Parij haqida

Poytaxti Fransiyaning
Parij
frans. Paris
Yuqoridan pastga va chapdan o‘ngga: Eyfel minorasi va Sena, Parij metropoliteni, Parij Bibi Maryam sobori, Zafar arkasi, Garnye operasi, Luvr.
48°50′ shim. k. 2°20′ sharq. u.HGYaO
Mamlakat  Fransiya
Mintaqa Il-de-Frans
Departament Parij
Ma’muriy bo‘linishi 20 ta okrug
Mer Emmanuel Greguar
Tarix va geografiya
Asos solingan Miloddan avvalgi III asr
Avvalgi nomlari Lutetsiya, Parizium
Maydoni 105,4 km²
Markazining balandligi 33 m
Iqlim turi mo‘tadil dengiz iqlimi
Vaqt mintaqasi UTC+1:00, yozda UTC+2:00
Aholisi
Aholisi ↘2 103 778 kishi (2023)
Zichligi 19 959,94 kishi/km²
Aglomeratsiya aholisi 10 944 094 kishi (2022)
Aholining nomlanishi
  • parijliklar, parijlik erkak, parijlik ayol
  • eskirgan. parijliklar, parijlik
Rasmiy til fransuz tili
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +33 1
Pochta indekslari 75001−75020 va 75116
Avtomobil kodi 75
INSEE kodi 75056 va 75101—75116
Boshqa ma’lumotlar
mukofotlar
  • Кавалер ордена Почётного легиона
  • Военный крест 1914—1918 (Франция)

paris.fr
Париж на карте
Париж
Parij
Париж на карте
Париж
Parij
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikigid sayohat qo‘llanmasi

Parij (frans. Paris Xalqaro fonetik alifbo: [paˈʁi]audiofayl haqida) — Fransiya poytaxti va eng yirik shahri. Mamlakat shimolida, Parij havzasining markaziy qismida, Sena daryosida joylashgan. Aholisi — 2 103 778 kishi (2023). Katta Parij metropoliyasining (7 mln kishi) markazi, tarixiy Il-de-Frans mintaqasining (12 mln kishidan ortiq) o‘zagi. U kommuna va departament sifatida bir vaqtning o‘zida faoliyat yuritadi va 20 ta okrugga bo‘lingan.

Shahar global shaharlar va jahon moliya markazlari qatoriga kiradi. Bu yerda YUNESKO hamda qator boshqa xalqaro tashkilotlarning bosh qarorgohlari joylashgan.

Tarixiy markazi Site oroli va Sena daryosining ikki qirg‘og‘ida asrlar davomida shakllangan. XIX asrning ikkinchi yarmida u tubdan qayta qurilgan. Shahar chekkasida joylashgan saroy-bog‘ majmuasi — Versal.

Miloddan avvalgi III asrda kelt qabilasi — pariziylar tomonidan asos solingan. III–IV asrlardan gall-rim shahri Pariziy nomi bilan ma’lum. X asr oxiridan beri, ayrim tanaffuslar bilan Fransiya poytaxtidir.

Etimologiyasi

«Parij» nomining kelib chiqishiga oid bir nechta nazariya mavjud. Ularning eng mashhurlari etimologik nazariyalaridir: «gall» va «rim».

«Gall» nazariyasiga ko‘ra, «Parij» nomi lotincha Civitas Parisiorium — «pariziylar shahri» iborasidan kelib chiqqan. Miloddan avvalgi III asrda kelt qabilasi — pariziylar hozirgi Site oroli o‘rnida «Lutetsiya» deb atalgan manzilgohga asos solgan. Bu nom lotincha lutum — «loy, balchiq» so‘zidan kelib chiqqan; u keltcha louk-teih, louk-tier — «botqoqlik joylar» iborasi bilan ham bog‘lanadi. Bu joy ilk bor Yuliy Sezarning: ««Galliya urushi haqida xotiralar» asarida, taxminan miloddan avvalgi 53-yilda tilga olingan. Galliya Rim provinsiyasiga aylangach (miloddan avvalgi 16-yil), Lutetsiya muhim savdo markaziga aylandi va milodiy III asrdan «Pariziy» deb atala boshlandi.

Asossiz darajada sun’iy deb hisoblanadigan «rim» nazariyasiga ko‘ra esa shahar nomi Troya urushi — Parisi haqidagi afsonaning qahramoni — Troya podshohi Priamning go‘zal Yelenani Sparta podshohi Menelaydan olib qochgan o‘g‘li nomidan kelib chiqqan. Vergiliy talqiniga ko‘ra, omon qolgan troyaliklar Eney boshchiligida Apennin yarimoroliga kelib, u yerda Rimga asos solgan. Biroq Parisning qarindoshlari Fransiya hududiga qanday kelib qolgani va keyinchalik Parijga aylangan uning nomidagi shaharga qanday asos solgani noma’lumligicha qolmoqda.

Ruscha «Parij» so‘zining oxirida «ж» harfi bo‘lishi uning rus tiliga polyak tili orqali kirib kelgani bilan izohlanadi.

Tarixi

Qadimgi davr

Rim hammomlari xarobalari

Parij Lutetsiya deb atalgan, miloddan avvalgi III asrda kelt qabilasi — pariziylar asos solgan manzilgoh o‘rnida rivojlangan. Manzilgoh Site orolida, Sena daryosi suvlari bilan o‘ralgan xavfsiz hududda joylashgan edi. Miloddan avvalgi II asr boshlarida manzilgoh mudofaa devori bilan o‘ralgan. Iqtisodiyotning asosini savdo tashkil etgan: Sena O‘rta yer dengizini Britaniya orollari bilan bog‘lagan. Miloddan avvalgi 52-yilda pariziylar gallarning Rim hukmronligiga qarshi arvern yo‘lboshchisi Versingetoriks boshchiligidagi qo‘zg‘oloniga qo‘shilgan. O‘sha yili Lutetsiya jangi bo‘lib, unda rimliklar g‘alaba qozongan. Yuliy Sezarning «Galliya urushi haqida xotiralar» asarida Lutetsiya ilk bor «Sena orollaridan birida joylashgan pariziylar shahri» sifatida tilga olingan. Rim sarkardasi Tit Labiyen shaharni qamal qilgach, aholi ko‘priklarni buzib, shaharni yoqib yuborgan.

Rimliklar shaharni qayta barpo etib, toshdan yo‘llar, villalar, 16 kilometrlik akveduk, uchta terma hammomi, amfiteatr va forum hamda bazilika qurishgan. Rim ma’muriyati port faoliyat yuritishda davom etgan Site oroliga joylashgan. III asrda shahar germanlarning alemannlar qabilasi hujumlariga uchragan. Natijada aholining bir qismi Senaning chap qirg‘og‘idan yaxshiroq himoyalangan Site oroliga ko‘chgan. Shu davrda Lutetsiya «Pariziylar shahri» (lot. Civitas Parisiorum), keyinchalik esa Pariziy (lot. Parisium) deb atala boshlangan. IV asrda ilk xristian cherkovi paydo bo‘lgan. V asrda Avliyo Jenevyeva faoliyat yuritgan va keyinchalik Parij homiysi deb e’tirof etilgan. 470-yilda saliy franklari xilderik I boshchiligida shaharni 10 yildan ortiq qamal qilgan. V asr oxirida Xlodvig Parijni vaqtincha Franklar davlatining poytaxtiga aylantirdi..

O‘rta asrlar

845-yilda vikinglarning Parijni qamal qilishi (XIX asr gravyurasi; unda tosh istehkomlarning o‘lchami va sifati o‘sha davrda urf bo‘lgan Viole-le-Dyuk uslubida bo‘rttirib tasvirlangan)

508-yilda shahar Merovinglar qirolligining poytaxtiga aylandi. VI asrda hamma joyda cherkov va monastirlar barpo etildi. O‘sha paytda shahar aholisi 15–20 ming kishini tashkil qilardi. Siteda qal’a qad ko‘targan, qirol va cherkov hokimiyatining qarorgohlari joylashgan edi. Shahar hayotining asosi savdo bo‘lib, Sena orqali dengizga chiqish imkoniyati Sharqdan, avvalo Suriya va yahudiy savdogarlarining kelishiga yordam bergan.

VII asrda Parij franklar qiroli Xlotar II Klishiga, keyinroq esa Buyuk Karl Axenga ko‘chgach, poytaxtlik mavqeyini yo‘qotdi. X asr oxirida Kapetinglar sulolasining ilk fransuz qiroli Gyugo Kapet taxtga chiqqach, shahar yana davlat poytaxtiga aylandi.

