qachon yorila boshlashini yetarlicha aniqlikda ko‘rsatish imkonini berganda ham, bo‘lajak zilzilaning magnitudasi nomaʼlum qoladi. Gap shundaki, zilzilalarning takrorlanish grafigini aks ettiruvchi seysmik faollikning barcha modellarida maʼlum turdagi stoxastik generator mavjud bo‘lib, u faqat ehtimollik atamalari bilan ifodalanadigan dinamik tartibsizlikni yuzaga keltiradi. Bu tasodifiylik manbasini quyidagicha tushuntirish mumkin. Zilzila vaqtida tarqalayotgan yorilish fronti mustahkamligi yuqori bo‘lgan hududga yaqinlashsin. Zilzilaning magnitudasi shu hududning yorilishi yoki yorilmasligiga bog‘liq. Masalan, yorilish davom etsa, zilzila halokatli tus olishi mumkin; to‘xtasa, kichikligicha qoladi. Natija hududning mustahkamligiga bog‘liq: u maʼlum chegaradan past bo‘lsa, jarayon birinchi ssenariy, yuqori bo‘lsa, ikkinchi ssenariy bo‘yicha rivojlanadi. Shunday qilib, «kapalak effekti» yuzaga keladi: mustahkamlik yoki kuchlanishdagi nihoyatda kichik farq katta ko‘lamli oqibatlarga olib keladi. Buni deterministik tarzda bashorat qilib bo‘lmaydi, chunki bu farq har qanday o‘lchash aniqligidan ham kichikdir. Magnitudasi nomaʼlum va ehtimol mutlaqo xavfsiz bo‘lgan zilzilaning joyi hamda vaqtini oldindan aytish kuchli zilzila sodir bo‘lish ehtimolini hisoblashga nisbatan amaliy ahamiyatga ega emas.
Xitoylik olimlar zilzilalarni prognoz qilishda muhim yutuqlarga erishgan. Ular bir necha yil davomida yer yuzasining qiyalik burchagini, yerosti suvlari sathini, shuningdek, tog‘ jinslaridagi radon (gaz) miqdorini kuzatgan. Tadqiqotchilar taxminiga ko‘ra, bu ko‘rsatkichlar mavsumiy va ko‘p yillik o‘zgarishlardan tashqari, yirik zilziladan bir necha hafta yoki oy oldin keskin o‘zgarishi kerak. Lyaonin provinsiyasidagi zilzila muvaffaqiyatli prognoz qilingan: bu hodisa 4-fevral 1975-yilda sodir bo‘lgan. Xitoy hukumati bir kun avval qayd etilgan kuchsiz zilzilalarni kuchli zilzila boshlanishidan oldingi forshoklari deb hisoblab, odamlarga uylarini tark etishni tavsiya qilgan va boshqa choralar ko‘rgan. Bu ko‘plab qurbonlarning oldini olgan. Aholini oldindan xabardor qilishga asoslangan dunyodagi birinchi ilmiy prognoz shu edi. Ammo 27-iyul 1976-yilda olimlar oldindan bilmagan Tangshan zilzilasi (Rixter shkalasi bo‘yicha 8,2) sodir bo‘ldi. Unda 650 mingdan ortiq kishi halok bo‘ldi va zilzila kuzatuvlari tarixidagi eng katta falokatlardan biriga aylandi.
Dunyodagi ikkinchi muvaffaqiyatli ilmiy zilzila prognozi — ham o‘rta muddatli, ham qisqa muddatli — Rossiyada I. N. Tixonov tomonidan Nevelsk zilzilasiga nisbatan tuzilgan..
Tarqalishi va tarixi
Zilzilalar katta hududlarni qamrab oladi va quyidagi oqibatlar bilan tavsiflanadi: bino va inshootlar vayron bo‘lib, odamlar xarobalar ostida qolishi; ommaviy yong‘inlar va ishlab chiqarish avariyalari; aholi punktlari va butun tumanlarni suv bosishi; vulqon otilishidagi gazlardan zaharlanish; vulqon tog‘ jinslari parchalari odamlarni jarohatlashi va binolarni vayron qilishi; vulqon lavasi odamlarni zararlashi hamda aholi punktlarida yong‘in o‘choqlari hosil qilishi; o‘pirilish zilzilalarida aholi punktlari yerga cho‘kishi; sunami to‘lqinlari aholi punktlarini vayron qilishi va yuvib ketishi; salbiy ruhiy taʼsir.
Qadimgi Rusda yilnomalarda 1101, 1107, 1109, 1117, 1122, 1124, 1126 va 1130-yillardagi «yer silkinishlari» tilga olinadi. Undan oldingi zilzilalar haqida maʼlumot yo‘qligi seysmik osoyishtalik davri bilan yoki Rusda yilma-yil qaydlar faqat XI asr oxirida boshlanganligi bilan bog‘liq.