840-yilda Hasting o‘z floti bilan Sena va Luara bo‘ylab yurish qilib, Parijni vayron qildi. IX asr oxirida shahar normannlar bosqiniga uchradi. 856–857-yillarda ular Parijning chap sohilini talon-toroj qildi. 885–887-yillarda shaharni kamida 40 ming normann 700 ta kemada qamal qildi. XII asr boshlarida aholi asosan XV asr o‘rtalarigacha qirol qarorgohi bo‘lgan qal’ali Site orolida to‘plangan edi. Bu yerda yepiskop saroyi va Parij Bibi Maryam sobori joylashgan. Cherkovlar va monastirlar qoshida kambag‘allar uchun shifoxonalar ishlagan. XII–XIII asrlarda port yaqinidagi o‘ng qirg‘oq faol o‘zlashtirilgan. Qirol Filipp II Avgust davrida Senaning ikki qirg‘og‘ida yangi mudofaa devori qurilib, ko‘chalar qayta tosh bilan qoplangan. XIII asrda bir asr avval tashkil etilgan Parij universitetida to‘rtta fakultet faoliyat yuritgan: kanon huquqi va ilohiyot, tibbiyot, san’at va filologiya. Yuz yillik urush davrida, 1420-yil dekabrdan boshlab 16 yil mobaynida Parij ingliz qiroli Genrix V, keyinchalik esa Bedford gersogi, 1422-yildan Fransiya regenti bo‘lgan Bedford gersogining qo‘shinlari tomonidan egallangan. XV asr o‘rtalaridan XVI asr o‘rtalarigacha Fransiya poytaxti Turda joylashgan edi.

Yangi davr

Varfolomey kechasi

XVI asr boshlarida qirol Fransisk I davrida Parij uzil-kesil Fransiya poytaxtiga aylandi. XVI–XVII asrlarda soliq yig‘ishni tartibga solish va boshqa maqsadlarda shahar 16 tumanga bo‘lindi. Bu davrda mahalliy boshqaruv rahbari — prevo lavozimi qirolga qaram bo‘lib qoldi. XVI asr oxiriga kelib shaharda taxminan 300 ming kishi yashagan.

XVI asrning ikkinchi yarmida, Reformatsiya davrida Fransiyani qamrab olgan diniy urushlar Parijni larzaga soldi. O‘zgacha fikrlovchilar ta’qib qilinib, bid’atchilar gulxanda yoqilgan. Taxminan 20 ming shaharlik protestantlik g‘oyalariga e’tiqod qilgan. 24-avgust 1572-yilga o‘tar kechasi Varfolomey kechasi, oqibatda 5 mingdan ortiq kishi halok bo‘ldi. Shu davrda shahar 5 yil davomida Navarra qirolining qo‘shinlari tomonidan qamal qilinib, taxminan 30 ming kishi halok bo‘ldi. XVII asr boshlarida Genrix IV davrida ko‘plab mashhur inshootlar, jumladan Yangi ko‘prik va Qirollik maydoni qurildi. 1622-yilda Parij arxiyepiskoplik markaziga aylandi.

1671-yilda Lyudovik XIV qirollik qarorgohini Parijdan Versalga ko‘chirdi. 1702-yilda shahar 20 tumanga bo‘lindi. XVIII asr oxirida shahar atrofida Bosh soliq ijarachilari devori balandligi 5 metrgacha yetgan bo‘lib, savdogarlardan o‘tish haqi undirilgan. Bu devor 1860-yilgacha ma’muriy chegara bo‘lib xizmat qilgan.

Rossiya armiyasining Parijga kirishi. 1814-yil

Fransuz inqilobi davrida, 1789-yilda Parijning ilk meri Bayi saylandi. Napoleon hukmronligi vaqtida shahar hokimiyati ikki prefekt qo‘lida jamlangan edi. 1804–1814-yillarda demografik portlash sodir bo‘lib, aholi 580 ming kishidan kam miqdordan 700 minggacha ko‘paydi. Bu davrning asosiy qurilishlari Napoleon ag‘darilganidan keyingina tugallandi. 31-mart 1814-yilda Prussiya qiroli va Rossiya imperatori boshchiligidagi ittifoqchi qo‘shinlar shaharga kirdi. 1841–1845-yillarda Parij atrofida so‘nggi mudofaa devori — Tyer qurildi. Devor 17 ta fort va 94 ta bastiondan iborat edi. 1820-yillardan markaziy ko‘chalardagi moy chiroqlari o‘rnini gaz fonarlari egalladi.

XIX asrning ikkinchi yarmida Parijda 5 ta ko‘rgazma o‘tkazilgan. Ular dunyoda jami 21 ta bo‘lib o‘tgan jahon ko‘rgazmasining bir qismi edi. 1871-yilda ikki oy davomida shaharda hokimiyat Parij kommunasi qo‘lida bo‘lgan.

Eng yangi davr

Ikkinchi jahon urushi yillarida Parij nemis qo‘shinlari tomonidan bosib olindi. Yelisey maydonlarida nemis harbiy paradlari o‘tkazildi; «Lutetsiya» mehmonxonasida Abver, Gestapo esa Lariston ko‘chasida joylashgan. Shaharda Berlin vaqti amal qilgan va nemischa yozuvlar paydo bo‘lgan. Bosqin 1944-yil avgust oxirigacha davom etgan. O‘shanda nemis generali fon Xoltitsning taslim bo‘lishini general Leklerk qabul qildi. 25-avgustda Sharl de Goll shahar meriyasi balkonidan mashhur nutqini so‘zladi: «Parij tahqirlandi, Parij sindirildi, Parij azob chekdi, ammo Parij ozod!»

1968-yil may oyida bu yerda ommaviy tartibsizliklar sodir bo‘ldi. Ular oxir-oqibat hukumat almashishidan ham ko‘ra ko‘proq jamiyatning tubdan o‘zgarishiga va fransuzlar tafakkurining yangilanishiga olib keldi.

13-noyabr 2015-yilda Parijda qator terrorchilik hujumlari yuz berdi: «Stad de Frans» stadionida va «Kontuar Volter» kafesida portlashlar sodir bo‘ldi, bir nechta restoran mehmonlari o‘qqa tutildi, «Bataklan» teatrida tomoshabinlar va aktyorlar garovga olindi. Hujumlar uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga olgan terrorchilik guruhi — «Islom davlati».

30-yanvar 2019-yilda «Travel and Leisure» axborot portali dunyoning eng romantik shaharlar reytingini e’lon qildi. Tadqiqotda ma’lum bir shaharda nikoh taklif qilish yoki turmush qurishni istovchilar soni hisoblangan. Shuningdek, aholining jinsiy faolligi va LGBT bilan tanishish uchun qulay sharoitlar ham o‘rganilgan. Tadqiqot natijasida Parij reytingda to‘rtinchi o‘rinni egallagan.

Parij panoramasi — Monparnas minorasidan

Tabiiy-geografik tavsifi

Geografik joylashuvi

Parijning kosmosdan ko‘rinishi

Parij Sena daryosi qirg‘oqlarida, Parij havzasining markazida joylashgan; undan 145 km narida La-Mansh bo‘g‘ozi joylashgan.

Shahar maydoni Il-de-Frans mintaqasining 0,9 % ini va Fransiya hududining 0,02 % ini tashkil etadi. Shahar maydoni 105,40 km2 (Fransiya kommunalari orasida 113-o‘rin), perimetri esa 54,74 km. Shahar sharqdan g‘arbga 18 km, shimoldan janubga 9,5 km cho‘zilgan. Parijni ikki soatdan kamroq vaqtda piyoda kesib o‘tish mumkin. Shaharning dengiz sathidan o‘rtacha balandligi — 30 metr. Eng baland nuqtalar Monmartr va Belvil tepaliklarida, dengiz sathidan 128,15–128,65 m balandlikda joylashgan. Eng past nuqta Leblan va Sen-Sharl ko‘chalari kesishmasida (15-okrug), dengiz sathidan 30,5 m balandlikda.

Hozirgi chegaralar 1860-yilda belgilangan. Shahar chegarasi asosan Periferik halqa avtomobil yo‘li bo‘ylab o‘tadi. Uning tashqarisida, sharq va g‘arbda, shahar hududiga kiruvchi Vensen va Bulon o‘rmonlari joylashgan.

Parij meridiani uzoq vaqt fransuz xaritalarida boshlang‘ich meridian hisoblangan. Shimoldan janubga yo‘nalgan chiziq 135 ta medalyon bilan belgilangan; ularda astronom Arago nomi yozilgan. Medalyonlar yo‘l qoplamasi, trotuar va binolarga o‘rnatilgan. Mazkur chiziqda Parij observatoriyasi joylashgan. Nol kilometr — Fransiyadagi barcha avtomobil yo‘li masofalari hisoblanadigan belgi bo‘lib, Parijdagi Parij Bibi Maryam sobori oldidagi maydonda joylashgan. Antipod — Parijning Yer sharidagi qarama-qarshi nuqtasi — Tinch okeanida, Yangi Zelandiyaning janubi-sharqida, Antipod orollari yaqinida joylashgan. Shahar koordinatalari: 48°50′ kenglik va 2°20′ uzunlik.

Gidrografiyasi

Sena daryosi

Sena daryosi shaharning vujudga kelishi va rivojlanishida muhim omil bo‘lgan. Dastlabki manzilgoh o‘sha davrda daryodagi ko‘plab orollardan birida paydo bo‘lgan. Shahar chegarasidagi orollar orasida ayniqsa Site oroli diqqatga sazovor. Qadimgi davrlardayoq o‘zlashtirilgan bu orol Parijning beshigi hisoblanadi. Aynan shu yerda tarixiy yodgorliklar, masalan, Parij Bibi Maryam sobori, Sent-Shapel, Konserjeri.

Shahar an’anaviy ravishda o‘ng qirg‘oq (shaharning savdo va biznes qismi) va chap qirg‘oq (madaniyat va ta’lim markazi)ga ajratiladi.

Parij hududida Senaning uzunligi 12,78 km, chuqurligi 3,8 m (Nasyonal ko‘prigi yaqinida)dan 5,7 m ( Mirabo ko‘prigi yaqinida)gacha, o‘zanining kengligi esa 30 m (Montebello sohil yo‘li)dan 200 m (Grenel ko‘prigi yaqinida)gacha o‘zgaradi. Tarixdagi eng past suv sathi 26,39 m bo‘lgan. Tarixiy suv sathlari belgilari Avliyo Lyudovik oroli qirg‘og‘i devorida joylashgan. Suv oqimining tezligi 2 km/soat, oqim sarfi 273 m3/s, o‘rtacha harorat +14,1 °C. Daryodan tashqari shaharda Sen-Marten, Sen-Deni va Urk kanallari bor; ularning jami uzunligi 7,6 km. Ilgari Parij bir necha bor suv toshqinidan zarar ko‘rgan, so‘nggi yirik toshqin 1910-yilda sodir bo‘lgan. Hozirgi shahar Senaning yuqori oqimidagi suv omborlari tizimi va qirg‘oq devorlarining balandlashtirilishi tufayli toshqinlardan himoyalangan.

Iqlimi

Parijda qor

Meteorologik kuzatuvlar 1873-yildan boshlab Monsuri bog‘idagi meteorologiya stansiyasida uzluksiz olib boriladi. Parij mo‘tadil kontinental iqlim mintaqasida, qarama-qarshi ikki iqlimiy ta’sir tutashgan joyda joylashgan: dengizga yaqinlik iliq va nam havo massalarini keltiradi, ko‘pincha shimol va shimoli-sharqdan esa sovuq kontinental havo kirib keladi. O‘rtacha yillik harorat 12,8 °C. Eng sovuq oy — yanvar (+5,5° C), eng issiq oylar — iyul va avgust (+21° C). Yillik o‘rtacha yog‘in miqdori 600 mm. Eng seryomg‘ir oy — may (64,9 mm), eng kam yog‘in fevralda kuzatiladi (43,7 mm). Ko‘p yillik kuzatuvlarga ko‘ra, yiliga 111 yomg‘irli kun, momaqaldiroqli jala bilan 18 kun, qor ko‘rinishidagi yog‘in bilan 11 kun qayd etiladi. Aholi va ifloslanish zichligi sababli Parij mikroiqlimi mintaqaning o‘rtacha haroratidan 2 °C issiqroq (tafovut 10 °C gacha borishi mumkin), havosi quruqroq, kunduzi yorug‘lik kamroq, tunda esa yorug‘lik ko‘proq bo‘lishi bilan farqlanadi. Météo-France stansiyasi kuzatuvlari asosida tuzilgan shamollar guliga ko‘ra, ustun shamol yo‘nalishi janubi-g‘arbiydir.

Meteorologik kuzatuvlar tarixida Parijdagi eng issiq kun 25-iyul 2019-yil bo‘lib, termometr +42,6 °C ni ko‘rsatgan. Eng past harorat 10-dekabr 1879-yilda qayd etilgan: −23,9 °C. 24 soat ichidagi eng keskin harorat o‘zgarishi 31-dekabr 1978-yilda sodir bo‘lib, harorat +12 °C dan −10 °C gacha tushgan. Eng kuchli shamol — 169 km/soat — 1999-yil dekabrda qayd etilgan (shuningdek, qarang: 1999-yil dekabr oxirida Yevropadagi bo‘ronlar). Harorat 0 °C dan past bo‘lsa sovuq, −10 °C dan past bo‘lsa favqulodda sovuq deb hisoblanadi. Bunday paytda shahar ijtimoiy xizmatlari uysizlarga yordam berishga safarbar etiladi.

Parij iqlimi (1991—2020)
Ko‘rsatkich \Davr Yanv Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq eng yuqori t, °C 16,1 21,4 26,0 30,2 34,8 37,6 42,6 39,5 36,2 28,9 21,6 17,1 42,6
O‘rtacha eng yuqori t, °C 7,5 8,8 12,8 16,6 20,2 23,5 25,7 25,5 21,6 16,6 11,1 8,0 16,6
O‘rtacha harorat, °C 5,5 6,0 9,2 12,2 15,6 18,8 21,0 20,8 17,2 13,3 8,6 6,0 12,4
O‘rtacha eng past t, °C 3,1 3,3 5,5 8,0 11,1 14,2 16,6 16,0 13,0 10,0 6,1 3,8 9,2
Mutlaq eng past t, °C −14,6 −14,7 −9,1 −3,5 −0,1 3,1 6,0 6,3 1,8 −3,8 −14 −23,9 −23,9
Yog‘in, mm 51 41,8 46,6 45,8 70,0 51,6 60,8 58,3 44,6 55,5 54,4 62,0 644,4

Ekologiyasi

Transport qatnovi Yelisey maydonlarida

Parij ekologiyasiga uning ko‘p millionli aholisi faoliyati ta’sir ko‘rsatadi. Statistikaga ko‘ra, Fransiya poytaxti va uning atrofidagi mintaqa eng zich aholi yashaydigan dastlabki yuztalikdagi aglomeratsiya qatoriga kiradi.

Shahar hududida sanoat obyektlari soni XX asr o‘rtalarida boshlangan deindustrializatsiya natijasida kam. Shu bois tuproq ifloslanishi dolzarb muammo emas. Biroq shovqin ifloslanishi va transport chiqindi gazlari shaharning asosiy ekologik muammolari bo‘lib qolmoqda. Bunga Fransiya poytaxtida yashil hududlarning yetishmasligi va boshqa yirik Yevropa shaharlaridan ortda qolishini ham qo‘shish mumkin (aholi jon boshiga 14,5 m2). 2002-yildan shaharda chiqindilar saralanadi.

Havo tozaligiga katta e’tibor beriladi: masalan, har kuni Parij osmoniga 40 km radiusdan ko‘rinadigan havo shari uchiriladi. Uning rangi havo sifatiga qarab o‘zgaradi. Bundan tashqari, shahardagi havo holatini 1979-yildan beri AIRPARIF tashkiloti kuzatib keladi. Ifloslanish darajasi 1 dan 10 gacha bo‘lgan shkala bo‘yicha baholanib, natijalar ko‘plab elektron tablolarda ko‘rsatiladi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, so‘nggi o‘n yillikda havo sifati ko‘p jihatdan sezilarli yaxshilangan.

Bundan yigirma yil oldin Sena daryosining ekologik holati juda yomon bo‘lgan. Buni 1990 va 1992-yillardagi baliqlarning ommaviy qirilib ketishi tasdiqlaydi. 1988-yilda Parij meri Jak Shirak 5 yildan so‘ng Senada cho‘milish mumkin bo‘lishini bildirgan. So‘nggi yillarda daryo suvi ancha tozalanib, hozir shahar hududida taxminan 28 turdagi baliq yashamoqda.

Yashil maydonlar va ularning xilma-xilligini ko‘paytirishga katta e’tibor qaratiladi. Shu tufayli Parij Yevropaning eng yashil poytaxtlaridan biri hisoblanadi: shaharda taxminan 487 000 daraxt mavjud. Eng qadimgisi — (soxta akatsiya robiniyasi) Viviani xiyobonida, 5-okrugda, Genrix IV davrida ekilgan. Uning yoshi 400 yildan oshgan. Tomlarni ko‘kalamzorlashtirish ham davom etmoqda: Biodiversité rejasiga ko‘ra, Parij tomlarida 7 gektar yashil maydon barpo etish ko‘zda tutilgan. Shaharda avtomobil transporti sababli yuzaga keladigan shovqin ifloslanishiga qarshi ham kurashilmoqda.