Tarix davomida zilzilalar ko‘p bor vayronagarchilik va qurbonlarga sabab bo‘lgan. Masalan, eng yirik zilzilalardan ayrimlari:
- 1290-yilda Boxayvan qo‘ltig‘i hududida (Xitoy) qariyb 100 ming kishi halok bo‘lgan,
- 1556 yilda Shensi provinsiyasida — 830 ming kishi,
- 1737-yilda Kalkuttada ( (Hindiston) — 300 ming kishi,
- 1908-yilda Messinada ( (Italiya) — 120 ming kishi,
- 1923 yilda Tokioda — 143 ming kishi,
- 1976-yilda Tangshanda (Xitoy) — qariyb 240 ming kishi,
- 1999-yilda Turkiyada — qariyb 40 ming kishi,
- 2001-yilda Hindistonda — qariyb 30 ming kishi,
- 1988-yilda Armanistonda — qariyb 25 ming kishi.
Eng vayronkor zilzilalar



Ganjada
Ganja zilzilasi — tarixdagi eng yirik zilzilalardan biri. Kuchliligi 11 ball bo‘lgan bu zilzila 30-sentabr 1139-yilda, hozirgi Ozarbayjon Respublikasi hududidagi Ganja shahri yaqinida sodir bo‘lgan. Falokat oqibatida 230 ming kishi halok bo‘lgan.
Zilzila vaqtida Kapaz tog‘i qulab, uning yonidan oqib o‘tuvchi Axsuv daryosi o‘zanini to‘sib qo‘ygan. Natijada sakkizta ko‘l paydo bo‘lgan. Ulardan biri — Go‘ygol ko‘li. Hozir bu ko‘l shu nomdagi qo‘riqxona.
hududida joylashgan. Mazkur zilzila eng ko‘p inson umriga zomin bo‘lgan beshta zilzila qatoriga kiradi.
Buyuk Xitoy zilzilasi
Buyuk Xitoy zilzilasi (xit. 嘉靖大地震) Shensi provinsiyasida 23-yanvar 1556-yilda. Unda qariyb 830 000 kishi halok bo‘lgan — bu insoniyat tarixidagi boshqa har qanday zilziladagidan ko‘p. Zilzila epitsentri Shensi provinsiyasidagi Vey daryosi vodiysida, Xuasyan, Veynan va Xuayin tumanlari yaqinida joylashgan. Xuasyanda barcha inshootlar vayron bo‘lgan, aholining yarmidan ko‘pi halok bo‘lgan. Epitsentrda 20 metrlik chuqurliklar va yoriqlar yuzaga kelgan. Vayronagarchilik epitsentrdan 500 km uzoqlikdagi hududlarni ham qamrab olgan. Shensining ayrim tumanlari butunlay huvillab qolgan, boshqalarida aholining qariyb 60 foizi halok bo‘lgan. Qurbonlar sonining ko‘pligiga sabab shuki, viloyat aholisining katta qismi lyossli g‘orlarda yashagan. Ular dastlabki silkinishlardan keyin qulagan yoki sel oqimlari ostida qolgan. Zilziladan keyingi olti oy davomida har oy bir necha marta takroriy silkinishlar sodir bo‘lgan.
Yamaykada (1692)
1692-yilgi Yamayka zilzilasi — Port-Royal (Yamayka) 7-iyunda 1692-yilda, qo‘ltiq tubidan topilgan to‘xtab qolgan soat ko‘rsatishiga ko‘ra, aynan 11:43 da sodir bo‘lgan. «Vest-Indiya xazinasi» va «Yer yuzidagi eng axloqsiz joylardan biri» deb atalgan shaharning katta qismini dengiz suvi bosgan. Qariyb 2 ming kishi zilzila va sunami oqibatida halok bo‘lgan, yana taxminan 3 ming kishi jarohatlar va tarqalgan kasalliklar tufayli hayotdan ko‘z yumgan.
Buyuk Sitsiliya zilzilasi
1693-yilgi Sitsiliya zilzilasi yoki Buyuk Sitsiliya zilzilasi — tarixdagi Sitsiliyaning eng yirik zilzilalaridan biri. Zilzila 11-yanvar 1693-yilda sodir bo‘lgan vulqon otilishi — Etna — bilan bir vaqtda kuzatilib, Janubiy Italiya, Sitsiliya va Malta hududlarida vayronagarchilik keltirgan. 60 mingdan 100 minggacha kishi halok bo‘lgan. Sitsiliyaning janubi-sharqiy qismi eng katta zarar ko‘rgan. Deyarli butunlay vayron bo‘lgan Val-di-Notoda, bu joyda kechki barokkoning yangi meʼmorchilik uslubi — «Sitsiliya barokkosi».
Yaponiyada (1707)
Xoey zilzilasi (yap. 宝永地震 Xo:ey dzisin) — mahalliy vaqt bilan 14:00 da sodir bo‘lgan zilzila. U 28-oktabr 1707-yilda, Yaponiya tarixida 2011-yilgi Senday zilzilasigacha eng kuchli zilzila hisoblangan. Qurbonlar va vayronagarchilik ko‘lami bo‘yicha undan ustun bo‘lsa-da, 1896, 1995 va 1923-yillardagi (oqibatlari eng og‘ir) zilzilalardan ortda qolgan. Natijada janubi-g‘arbiy Xonsyu, Sikoku va janubi-sharqiy Kyusyu hududlariga o‘rtacha va og‘ir darajada zarar yetgan. Zilzila va undan kelib chiqqan vayronkor sunami besh mingdan ortiq kishining o‘limiga sabab bo‘lgan. Magnitudasi 8,6 bo‘lgan bu zilzila, ehtimol, Fudzi vulqonining otilishiga sabab bo‘lgan. Vulqon 49 kundan keyin otilgan.
Lissabon zilzilasi (1755)
Buyuk Lissabon zilzilasi 8,7 magnituda bilan 1-noyabrda 1755-yilda, ertalab soat 9.20 da sodir bo‘lgan. U Lissabonni — Portugaliyaning va tarixdagi eng vayronkor hamda o‘limga sabab bo‘lgan zilzilalardan biriga aylangan. Qariyb 90 ming kishi 6 daqiqa ichida halok bo‘lgan. Yerosti silkinishlaridan keyin yong‘in va sunami yuzaga kelgan. Lissabon qirg‘oqda joylashgani sababli sunami ayniqsa katta talafot yetkazgan. Zilzila Portugaliyada siyosiy ziddiyatlarni kuchaytirgan va amalda uning mustamlaka imperiyasi sifatidagi tanazzuliga zamin yaratgan. Bu voqea Yevropa faylasuflari , xususan, Maʼrifatparvarlik davri mutafakkirlari orasida keng muhokama qilingan va teoditseya haqidagi qarashlarning keyingi rivojiga taʼsir ko‘rsatgan..
Assam zilzilasi (1897)
1897-yilgi Assam zilzilasi — 12-iyun 1897-yilda Assamda, (Britaniya Hindistoni) sodir bo‘lgan. Uning magnitudasi taxminan 8,1 Mw deb baholangan. Gipotsentri taxminan 32 km chuqurlikda joylashgan. Assam zilzilasi 390 000 km² maydondagi tosh binolarni xarobaga aylantirgan, umumiy taʼsir hududi esa 650 000 km² dan ortiq bo‘lib, Birmadan Yangi Dehligacha shu hududlarni qamrab olgan. Asosiy zarbadan so‘ng ko‘plab takroriy silkinishlar yuz bergan. Zilzila ko‘lamiga nisbatan qurbonlar soni uncha ko‘p bo‘lmagan (taxminan 1500 kishi), biroq moddiy zarar juda katta edi. U janubiy-janubi-g‘arbiy tomondagi yuzaga chiqqan teskari yoriqda — Oldxem yorig‘ida, Shillong platosining shimoliy chekkasida, Hindiston plitasida. Yer yuzasining eng kichik siljishi 11 m, eng katta siljishi 16 m bo‘lgan. Bu kuzatilgan zilzilalar ichidagi eng katta vertikal siljishlardan biridir. Hisob-kitoblarga ko‘ra, siljish hududi yer yuzida yorilish chizig‘i bo‘ylab 110 km, yer ostida esa 9 dan 45 km gacha cho‘zilgan. Aslida zilzilada Yer qobig‘ining butun qalinligi ishtirok etgan. Relyefdagi o‘zgarishlar shu qadar kuchli bo‘lganki, deyarli butun hudud tanib bo‘lmas darajada o‘zgargan.
Shamaxi zilzilasi (1902)
Shamaxi zilzilasi magnitudasi 6,9 bo‘lib, 13-fevralda (31-yanvarda, Yulian taqvimi) bo‘yicha) 1902-yilda hozirgi Ozarbayjon Respublikasi hududida sodir bo‘lgan. Bu Shamaxi shahri tarixidagi eng kuchli zilzila bo‘lib, deyarli butun shaharni vayron qilgan. Qariyb 4 000 uy qulagan, 3000 dan ortiq kishi xarobalar ostida qolib halok bo‘lgan.
Messina zilzilasi
Messina zilzilasi (ital. Terremoto di Messina) magnitudasi 7,5 bo‘lgan zilzila 28-dekabrda 1908-yilda Messina bo‘g‘ozida Sitsiliya va Apennin yarimoroli o‘rtasida sodir bo‘ldi. Natijada Messina va Rejjo-di-Kalabriya shaharlari vayron bo‘ldi. Bu zilzila Yevropa tarixidagi eng kuchli zilzila hisoblanadi. Zilzila ertalab soat 5:20 atrofida, 28-dekabr kuni atrofida Messina bo‘g‘ozi tubida, dengizda boshlangan. Silkinishlar dengiz tubi qismlarining siljishiga sabab bo‘lgan, shundan so‘ng Messinaga 15-20 daqiqalik oraliqlar bilan uchta sunami to‘lqini yopirilgan. Ularning balandligi uch metrgacha yetgan. Shaharning o‘zida bir daqiqa ichida uchta kuchli zarba sodir bo‘lgan va ikkinchisidan keyin binolar qulay boshlagan. Zilziladan Sitsiliya va Kalabriya qirg‘oqbo‘yi hududlaridagi yigirmadan ortiq aholi punkti zarar ko‘rgan. Takroriy silkinishlar 1909-yil yanvarida ham davom etgan.