2006-yilgi statistikaga ko‘ra, so‘rovda qatnashgan parijliklarning 54 % i shovqindan bezovta bo‘ladi. 150 000 kishining uyining derazalari shovqin darajasi 70 dB dan oshadigan ko‘chalarga qaragan.

Ramzlari

Герб Парижа
Parij gerbi
Флаг Парижа
Parij bayrog‘i

Parij gerbi ilk bor XII asrda tilga olingan; 1358-yilda qirol Karl V tomonidan tasdiqlangan. Qalqonning pastki qizil qismida kumushrang to‘lqinlar ustida suzayotgan kumushrang yelkanli kema, yuqoridagi ko‘k qismida esa oltinrang liliyalar tasvirlangan. Besh minorali oltin toj bilan bezatilgan qalqon zaytun va eman novdalari bilan o‘ralgan. Ularning pastida XIX asrda tasdiqlangan lotincha «Uni to‘lqin tebratadi, ammo u cho‘kmaydi» shiori bitilgan kumush tasma joylashgan. Tasma ostida uchta orden bor: Harbiy xoch, Faxriy legion ordeni va Ozodlik ordeni. Fransiyaning dengizbo‘yi shaharlari gerblarida keng tarqalgan qayiq tasviri Parijning daryo porti sifatida paydo bo‘lganini anglatadi. Oltinrang liliyalar Kapetinglar sulolasi ramzi bo‘lib, ular davrida Parij Fransiya poytaxtiga aylangan.

Parij bayrog‘i ko‘k va qizil rangli ikkita tik tasmadan iborat kvadrat matodir. Bu ranglardan foydalanish XIV asrga borib taqaladi. Parij meriyasi logotipi ko‘k-qizil gorizontal tasmadan iborat bo‘lib, o‘ng chekkasida kema tasviri, ko‘k fonda esa oq harflar bilan «Parij meriyasi» yozuvi mavjud.

Aholisi

Parijning 2022-yildagi yosh-jins piramidasi
Aholi soni
1800–2010-yillar, mln kishi

2015-yil holatiga ko‘ra Parijda doimiy ravishda 2 666 666 kishi yashagan. Bu Fransiya aholisining 3,6 % ini va Il-de-Frans mintaqasi aholisining 19,3 % ini tashkil etadi. Mazkur mintaqa — Il-de-Frans.

Birinchi jahon urushi oxirigacha, XIX asr davomida aholi soni o‘sib, 1921-yilda tarixiy eng yuqori ko‘rsatkich — 2,9 mln kishiga yetgan. Bu miqdor Ikkinchi jahon urushi tugaguniga qadar saqlangan, so‘ng 1950-yillardan kamayib, 2,2 mln kishiga 1999-yilda yetgan. 2000-yillarda aholi asosan tug‘ilish ko‘payishi hisobiga yana o‘sgan. Nafaqaxo‘rlarning poytaxtdan viloyatlarga va mamlakat janubiga ko‘chishi sababli yoshlarning ulushi yuqori.

BMT ma’lumotlariga ko‘ra, 2011-yilda Parij aglomeratsiyasi aholisi 10,620 mln kishini tashkil etgan. Yevrostatning 2003–2006-yillardagi ma’lumotlariga ko‘ra, Parijning urbanizatsiyalashgan hududida (ingl. larger urban zone) 11 532 409 kishi yashagan.

Qadimgi davr va O‘rta asrlarda ko‘plab urushlar, epidemiyalar va ommaviy ocharchilik sabab aholi soni tez-tez keskin kamaygan. Shahar atroflari kengayishi natijasida u yerda 1921-yilda 4,85 mln, 2006-yilda esa 11,6 mln kishi yashagan. Shaharda turmush qurmaganlar ulushi yuqori (jami aholining 51,5 % i). O‘rtacha Parij oilasi 1,88 kishidan iborat. Umumiy tug‘ilish koeffitsiyenti 1,64 ga teng. Parij oilalarining ko‘pchiligida faqat bitta farzand bor. 2004-yilda tug‘ilish koeffitsiyenti 14,8, o‘lim koeffitsiyenti esa 6,6 ni tashkil etgan. Shunday qilib, aholining tabiiy o‘sishi +8,1, umumiy o‘sishi esa +2,1 bo‘lgan.

Etnik tarkibi

2008-yilda Parijda taxminan 330 000 chet el fuqarosi yashagan. Bu Parij aholisining 14,9 % ini tashkil etgan. Ularning 30 % i Yevropa Ittifoqidan, yana 20 % i esa Jazoir, Marokash va Tunisdan kelgan muhojirlar.

Din

Parijning xristian homiysi deb Avliyo Jenevyeva e’tirof etiladi.

Tarixan Parij aholisining ko‘pchiligi xristian bo‘lgan. Musulmonlar asosan 11-, 18-, 19- va 20-okruglarda yashaydi. Parij masjidi 5-okrugda joylashgan bo‘lib, 1926-yilda ibodat qiluvchilar uchun ochilgan. Shaharda jami 94 ta katolik jamoasi mavjud. Bundan tashqari, 15 ta pravoslav cherkovi, 21 sinagoga (Parijda 220 000 yahudiy), 2 masjid (50 000 musulmon uchun, ularning aksariyati sunniylardir), shuningdek Gijon ko‘chasidagi Arman apostol cherkovi faoliyat yuritadi.

Hokimiyat

MeriyasiParij

Ma’muriy jihatdan Parij Il-de-Frans mintaqasiga kiradi; ayni vaqtda departament va kommuna bo‘lgani uchun shahar boshqaruvi ikki darajada amalga oshiriladi.

Parij meri va uning o‘rinbosarlari Parij kengashi tomonidan 6 yilga saylanadi. Poytaxt merining vakolati Fransiyaning boshqa shahar merlarinikidan ortiq emas. 2026-yil martidan beri shahar meri — Emmanuel Greguar, u Fransiya Sotsialistik partiyasi a’zosi. Parij kengashi kommuna vakillik organi bo‘lib, 163 nafar munitsipal kengash a’zosidan iborat. Ular 20 ta ma’muriy okrug aholisi tomonidan 6 yil muddatga saylanadi.

Departament hokimiyatini Parij departamenti prefekti, Parij politsiyasi prefekti va departament bosh kengashining vakolatlariga ega Parij kengashi tashkil etadi.

Qardoshlik munosabatlari faqat Rim shahri bilan 1956-yilda «Faqat Parij Rimga munosib; faqat Rim Parijga munosib» shiori ostida o‘rnatilgan. Dunyoning 50 dan ortiq shahri bilan hamkorlik aloqalari mavjud.

Ma’muriy bo‘linishi

Parij okruglari xaritasi

Ba’zan Parij shahrining o‘zi frans. Paris intra-muros («devorlar ichidagi Parij»), Parij va uning eng yaqin chekka hududlari esa Katta Parij (frans. Grand Paris) deb ataladi. Bu maydoni 814 km², aholisi 7 mln kishidan ortiq bo‘lgan metropoliyadir. Butun Parij shahar aglomeratsiyasi[frans.] Katta Parij chegaralaridan ham tashqariga cho‘zilib, 2 824 km² maydonni egallaydi va aholisi qariyb 11 mln kishidir.

Shahar 20 ta munitsipal okrugga bo‘lingan. Ular markazdan chekkaga tomon soat mili yo‘nalishi bo‘ylab spiralsimon raqamlangan (pochta indekslari 75 001 dan 75 020 gacha). Har bir okrug to‘rtta kvartalga bo‘linadi va ularda alohida politsiya bo‘limlari bor.

Iqtisodiyoti

Biznes tumani — Defans
HEC Paris

Parij Fransiyaning muhim iqtisodiy markazi bo‘lib, mamlakat yalpi milliy mahsulotining 10 % i (YAMM) shu yerda yaratiladi. Mamlakat ishlab chiqarish korxonalarining qariyb to‘rtdan biri o‘z ofislari va bosh qarorgohlarini metropoliyada ochgan. Shaharda 349 000 korxona bilan birga 1,64 mln ish o‘rni bor. Bu mehnatga layoqatli bir parijlik uchun 1,5 ta ish o‘rniga teng. Ishsizlik 8,7 % bo‘lib, mamlakat bo‘yicha 9,3 % ko‘rsatkichdan past edi (2010-yil oxiridagi ma’lumot).

Ish o‘rinlarining asosiy qismi (85 %) xizmat ko‘rsatish sohasiga tegishli. Sanoat shahardan tashqariga ko‘chirilayotgan bo‘lsa-da, u yuz mingga yaqin ish o‘rnini ta’minlaydi. Taxminan shuncha ish o‘rni servis (35 %), ishlab chiqarish (30 %), qurilish (20 %) va umumiy ovqatlanish (15 %) sohalaridagi kichik korxonalarga to‘g‘ri keladi.

Turizm sohasi rivojlangan bo‘lib, unda 160 000 kishi ishlaydi; uning Parij iqtisodiyotidagi ulushi 13 % ni tashkil etadi. 2011-yilda Fransiya poytaxtiga 28,2 mln sayyoh tashrif buyurgan, bu shahar aholisidan 12 marta ko‘p. Sayyohlarning yarmi fransuzlardir. Har yili 12 mln kishi Fransiya poytaxtiga xizmat safari bilan keladi. 2007-yilda xitoylik sayyohlar Parijdagi soliqsiz savdo do‘konlarida 79 mln yevro, yaponlar 87 mln, rossiyaliklar 72 mln, amerikaliklar esa 71 mln yevro sarflagan.

Fransiya banklari, sug‘urta kompaniyalari va boshqa moliya tashkilotlarining katta qismi Parijda joylashgan. Asosiy fransuz telekommunikatsiya kompaniyalari ham ko‘proq shu yerda faoliyat yuritadi: Vivendi Universal, Groupe Lagardère, Groupe TF1. Fortune Global 500 ma’lumotlariga ko‘ra, 2012-yilda dunyodagi 19 ta yirik kompaniyaning bosh qarorgohi shu yerda joylashgan (Yevropaning boshqa istalgan shahridan ko‘p), jumladan sug‘urta guruhi AXA, oziq-ovqat konserni Danone va bank guruhlari BNP Paribas va Société Générale.

Hozir shahar 1950–60-yillarda chekkada ochilgan Defans biznes markazi bilan birga Yevropaning eng muhim savdo markazlaridan biridir. Fransuz va xalqaro kompaniyalar jamlangani sababli Parij mamlakat YAIMining taxminan uchdan bir qismini ta’minlaydi. «Opinion Way» talqinidagi investorlar uchun jozibadorlik reytingida u kontinental Yevropa shaharlari orasida birinchi, dunyo bo‘yicha to‘rtinchi o‘rinda.

Ommaviy axborot vositalari

Parij global axborot makonini shakllantiruvchi shaharlar orasida Nyu-York va Londondan keyin dunyoda uchinchi o‘rinni egallaydi. Bu yerda Fransiyaning France Télévisions teleradiokompaniyasi, Le Figaro, Le Monde va Libération milliy gazetalarining, shuningdek, «Frans-Press» xalqaro axborot agentligining, Lagardère mediaguruhi va sun’iy yo‘ldosh operatori Eutelsat kompaniyasining bosh ofisi joylashgan.

Har kuni mintaqaviy Le Parisien gazetasi chop etiladi. Bepul kundalik gazetalar qatoriga 20 minutes, Direct Matin va Metronews kiradi. Shahar madaniy hayotini Pariscope hamda L’Officiel des spectacles haftalik nashrlari yoritadi.

Mahalliy televideniye milliy France 3 kanalining mintaqaviy dasturlari, shuningdek, Télif mintaqaviy tarmog‘i bilan namoyon bo‘ladi.

Gastronomiyasi

Hozirgi ma’nodagi restoranlar Parijda Fransuz inqilobidan sal oldin paydo bo‘lgan. «Restoran» so‘zi fransuzcha frans. restaurer — «tiklash, kuch berish» ma’nosini bildiruvchi fe’ldan kelib chiqqan (ruscha «restavratsiya» so‘zi ham shu ildizdan). Bu atama uzoq vaqt to‘yimli taomlar va go‘shtli sho‘rvalarga, XVIII asrning ikkinchi yarmidan boshlab esa umumiy ovqatlanish muassasalariga nisbatan ishlatilgan.

1786-yilda Parij prevosi farmon chiqarib, oshpaz va restoran egalariga qishda soat 23 gacha, yozda soat 24 gacha mehmon qabul qilishga ruxsat berdi. Badavlat shaharliklar xizmat va shaxsiy uchrashuvlarni uyda emas, restoranda tashkil etishga odatlandi. Restoranlar tez rivojlandi va ko‘p o‘tmay ularning sonini sanash qiyinlashdi.

Ayrim Parij kafelari Ma’rifatparvarlik davridan buyon mavjud. O‘sha paytlarda ular ovqatlanish joyidan ko‘ra ko‘proq ijtimoiy muloqot maskani bo‘lgan. Jumladan, «Prokop» kafesi — dastlabki adabiy kafe, hozir Parijdagi eng qadimgi restoran hisoblanadi; «de la Rejans» kafesi esa o‘sha davrning eng kuchli shaxmatchilari uchrashadigan joy bo‘lgan (1950-yillargacha mavjud edi).

Varyete ishqibozlari uchun Parijda ko‘plab kabarelar faoliyat ko‘rsatadi. Eng mashhurlari: «Mulen Ruj», «Lido», «Kreyzi Hors», «Paradi Latin» — Lotin kvartalidagi kabare, shuningdek «Foli-Berjer».

Parijning ramzlaridan biri — «Qora mushuk» kabareining reklamasi bo‘lib, Teofil Steynlen tomonidan 1896-yilda chizilgan. Kabare Parijning bohema tumani — Monmartrda.

Transport

Sena daryosida yuk tashishSena

Parij mamlakatning yirik transport tugunidir. Tarixan mamlakatning asosiy yo‘llari poytaxtdan radial tarzda tarqalgan va bu tarmoq hozir ham Fransiya avtomobil xaritasida aniq ko‘rinadi. Turli yo‘nalishlardan Parijga A1 yo‘li Lilldan, A4 Reymsdan, A5 Dijondan, A6 Liondan, A77 Neverdan, A10 Orleandan, A13 Ruandan va A16 Amyendan. Shahar atrofida halqa avtomobil yo‘li qurilgan, uning har bir yo‘nalishida 2 tadan 4 tagacha harakat tasmasi bor. Yana ikkita halqa yo‘l — A86 va A104 — tranzit transportning Parijga kirmasdan aylanib o‘tishiga imkon beradi.

Asosan shahar tashqarisida joylashgan Parij daryo porti Fransiyadagi eng yirik, Yevropadagi esa Germaniyaning Duisburg daryo portidan keyin ikkinchi o‘rindagi portdir. Uning yillik yo‘lovchi oqimi 7 mln kishi, yuk aylanmasi esa 20 mln tonna (2008-yil).

Jamoat transporti

Parij metropoliteni

Parij — jamoat transportining vatani. Uning birinchi yo‘nalishi Blez Paskal tashabbusi bilan 18-mart 1662-yilda tashkil etilgan.

Fransiya poytaxtidagi jamoat transporti yerosti (metro va RER), yerusti (avtobus va tramvay), suvda qatnovchi Voguéo xizmatlari, velosiped ijarasi tarmog‘i va, albatta, taksilardan iborat. Shaharda ular soni 16 623 avtomobilni tashkil etadi. Parij jamoat transportining asosiy operatori — RATP (frans. Régie Autonome des Transports Parisiens) bo‘lib, uning tasarrufida barcha metro yo‘nalishlari, avtobus yo‘nalishlari, uchta tramvay liniyasi va ikkita RER liniyasi bor. T4 tramvay liniyasi va RERning aksariyat yo‘nalishlari Fransiya temiryo‘llari tomonidan boshqariladi (SNCF).

2007-yildan boshlab avtomatlashtirilgan velosiped ijarasi tarmog‘i — Vélib', 1450 ta ijaraga berish shoxobchasiga ega bo‘lib, ular har 300 metrda joylashgan. Meriya vakilining aytishicha, shahar ichida harakatlanishning eng tez usuli shu bo‘lib, hatto metro va avtomobildan ustun turadi. 2011-yil dekabrdan qisqa muddatga elektromobil ijarasi tarmog‘i — Autolib' ishga tushgan. 2008-yildan boshlab Voguéo katamaran tarmog‘i Austerlits vokzali bilan Mezon-Alfor o‘rtasida qatnaydi. Shahar ichidagi barcha transport turlarida Ticket t+ chiptasi, Mobilis va 26 yoshgacha bo‘lganlar uchun Ticket jeune Week-end bir kunlik abonementlari, shuningdek, bir yoki bir necha kunlik Paris Visite hamda Navigo yo‘l chiptasi amal qiladi.

Parij metropoliteni 1900-yil iyulida ochilgan. Metro 14 ta liniyadan iborat bo‘lib, umumiy uzunligi 212,5 km, stansiyalar soni 300 ta. Unda Monmartr funikulyoridan iborat. Shu sababli u dunyodagi eng zich metro tarmog‘i hisoblanadi. Shaharda eng yaqin metro bekatidan 500 metrdan uzoqda joylashgan nuqta yo‘q. 1998-yildan beri tizimda 14-liniya — shahardagi ilk avtomatik liniya faoliyat ko‘rsatadi.