Halok bo‘lganlarning umumiy soni turlicha baholanadi. Eng yuqori ko‘rsatkich — 200 000 kishi.
Buyuk Kanto zilzilasi
Buyuk Kanto zilzilasi (yap. 関東大震災 Kanto: daysinsay) — kuchli zilzila (magnituda 8,3), 1-sentabr 1923-yilda Yaponiyada sodir bo‘lgan. Nomi eng katta zarar ko‘rgan Kanto mintaqasi sharafiga qo‘yilgan. G‘arbda u Tokio yoki Yokogama zilzilasi deb ham yuritiladi, chunki zilzila Tokio va Yokogama shaharlarini deyarli butunlay vayron qilgan. Zilzila bir necha yuz ming kishining o‘limiga va juda katta moddiy zararga sabab bo‘lgan. Zilzila 1-sentabr 1923-yilda, tushdan keyin boshlangan. Uning epitsentri 90 km janubi-g‘arbda joylashgan, Tokio shahridan hisoblaganda, dengiz tubida, Osima oroli yaqinida, Sagami qo‘ltig‘ida joylashgan. Ikki sutka ichida jami 356 ta yerosti silkinishi qayd etilgan, ulardan dastlabkilari eng kuchli bo‘lgan. Dengiz tubining holati o‘zgargani uchun Sagami qo‘ltig‘ida balandligi 12 metrli sunami to‘lqinlari ko‘tarilib, qirg‘oqbo‘yi qishloqlarini vayron qilgan. Vayronagarchilik ko‘lami va jabrlanganlar soni bo‘yicha bu Yaponiya tarixidagi eng halokatli zilzila hisoblanadi (ammo eng kuchlisi emas, masalan, 2011-yilgi zilzila kuchliroq bo‘lgan, lekin oqibatlari ko‘lami kichikroq edi).
1927-yilgi Qrim zilzilasi
1927-yilgi Qrim zilzilasi Qrim yarimorolida 26-iyunda 1927-yilda sodir bo‘lgan. Qrimda qadim zamonlardan zilzilalar yuz berib kelgan bo‘lsa-da, eng mashhur va eng vayronkorlari 1927-yilda sodir bo‘lgan. Ulardan birinchisi kunduz kuni 26-iyunda yuz bergan. 26-iyundagi zilzilaning kuchi Janubiy qirg‘oqda 6 ballni tashkil qilgan. U jiddiy vayronagarchilik yoki odamlar o‘limiga sabab bo‘lmagan, ammo baʼzi joylarda ko‘tarilgan vahima oqibatida jabrlanganlar bo‘lgan. Zilzila o‘chog‘i joylashgan hudud dengiz tubida, Foros va Mshatka qishloqlaridan janubda joylashgan bo‘lib, ehtimol, qirg‘oqqa ko‘ndalang cho‘zilgan. 26-iyun 1927-yil kuni soat 13:21 da dengizda bo‘lgan baliqchilar zilzila vaqtidayoq g‘ayrioddiy to‘lqinlanishni payqagan: havo mutlaqo sokin va musaffo bo‘lsa ham, suvda mayda to‘lqinlar paydo bo‘lgan, dengiz go‘yo qaynayotgandek ko‘ringan. Zilzilagacha dengiz butunlay tinch bo‘lgan, silkinish vaqtida esa kuchli shovqin eshitilgan.
Ashxobod zilzilasi
Ashxobod zilzilasi — vayronkor zilzila bo‘lib, 6-oktabrda 1948-yilda mahalliy vaqt bilan soat 02:17 da Ashxobod shahri yaqinida sodir bo‘lgan zilzilaning magnitudasi Rixter shkalasi bo‘yicha 7,3 edi. O‘chog‘i 18 km chuqurlikda, deyarli shaharning tagida joylashgan. Epitsentrda silkinish intensivligi MSK-64 shkalasi bo‘yicha IX—X ballga yetgan. Ashxobod butunlay vayron bo‘lgan, qariyb 35 ming kishi halok bo‘lgan. Ashxoboddan tashqari, yaqin tumanlardagi ko‘plab aholi punktlari, jumladan, Ashxobod tumanida 89 ta va Go‘ktepa tumanida 55 ta, shuningdek, qo‘shni Erondagi aholi punktlari zarar ko‘rgan. 1995-yildan boshlab 6-oktabr Turkmanistonda Xotira kuni sifatida qonuniy belgilangan.
Buyuk Chili zilzilasi
Buyuk Chili zilzilasi (baʼzan Valdiviya zilzilasi, isp. Terremoto de Valdivia deb ham ataladi) — kuzatuvlar tarixidagi eng kuchli zilzila. Uning moment magnitudasi turli baholashlarga ko‘ra 9,3 dan 9,5 gacha bo‘lgan. Zilzila 22-may 1960-yilda soat 19:11 da UTC bo‘yicha Chilida. sodir bo‘lgan. Epitsentr Valdiviya (38°16′ shahri yaqinida (j. k. 73°03′ g‘. u.HGЯO) 435 kilometr janubda joylashgan, hisob nuqtasi — Santyago. Hosil bo‘lgan sunami to‘lqinlari 10 metr balandlikka yetib, katta zarar yetkazgan shahar — Xilo Gavayi hududida, epitsentrdan taxminan 10 ming kilometr uzoqda joylashgan. Sunami qoldiqlari hatto Yaponiya sohillariga yetib borgan. Qariyb 6 ming kishi halok bo‘lgan, ularning ko‘pchiligi sunami oqibatida..
Buyuk Alyaska zilzilasi
Buyuk Alyaska zilzilasi — tarixdagi eng kuchli zilzila sifatida AQSHda qayd etilgan. U Valdiviya zilzilasidan keyingi kuzatuvlar tarixidagi ikkinchi eng kuchli zilzila. Uning moment magnitudasi 9,1-9,2 bo‘lgan. Zilzila 27-mart 1964-yilda mahalliy vaqt bilan 17:36 da (UTC-9) sodir bo‘lgan. Bu voqea Ehtirosli juma kuniga to‘g‘ri kelgani uchun AQSHda Good Friday Earthquake.. Gipotsentr Kolledj-fyordda, Alyaska qo‘ltig‘ining shimoliy qismida, 20 km dan ortiq chuqurlikda Tinch okeani va Shimoliy Amerika plitalari tutashgan joyda joylashgan. Buyuk Alyaska zilzilasi Alyaskadagi aholi punktlariga katta zarar yetkazgan. Yirik shaharlardan eng ko‘p Ankorij zarar ko‘rgan; u epitsentrdan 120 km g‘arbda joylashgan.
Toshkent zilzilasi
Toshkent zilzilasi — 5,2 magnitudali halokatli zilzila bo‘lib, 26-aprel 1966-yilda soat 5:23 da Toshkentda sodir bo‘lgan. Magnitudasi nisbatan kichik (M=5,2) bo‘lsa ham, o‘choq sayoz (3 dan 8 km gacha) joylashgani tufayli, Yer yuzasida 8—9 balli silkinishlarni (12 balli MSK-64 shkalasi bo‘yicha) yuzaga keltirgan va shahar markazidagi qurilish obyektlariga katta zarar yetkazgan. Eng katta vayronagarchilik hududi qariyb o‘n kvadrat kilometrni qamrab olgan. Poytaxt chekkalarida esa seysmik taʼsir zo‘rg‘a 6 ballga yetgan. Chastotasi 2—3 Hz bo‘lgan kuchli yer tebranishlari 10—12 soniya davom etgan. Aholisi bir million kishilik shaharda qurbonlar nisbatan kam bo‘lgan (8 kishi halok bo‘lgan, bir necha yuz kishi jarohatlangan). Buning sababi seysmik tebranishlarning gorizontal emas, asosan vertikal yo‘nalishda bo‘lgani: shu tufayli hatto eskirgan paxsa uylar ham butunlay qulab tushmagan. Jarohatlanish sabablarini tahlil qilish ko‘rsatishicha, 10 foiz holatda jarohatlar devor va tomlarning qulashi, 35 foizida binolar va inshootlarning tarkibiy qismlari (suvoq, gipsli bezaklar, g‘ishtlar va hokazolar) hamda uy-ro‘zg‘or buyumlarining qulashidan kelib chiqqan. Jarohatlarning 55 foizida esa vahima va qo‘rquv tufayli jabrlanganlarning o‘ylamasdan qilgan harakatlari (yuqori qavatlardan sakrash, turli buyumlarga urilish va boshqalar) sabab bo‘lgan. Biroq keyinchalik hatto kuchsiz takroriy silkinishlar vaqtida yurak xurujlari natijasida vafot etganlar soni ortgan.