RER tezyurar tarmoq hisoblanadi. Uni tashkil etish g‘oyasi 1960-yillarda metropoliten yetib bormagan Parij chekkalarining keskin o‘sishi bilan bog‘liq. Bugun RER (mintaqaviy ekspress metro) Parij markazidan o‘tadigan 5 ta shahar atrofi elektr poyezd liniyasi (A, B, C, D, E)dan iborat. RERning asosiy bekatlaridan metroga qulay o‘tish mumkin.

Parij tramvayi 1992-yilda transport oqimi zichligi oshgani sabab qayta tiklandi. Oldin tramvay qatnovi 1937-yilda to‘xtatilgan edi. Il-de-Frans mintaqasi tramvay tarmog‘idan shahar ichida faqat parijliklar orasida mashhur T3 liniyasi o‘tadi, qolganlari esa shahar atroflarida ishlaydi. 2012-yilda bu liniya uzaytirildi.

Parij avtobuslari[frans.] 1906-yildan beri qatnaydi. Hozir tarmoq 60 ta yo‘nalish va tungi Noctilien avtobuslaridan iborat. Parijda bir vaqtlar trolleybuslar ham bor edi. Ular nemis-fashist bosqini davrida ayniqsa keng tarqalgan, ammo 1966-yilda trolleybus tarmog‘i tugatilgan.

Temiryo‘l va havo transporti

Shimoliy vokzal

Parij Fransiya temiryo‘l tarmog‘ining markazidir. Shaharning yettita markaziy vokzali (Shimoliy, Sharqiy, Lion, Austerlits, Sen-Lazar, Bersi va Monparnas) turli yo‘nalishlarga, jumladan London va Moskvaga qatnovchi poyezdlarga (yo‘l vaqti mos ravishda 2 soat 20 daqiqa va 39 soat), shuningdek Eurostar, TGV, Thalys tezyurar poyezdlariga xizmat ko‘rsatadi. Yiliga qariyb 180 mln yo‘lovchiga xizmat ko‘rsatadigan Shimoliy vokzal Yevropadagi eng gavjum vokzaldir.

Yuk tashishda shu nomli kommunada joylashgan Le-Burje va Veyr vokzallaridan foydalaniladi.

Fransiya poytaxti tashqarisida to‘rtta xalqaro aeroport joylashgan. Sharl-de-Goll aeroporti shahardan 25 km uzoqlikda joylashgan, yiliga 61,6 mln yo‘lovchiga xizmat ko‘rsatadi (2012-yil) va bandligi bo‘yicha Yevropada ikkinchi o‘rinda turadi. Parijning ikkinchi yirik aeroporti — Orli, shahardan 13 km uzoqlikda joylashgan. Air France aviakompaniyasi samolyotlari shu aeroportlarda bazalangan. Air FranceBove aeroporti ham faoliyat yuritadi. . Shuningdek, Le-Burje aeroporti biznes aviatsiyasiga xizmat qiladi va unda o‘tkaziladigan xalqaro aviasalon bilan mashhur.

2010-yilda yo‘lovchi aviatashuvlari hajmi bo‘yicha Parij aglomeratsiyasi dunyoda 5-o‘rinni, Yevropada ikkinchi o‘rinni egallagan. Barcha aeroportlar Parij bilan avtobuslar orqali bog‘langan. Sharl-de-Goll aeroportiga, shuningdek, RER elektr poyezdlari va TGV poyezdlari, Orliga RER elektr poyezdlari,, Bovega esa SNCF temiryo‘l poyezdlari qatnaydi.

Ta’lim va fan

Sorbonna Parij universiteti

Fransiyaning eng nufuzli ta’lim muassasalari poytaxtda joylashgan. Shahar dunyo talaba shaharlari reytingida yetakchidir. Parijning eng mashhur universiteti — Sorbonna — 1257-yilda Rober de Sorbon tomonidan o‘nlab kam ta’minlangan talabalarni ilohiyotga o‘qitish maqsadida tashkil etilgan. Sorbonna (universitet bu nomni faqat XIV asrda olgan) tez orada Parij va Fransiyaning eng yirik hamda eng nufuzli ta’lim muassasasiga aylandi. Uning atrofida mashhur Lotin kvartali shakllandi. Uning nomi keyinchalik boshqa shaharlarning talaba mavzelariga ham tarqaldi. 1968-yilda Parij universiteti isloh qilinib, 13 ta mustaqil oliy o‘quv yurtiga bo‘lindi, ulardan 5 tasi hozir Parij chekkasida joylashgan.

Parijda, shuningdek, Fransiya instituti 5 ta akademiyadan iborat bo‘lib, ularning eng nufuzlisi Fransuz akademiyasi hisoblanadi; u 1803-yilda institut tarkibiga kirgan. Akademiya 1629-yilda Valanten Konrar tomonidan tashkil etilgan Parij adabiy to‘garagidan kelib chiqqan. 1635-yilda akademiya davlat ilmiy muassasasi maqomini oldi. Boshqa nufuzli ta’lim muassasalari qatoriga Kolledj de Frans, Politexnika maktabi, Oliy normal maktab, Katolik instituti, Konchilik instituti va Milliy boshqaruv instituti kiradi.

Parijning eng katta kutubxonasi — Fransiya milliy kutubxonasi, 1368-yilda qirol Karl V tomonidan Luvrdagi shaxsiy kutubxona fondi asosida tashkil etilgan. Dastlab unda atigi 911 ta qo‘lyozma saqlangan, chunki o‘sha vaqtda monarx vafotidan so‘ng uning barcha hujjatlarini yo‘q qilish odat bo‘lgan. Bu an’anani Lyudovik XI buzdi va shundan keyin fond kengaya boshladi. 1988-yilda prezident Fransua Mitteran me’mor Dominik Perro loyihasi asosida Milliy kutubxonaning yangi binosi qurilishini e’lon qildi. Hozir kutubxonada 10 milliondan ortiq bosma nashr bor.

Sport

Parijdagi eng mashhur sport klubi — «Pari Sen-Jermen» futbol klubidir. 1970-yilda tashkil etilgan klub o‘z uy uchrashuvlarini XIX asr oxirida qurilgan «Park de Prens» stadionida o‘tkazadi.

Parijning bosh sport arenasi — «Stad de Frans» stadioni bo‘lib, u Sen-Deni chekkasida joylashgan. Arena 1998-yilgi futbol bo‘yicha jahon chempionati uchun qurilgan va 80 000 tomoshabinni sig‘dira oladi. Stadion nafaqat futbol, balki yengil atletika, regbi va boshqa sport musobaqalarini ham qabul qiladi. 2016-yilda Fransiyada futbol bo‘yicha Yevropa chempionati bo‘lib o‘tgan. Parij mezbon shaharlardan biri edi; final o‘yini quyidagi stadionda bo‘lib o‘tgan: «Stad de Frans».

Har yili dunyodagi eng nufuzli velopoygalardan biri — «Tur de Frans» Parijda yakunlanadi. 1975-yildan buyon musobaqaning yakuniy bosqichi Yelisey maydonlarida o‘tkaziladi.

Parijda tennis ham juda mashhur. «Rolan Garros» stadionida har yili may oxiri — iyun boshida to‘rtta Katta dubulg‘a turniridan Fransiya ochiq chempionati o‘tkaziladi. Noyabr oyida nufuzli erkaklar tennis musobaqasi — BNP Paribas Masters musobaqasi ham o‘tkaziladi.

Parijda yozgi Olimpiya o‘yinlari 1900,1924 va 2024 yillarda o‘tkazilgan. Har yili yengil atletika yugurish musobaqalari — Parij marafoni va Parij yarim marafoni tashkil etiladi.

Madaniyat

Teatrlar

«Garnye operasi»

Parij operasi opera san’ati rivojiga katta hissa qo‘shgan. Hozir Parijda ikkita opera teatri faoliyat yuritadi: «Garnye operasi» («Grand-Opera» nomi bilan ham tanilgan) va «Bastiliya operasi». 1875-yilda ochilgan, me’mori nomi bilan atalgan «Garnye operasi» binosining maydoni 11 237 m2 bo‘lib, dunyodagi eng katta opera teatridir. Yangi Bastiliya operasi 1989-yildan ishlaydi. Yangi teatr ochilgandan so‘ng texnik jihozlanishda orqada qolgan Garnye saroyi asosan balet va klassik opera spektakllariga xizmat qilmoqda.

Mashhur «Komedi Fransez» teatri 1680-yilda Molyerninng «Illustre Théâtre» sobiq teatri bir necha truppa bilan birlashishi natijasida tashkil topgan. «Komedi Fransez» sahnasida Sara Bernar va Jan-Lui Barro kabi taniqli san’atkorlar chiqish qilgan. Bugun teatr asosan klassik repertuarni namoyish etadi.

Kinematograf

Kinematograf tomosha san’ati sifatida aynan Parijda tug‘ilgan: 28-dekabr 1895-yilda Kaputsinlar bulvaridagi «Gran-kafe»da Kaputsinlar bulvaridagi «Gran-kafe»da Lyumyer aka-ukalarining». Bugun Fransiya poytaxti kinematografiya poytaxti hisoblanadi. Shaharda 376 ta kinoteatr mavjud bo‘lib, ularda har hafta qariyb ellikta film, jumladan yangi va eski filmlar, bolalar filmlari, qisqa va hujjatli filmlar asl tilida subtitr yoki dublyaj bilan namoyish qilinadi, mavzuli festivallar o‘tkaziladi. Shaharda Vudi Allen («Hamma seni sevaman deydi», «Parijda yarim tun»), Bernardo Bertoluchchi («Parijdagi so‘nggi tango»), Marsel Karne («Jannat bolalari») kabi mashhur rejissyorlarning filmlari suratga olingan.

Muzeylar

Luvr — Fransiyaning eng yirik muzeyi

Parijda mavzusi va hajmi turlicha, butun dunyodan keltirilgan eksponatlarni saqlovchi 173 ta muzey bor. Muzeylar milliy (Luvr va Jorj Pompidu markazi), Parij munitsipalitetiga qarashli (Karnavale muzeyi) va xususiy kolleksiyalar (Jakmar-Andre muzeyi).

Fransuz qirollarining sobiq qarorgohida 1793-yilda ochilgan muzey — Luvr 8 ta mavzuli bo‘limdan iborat bo‘lib, 60 600 m2 maydonda dunyodagi eng yirik to‘plamlardan biri — 35 000 eksponat, o‘rta asrlardan 1848-yilgacha bo‘lgan G‘arbiy Yevropa san’ati durdonalari, shuningdek, qadimgi misrliklar, rimliklar, etrusklar, Yaqin Sharq sivilizatsiyalari va islom xalqlari san’ati namunalari namoyish etiladi. Bu yerda jahonga mashhur asarlar ham saqlanadi: «Mona Liza» va «Milos Venerasi».

Orse muzeyi Sena bo‘yidagi shu nomli sobiq temiryo‘l vokzali binosida joylashgan. Vokzal binosi Viktor Lalu loyihasi bo‘yicha 1900-yilda Parij va Orlean o‘rtasidagi qatnov uchun qurilgan, biroq 1939-yilda yopilgan. 1980-yillarda Gaye Aulenti rahbarligida bino yangi muzeyga aylantirilgan. U, eng avvalo, fransuz impressionistlari. 5000 dan ortiq asar 1848–1942-yillarga tegishli; ular orasida ««Maysazordagi nonushta»» — Mane, bronzadan ishlangan «O‘n to‘rt yoshli kichik raqqosa» » — Dega, Gyustav Kurbening «Dunyoning kelib chiqishi» nomli yalang‘och inson tasvirlangan kartinasi va boshqa durdonalar bor. G. Kurbe.

Orse muzeyi

1977-yilda Renso Piano, , Richard Rojers va Janfranko Franchini loyihalari asosida qurilgan Jorj Pompidu madaniyat markazi Fransiyaning eng yirik zamonaviy san’at markazidir. Binoda nafaqat zamonaviy san’at muzeyi, balki kutubxona, kinoteatrlar, kitob do‘konlari va bolalar ijodiy studiyalari ham joylashgan. Binoning tuzilishi o‘ziga xos: barcha infratuzilma (liftlar, shamollatish shaxtalari, eskalatorlar) tashqariga chiqarilgan va yorqin ranglarga bo‘yalgan.

Pikasso muzeyi atigi 250 ga yaqin kartinaga ega bo‘lsa-da, Parijning eng chiroyli muzeylaridan biri hisoblanadi. Ekspozitsiyani Pikassoning o‘z asarlari hamda u to‘plagan boshqa rassomlarning — Jorj Brak, Pol Sezann, Anri Matiss va Amedeo Modilyani asarlari tashkil etadi. Muzey 1656–1659-yillarda barpo etilgan Sale qasrida, Mare mavzesida joylashgan.

O‘rta asrlardagi Klyuni abbatlari saroyida hozir O‘rta asrlar muzeyi (Klyuni muzeyi) joylashgan. U o‘rta asr san’ati buyumlari kolleksiyasiga ega. Bu yerdan gall-rim davri termalarining saqlanib qolgan xarobalariga o‘tish mumkin. 2000-yil sentabrda muzey yonida o‘rta asr bog‘i barpo etildi. Uning maydoni — 5000 m2.

Aynan 1900-yilgi Jahon ko‘rgazmasi uchun ko‘rgazma zallari sifatida Katta va Kichik saroylar loyihalashtirilgan. Katta saroyda san’at asarlari namoyish etilishidan tashqari turli yarmarka-ko‘rgazmalar, masalan, Parij avtosaloni o‘tkaziladi. Kichik saroyda fransuz va italyan Uyg‘onish davri rassomlik asarlari, shuningdek flamand va golland ustalarining kartinalari jamlangan.

Qardosh va hamkor shaharlar

Qardosh shaharlar

  • Флаг Италии Rim 1956 — Parijning yagona qardosh shahri («Faqat Parij Rimga munosib; faqat Rim Parijga munosib», frans. Seule Paris est digne de Rome; seule Rome est digne de Paris).

Hamkor shaharlar

Me’morchiligi

Parijning ikkinchi maydonchadan ko‘rinishi — Eyfel minorasi

Rejalashtirilishi va qurilishi

Parij rejasi, 1615-yil

Zamonaviy shahar qiyofasi XIX asr o‘rtalarida yirik qayta qurilishlar tufayli shakllandi. Ungacha Parij asrlar davomida tor ko‘chalar va yog‘och uylar labirinti bo‘lgan. 1852-yilda shaharni obodonlashtirish rejasiga, baron Osman boshchiligida, butun boshli eskirgan mahallalar buzilib, keng prospektlar va bir chiziqqa tizilgan neoklassik uslubdagi tosh binolar qurildi. Bu me’morchilik yangi burjuaziya davriga xosdir. Napoleon III davrida belgilangan shaharsozlik tamoyillari hozir ham dolzarb: binolarning bo‘yi va hajmi bir xil me’yorga bo‘ysunadi. XIX asr o‘rtalaridan beri bu qoidalarga juda oz istisnolar qilingan, jumladan Monparnas minorasi. Shu tufayli Parij «pastqam» shahar bo‘lib qolgan.

Baron Osman qurdirgan bulvarlar — Sharl de Goll maydoni

Parij me’morchiligiga hôtel particulier deb ataluvchi alohida qasr turi xos. Bu P shaklidagi badavlat xonadon bo‘lib, markazida ichki hovli, orqasida bog‘ mavjud. Aksariyati XVII–XVIII asrlarda qurilgan, XVIII asrda qurilganlari esa to‘rt tomoni berkitilgan hovli bilan ajralib turadi. Buning yorqin namunasi — Pale-Ruayal — ichki maydon, favvora va bog‘i bo‘lgan qirollik saroyi. Saqlangan qasrlarning aksariyati Mare mavzesida joylashgan. Masalan, «Subiz» saroyi, «Sale» saroyi va «Karnavale» saroyi.

Shahar chegaralarining o‘zgarmasligi, aniq rejalashtirilgani va yangi qurilishlar uchun joyning yetishmasligi poytaxtni asta-sekin faoliyat yuritayotgan ochiq osmon ostidagi muzeyga aylantirdi. Katta merosni saqlash uchun qonunlar markazda yangi binolar va kommunikatsiyalar qurishni cheklaydi; shu bois ko‘plab ishbilarmonlik tashkilotlari qulay shahar atrofiga ko‘chgan yoki ko‘chishni rejalashtiradi. Hozir tarixiy shahar tashqarisida Defans biznes tumani, yirik oziq-ovqat bozori (Ranjis tumani), muhim ta’lim muassasalari (Politexnika instituti), ilmiy laboratoriyalar, sport inshootlari ( «Stad de Frans» stadioni) va hatto vazirliklar (masalan, transport vazirligi) joylashgan. Ularning barchasi metro liniyalari orqali Parij markaziga qulay bog‘langan.