Tangshan zilzilasi
Tangshan zilzilasi (xit. 唐山大地震) — tabiiy ofat bo‘lib, Xitoyning Tangshan shahrida (Xebey provinsiyasi), ) 28-iyul 1976-yilda sodir bo‘lgan. Zilzila magnitudasi 7,8 bo‘lib, XX asrning eng yirik tabiiy falokati hisoblanadi. XXR hukumati rasmiy maʼlumotlariga ko‘ra 242 419 kishi halok bo‘lgan. Mahalliy vaqt bilan soat 3:42 da shahar kuchli zilzila natijasida vayron bo‘lgan. Uning gipotsentri 22 km chuqurlikda joylashgan. Vayronagarchilik Tyanszinda va Pekinda ham yuz bergan. Pekin g‘arbda atigi 140 km uzoqlikda joylashgan. Zilzila natijasida qariyb 5,3 million uy vayron bo‘lgan yoki yashashga yaroqsiz darajada zarar ko‘rgan. Bir nechta takroriy silkinish, ulardan eng kuchlisi 7,1 magnitudali bo‘lib, yanada ko‘proq qurbonlarga sabab bo‘lgan.
Spitak zilzilasi
Spitak zilzilasi (arman. Սպիտակի երկրաշարժ), shuningdek Leninakan zilzilasi (arman. Լենինականի երկրաշարժ) nomi bilan ham mashhur bo‘lgan halokatli zilzila. Uning magnitudasi 7,2 bo‘lib, u 7-dekabr 1988-yilda soat 10:41 da Moskva vaqti bilan Armaniston SSRning shimoli-g‘arbida sodir bo‘lgan. Zilzila natijasida Spitak shahri va 58 ta qishloqni butunlay vayron qilgan; Leninakan (hozirgi Gyumri), Stepanavan, Kirovakan (hozirgi Vanadzor) shaharlari va yana 300 dan ortiq aholi punkti qisman vayron bo‘lgan. Kamida 25 ming kishi halok bo‘lgan, 514 ming kishi boshpanasiz qolgan. Umuman, zilzila Armaniston hududining qariyb 40 foizini qamrab olgan. Avariya xavfi tufayli to‘xtatilgan obyekt — Armaniston AESi..
Kobeda
Kobe zilzilasi (yap. 阪神・淡路大震災) — Yaponiya tarixidagi eng yirik zilzilalardan biri. Zilzila seshanba kuni ertalab 17-yanvar 1995-yilda soat 05:46 da, mahalliy vaqt bilan sodir bo‘lgan. Rixter shkalasi bo‘yicha magnitudasi 7,3 bo‘lgan. Hisob-kitoblarga ko‘ra, 6 434 kishi halok bo‘lgan. Falokat oqibatlari: 200000 bino, Xansin tezyurar yo‘lining 1 km qismi vayron bo‘lgan, Kobe portidagi 120 ta prichal (jami 150 tadan) ishdan chiqqan, shaharning elektr taʼminoti buzilgan. Bir necha kun davom etgan silkinishlar sabab aholi uylariga qaytishdan qo‘rqqan. Zarar miqdori qariyb o‘n trillion iyena yoki 102,5 milliard AQSH dollari, yaʼni o‘sha davrdagi Yaponiya YIMining 2,5 foizini tashkil etgan.
Neftegorskda
Neftegorskda sodir bo‘lgan, magnitudasi taxminan 7,6 ga teng zilzila 28-may 1995 kuni mahalliy vaqt bilan soat 1:04 da Saxalin orolida yuz bergan. U Neftegorsk posyolkasi butunlay vayron bo‘lgan. Binolar xarobalari ostida 2040 kishi (jami 3197 aholidan) halok bo‘lgan. O‘sha kechasi Shimoliy Saxalindagi shahar va qishloqlar ham kuchli silkinishlarga duch kelgan. Oxa shahrida — Oxa tumani markazida, Saxalin viloyatida, , qariyb 30 ming aholi yashaydigan joyda, silkinish kuchi kamida 6 ballga yetgan. Ayrim uylardagi kirish yo‘laklarining soyabonlari qulab tushgan.
Izmit zilzilasi
Izmit zilzilasi — magnitudasi 7,6 bo‘lgan zilzila 17-avgust 1999-yilda Turkiyada mahalliy vaqt bilan soat 3:01 da sodir bo‘lgan. Uning markazi 17 km chuqurlikda, epitsentri esa sanoat shahri Izmit yaqinida (koordinatalari 41.81º sh. k. 30.08º sh. u.) joylashgan. Natijada 18 mingdan ortiq kishi halok bo‘lgan, qariyb 44 ming kishi jarohatlangan, 500 000 ga yaqin kishi boshpanasiz qolgan.
Hind okeanidagi suvosti zilzilasi
Suvosti zilzilasi — Hind okeanida, 26-dekabr 2004-yilda soat 00:58:53 da UTC (mahalliy vaqt bilan 07:58:53) sodir bo‘lib, sunami to‘lqinlarini keltirib chiqargan. Bu hodisa zamonaviy tarixdagi eng ko‘p odam halok bo‘lgan tabiiy ofat deb tan olingan. Zilzila magnitudasi turli hisob-kitoblarga ko‘ra 9,1 dan 9,3 gacha bo‘lgan. Bu kuzatuvlar tarixidagi eng kuchli uchinchi zilzila hisoblanadi..
Epitsentr Hind okeanida, orolning shimolida — Simyolue orolida joylashgan bo‘lib, u Sumatra ( (Indoneziya) orolining shimoli-g‘arbiy sohillari yaqinida. Sunami Indoneziya, Shri-Lanka, , Janubiy Hindiston, , Tailand va boshqa mamlakatlar qirg‘oqlariga yetib borgan. Uning to‘lqinlari 15 metrdan oshgan. Sunami katta vayronagarchilik va ko‘plab qurbonlarga sabab bo‘lgan, hatto Port-Elizabet, Janubiy Afrika Respublikasi, epitsentrdan 6900 km uzoqlikda ham talafot kuzatilgan.
Turli baholashlarga ko‘ra, 225 mingdan 300 minggacha odam halok bo‘lgan. AQSH Geologiya xizmati (USGS) maʼlumotlariga ko‘ra, qurbonlar soni 227 898 kishini tashkil etgan. Aniq son hech qachon maʼlum bo‘lmasligi mumkin, chunki ko‘plab odamlarni suv dengizga oqizib ketgan.
Sichuan zilzilasi
Sichuan zilzilasi (xit. 四川大地震) — vayronkor zilzila bo‘lib, 12-may 2008-yilda soat 14:28:01.42 da (Pekin vaqti; (06:28:01.42 UTC) bo‘yicha Xitoyning provinsiyasi — Sichuanda. Zilzila magnitudasi Xitoy seysmologiya byurosiga ko‘ra 8 Mw, AQSH Geologiya xizmatiga ko‘ra esa 7,9 Mw bo‘lgan. Epitsentr Sichuan provinsiyasi markazidan 75 km uzoqlikda; bu markaz — Chendu shahri. , Gipotsentr esa 19 km chuqurlikda joylashgan. Bu zilzila Venchuan zilzilasi (xit. 汶川大地震) deb ham ataladi, chunki epitsentr Venchuan tumaniga to‘g‘ri keladi. Zilzila Pekinda (1,500 km uzoqlikda) va Shanxayda (1,700 km uzoqlikda) sezilgan. U yerlarda idora binolari silkinib, evakuatsiya boshlangan. Silkinish quyidagi qo‘shni mamlakatlarda ham sezilgan: Hindistonda, , Pokistonda, , Tailandda, , Vyetnamda, , Bangladeshda, , Nepalda, , Mo‘g‘ulistonda va Rossiyada. Rasmiy manbalarda 12-may 2008-yil holatiga ko‘ra 69 197 kishi halok bo‘lgani (www.cctv.com), taxminan 18 ming kishi bedarak yo‘qolgani va 288 431 kishi jarohatlangani aytilgan. Sichuan zilzilasi Xitoyda Tangshan zilzilasidan (1976-yilda qariyb 250 000 kishining hayotiga zomin bo‘lgan zilziladan) keyingi eng kuchli zilzila bo‘ldi.
Yaponiyada (2011)
Zilzila sharqiy sohilida joylashgan Xonsyu orolida, Yaponiyada ( (yap. 東北地方太平洋沖地震 To:xoku tixo: Tayxeyo:-oki dzisin) , «Tinch okeanida sodir bo‘lib, Toxoku») mintaqasiga taʼsir etgan zilzila», shuningdek Buyuk Sharqiy Yaponiya zilzilasi (yap. 東日本大震災 Xigasi Nixon daysinsay)) — zilzila bo‘lib, magnitudasi hozirgi baholashlarga ko‘ra 9,0 dan 9,1 gacha bo‘lgan zilzila 11-mart 2011-yilda mahalliy vaqt bilan soat 14:46 da (05:46 UTC) vaqtida.). Zilzila epitsentri koordinatalari 38,322° sh. k. va 142,369° sh. u. bo‘lgan nuqtada, orolning sharq tomonida — Xonsyu, Sendaydan 130 km sharqda (eng yaqin yirik shahar — Senday) va Tokiodan 373 km shimoli-sharqda (shahar — Tokio). . Gipotsentr — 05:46:23 UTC da sodir bo‘lgan eng vayronkor silkinishning o‘chog‘i — dengiz sathidan 32 km chuqurlikda, Tinch okeanida. Zilzila Yaponiyaning eng yaqin qirg‘og‘idan qariyb 70 km uzoqlikda sodir bo‘lgan. Dastlabki hisob-kitoblarga ko‘ra, sunami to‘lqinlariga Yaponiyaning birinchi zarar ko‘rgan hududlariga yetib borish uchun 10 dan 30 daqiqagacha vaqt ketgan. Zilziladan 69 daqiqa o‘tib, sunami suv bosgan manzil — Senday aeroporti..
Bu Yaponiyaning maʼlum tarixidagi eng kuchli zilzila bo‘lib, seysmik kuzatuvlar tarixida dunyo bo‘yicha yettinchi, boshqa baholashlarga ko‘ra esa oltinchi, beshinchi yoki to‘rtinchi o‘rinda turadi. Biroq qurbonlar soni va vayronagarchilik ko‘lami jihatidan u Yaponiyada 1896 va 1923-yildagi (oqibatlari eng og‘ir bo‘lgan) zilzilalardan ortda qoladi.
Assam–Tibet zilzilasi — tarixda qayd etilgan eng yirik, ehtimol eng yirik qitʼa ichki zilzilalaridan biri. Uning magnitudasi turli baholarga ko‘ra 8.5-8.8 bo‘lib, eng ko‘p uchraydigan baho — Mw8.6. O‘choq (aniqrog‘i gipotsentr) chuqurligi qariyb 15 km bo‘lgan, bu shunday katta zilzila uchun juda sayozdir. Zilzila Hindistonning Arunachal-Pradesh shtatida, Tezu shahridan 59 km uzoqlikda, seshanba kuni, 15-avgust 1950-yil soat 14:09 GMT da sodir bo‘lgan. Epitsentrda MSK-64/Merkalli yoki MMI/EMS-98 shkalasi bo‘yicha intensivlik, ehtimol, XI-XII ballga yetgan. Bu halokatli zilzila hisoblanadi. Epitsentrga yaqin joylarda esa intensivlik har qanday 12 balli shkalada VIII ballga yetgan. Zilzila qitʼa ichkarisida sodir bo‘lgani sababli sunami balandligi atigi 0.50 m bo‘lgan. (Maqola seysmolog tomonidan yozilmagan.)
Adabiyotlar
- Баньковский Л. В. 1 // Опасные ситуации природного характера: Учебно-методическое пособие. — 2-е. — Соликамск: РИО ГОУ ВПО «СГПИ», 2008. — С. 49—55. — 230 с. — ISBN 5-89469-002-1.
- Болт Б. Землетрясения: Общедоступный очерк = Earthquakes. A primer / Пер. с англ. Б. А. Борисова, под ред. Н. В. Шебалина. — М.: Мир, 1981. — С. 174—176. — 256 с. — 15 000 экз.
- Гир Дж., Шах Х. Зыбкая твердь: Что такое землетрясение и как к нему подготовиться = Terra Non Firma. Understanding and Preparing for Earthquakes / Пер. с англ. д-ра физ.-мат. наук Н. В. Шебалина. — М.: Мир, 1988. — 220 с. — 63 000 экз.
- Завьялов А. Д. Среднесрочный прогноз землетрясений: основы, методика, реализация. // М.: Наука, 2006, 254 с.
- Землетрясения // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Землетрясения в СССР. М.: Наука, 1990. 323 с.
- Зубков С. И. Предвестники землетрясений. // М.: ОИФЗ РАН. 2002, 140 с.
- Каррыев Б. С. Катастрофы в природе: Землетрясения. RIDERO. 2016
- Каррыев Б. С. Вот пришло землетрясение. SIBIS. 2009
- Катастрофы и катаклизмы / Сост. Н. Непомнящий, М. Курушин. — М. : ОЛМА Медия Групп, 2010. — 256 с. — ISBN 978-5-373-03008-3.
- Мячкин В. И. Процессы подготовки землетрясения. М.: Наука, 1978. 232 с.
- Моги К. Предсказание землетрясений. М.: Мир, 1988. 382 с.
- Мушкетов И. В. Каталог землетрясений в Российской империи. 1867—1916 — СПб.
- Огаджанов В. А. О проявлениях сейсмичности в Поволжье после сильных землетрясений в бассейне Каспийского моря. Физика Земли. 2002. № 4
- Рихтер Ч. Ф. Элементарная сейсмология. М., 1963* Рихтер Ч. Ф. Элементарная сейсмология. М., 1963
- Рикитаке Т. Предсказание землетрясений. М., 1975.
- Соболев Г. А. Основы прогноза землетрясений. М.: Наука, 1993. 312 с.
- Эйби Дж. А. Землетрясения = Earthquakes. — М.: Недра, 1982. — 50 000 экз.
- Юнга С. Л. Методы и результаты изучения сейсмотектонических деформаций. М.: Наука, 1990. 191 с.
Havolalar
- Xalqaro seysmologiya markazining byulleteni (ingl.) — 1900-yildan buyon zilzilalar haqida maʼlumotlar internetda mavjud
- Zilzilalar katalogi (ingl.) — AQSH Geologiya xizmati
- Yevropa — O‘rta yer dengizi seysmologiya markazi (ingl.)
- Rasmiy sayt Rossiya Fanlar akademiyasining Zilzilalarni prognozlash nazariyasi va matematik geofizika xalqaro instituti
- Seysmik faollik xaritasi
- Aholidan makroseysmik maʼlumotlarni yig‘ish xizmati http://mseism.gsras.ru/DyfitWeb/