Qabristonlar

Qabriston — Per-Lashez

Xristian an’analariga ko‘ra, marhumlarni cherkovga tutash hududlarda dafn etishga intilishgan. 1786-yilda jamoat gigiyenasi talablaridan kelib chiqib, shahar markazidagi cherkovlarga qarashli to‘lib ketgan qabristonlarda dafnni to‘xtatish, ularni yopish va suyaklarni Parij janubidagi foydalanishdan chiqqan yerosti tosh konlariga (hozirgi Parij katakombalari, 14-okrug) ko‘chirishga qaror qilindi.

Parijning eng yirik qabristonlari XIX asr boshlarida, Napoleon I hukmronligi davrida ochilgan. Shahar kengayishi natijasida ilgari chekkada bo‘lgan qabristonlar shovqinli poytaxtning turli mavzelari markazidagi osoyishta yashil vohalarga aylangan. Parijda jami 14 ta qabriston bor; statistikaga ko‘ra ularda taxminan 34 000 daraxt o‘sadi.

Fransiya va butun dunyoning ko‘plab buyuk insonlari Per-Lashez qabristonida — XIX asr dafn san’atining ochiq osmon ostidagi haqiqiy muzey-nekrpolida, Monmartr qabristonida — 11 gektarlik labirintda, Monparnas qabristonida — puxta rejalashtirilgani uchun «osoyishtalik qo‘ltig‘i» deb ataluvchi maskanda hamda Passi qabristonida — kichik bo‘lsa ham, har kvadrat metrga to‘g‘ri keladigan mashhur kishilar soni eng ko‘p bo‘lgan joyda so‘nggi manzilini topgan.

Me’moriy yodgorliklar

Sena sohillari — Sena daryosi sohillari 1991-yilda YUNESKO Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Shahar atrofidagi Fontenblo saroyi va Versal saroyi mos ravishda 1979 va 1981-yillarda ro‘yxatga olingan.

Parijda ko‘plab diqqatga sazovor joylar bor. Ular orasida nafaqat me’moriy inshootlar, balki ko‘chalar, ko‘priklar va maydonlar ham mavjud. Shaharda 1800 ta tarixiy maskan va 130 ta muzey bor; muzeylarning 14 tasi shaharga qarashli bo‘lib, ularga kirish bepul. Eng mashhur diqqatga sazovor joylardan biri — to‘rsimon metalldan ishlangan Eyfel minorasi, muhandis Eyfel loyihasi asosida qurilgan. Minora 1889-yilgi Jahon ko‘rgazmasining kirish qismi sifatida vaqtinchalik inshoot qilib rejalashtirilgan. Ammo u ko‘rgazmadan keyin ham saqlanib, shaharning chinakam ramziga aylandi. Uning shimolida ufq uzra Sakre-Kyor bazilikasi ko‘tariladi; u Monmartr tepaligi tepasida qurilgan. Janubda esa Tur Monparnas minorasi qad ko‘targan bo‘lib, pastqam binolar hududida ayniqsa yaqqol ko‘zga tashlanadi.

Tarixiy o‘q deb ataladigan me’moriy yodgorliklar yo‘nalishi shaharni markazdan g‘arbga kesib o‘tadi. U dunyoga mashhur Luvr muzeyidan boshlanib, Tyuilri bog‘i va Yelisey maydonlari xiyoboni orqali XIX asrda Zafar arkasi qurilgan Yulduz maydonigacha davom etadi. 1960-yillarda shu yo‘nalishning davomi sifatida Defans mavzesi qurilib, uning markazida Defansning Katta arkasi qad ko‘tardi.

Tarixiy qismning ayni markazida Invalidlar uyi joylashgan. Uning ichida harbiy muzey va Napoleon Bonapartning qabri mavjud. Bu yerda sobiq Panteon cherkovi ham bo‘lib, unda Fransiyaning mashhur arboblari dafn etilgan. Fransuz xalqining ozodlik uchun kurashlarini eslatadigan yana bir yodgorlik — Ozodlik haykali Oqqushlar orolida o‘rnatilgan. Ushbu haykalning asl nusxasi Amerika Qo‘shma Shtatlariga 1886-yilda sovg‘a qilingan va shundan beri Nyu-York portida sayohatchilarni qarshi oladi.

Shaharning tarixiy markazi — Site oroli bo‘lib, Fransiyaning eng mashhur ikki cherkovi: Parij Bibi Maryam sobori va Sent-Shapel shu yerda joylashgan. Site yonida Sen-Lui oroli bor. U dunyodagi eng yaxshilaridan deb tan olingan muzqaymog‘i bilan mashhur.

XX asrning me’moriy yo‘nalishlari shaharda Jorj Pompidu nomidagi madaniyat markazi (unda hozir zamonaviy san’at muzeyi bor), Bastiliya maydonidagi yangi opera binosi, «Parij qorni» bozori o‘rnida qurilgan «Le-Al» savdo markazi va Defans kabi yodgorliklarni qoldirgan. Defans avangard shaklli osmono‘par binolar va boshqa inshootlardan iborat me’moriy majmuadir.

«Fan va sanoat shaharchasi» bog‘ majmuasi ham alohida qiziqish uyg‘otadi. Unda yirik fan va texnika muzeyi mavjud. Qadimiy buyumlar ixlosmandlari bit bozorlari — Sent-Uen va Marshe-o-Pyus-de-Vanvga borishlari mumkin.

Turg‘un iboralar

  • «Parij havosi» — — turg‘un ibora bo‘lib, Fransiya poytaxti sehriga mahliyo bo‘lganlar uchun Parijning so‘z bilan to‘liq ifodalab bo‘lmaydigan o‘ziga xos hissiy, axloqiy va estetik «muhiti»ni anglatadi. Bu ibora 1954-yilda fransuz badiiy filmi — «Parij havosi» (L’air de Paris) — rejissyor Marsel Karne tomonidan Jak Vioning «Boyqush» romani asosida ishlanib, butun dunyoda namoyish etilgach ommalashgan.
  • «Parijda yashash va o‘lish» — rus shoiri Vladimir Mayakovskiyning ««Xayrlashuv» (1925) she’ridagi «Parijda yashab, Parijda o‘lishni istardim» satridan olingan ibora.
  • «Parij — jahon moda poytaxti» — taxminan XVIII asr oxiridan boshlab Fransiya poytaxti moda sohasida dunyo yetakchisiga aylangan va bu unvonni XXI asrda ham saqlab kelmoqda.
  • «Parij — sevgi shahri» — ibora taxminan «Go‘zal davr»dan, ya’ni XIX asr oxiridan Birinchi jahon urushi boshlanishigacha bo‘lgan 1914-yilgacha bo‘lgan fransuz tarixiy davridan ommalashgan. Bu davr san’atning ko‘plab turlarida yuksalish, bohemacha turmush tarzi va hayot zavqlaridan bahramandlik bilan ajralib turgan.
  • «Parij bir messaga arziydi»
  • «Parij bulvarlari» — Fransiya poytaxtidagi daraxtzor yo‘lakli keng ko‘chalar bo‘lib, paydo bo‘lganidan beri Parijning shahar va ijtimoiy hayotida muhim o‘rin tutadi. Ular 1670-yildan 1920-yillargacha bir necha bosqichda barpo etilgan. Dastlab shaharni turli davrlarda o‘rab turgan, keyinchalik eskirgan mudofaa inshootlari o‘rnida tashkil etilgan. Bulvarlarning ikki chetiga ko‘pincha kashtan daraxtlari ekilgan. Bulvarlar barpo etilishi shahar muhitining yaxshilanishi va estetikasiga Parijga katta hissa qo‘shgan. Ko‘plab bulvarlar shahar madaniy hayotining markaziga aylangan. Parij bulvarlarining qulayligi va go‘zalligi butun dunyoda ko‘plab taqlidlarga sabab bo‘lgan. «Bulvar» atamasi so‘z boyligiga tabiiy ravishda kirib kelgan. Keng ma’noda «Parij bulvarlari» iborasi Fransiya poytaxtining betakror muhitini sog‘inishni anglatadi.
  • «Parij sirlari» — XIX asrning eng mashhur romanlaridan biri bo‘lib, muallifi Ejen Syu edi. Asar dastlab gazetaning 90 ta sonida Journal des débats, 19-iyun 1842-yildan 15-oktabr 1843-yilgacha chop etilgan. Nashr jarayonidayoq Fransiyada, keyinroq ko‘plab mamlakatlarda juda mashhur bo‘lib ketgan va ko‘plab unchalik muvaffaqiyatli bo‘lmagan taqlidlarga sabab bo‘lgan. «Parij sirlari» iborasi ko‘p ma’noli tushunchaga va sinonimga aylandi: u mavjud, ammo «bexabar» kishilarning ko‘zidan yashiringan «boshqa voqelik»ni, kengroq ma’noda esa tashqaridan jozibali ko‘ringan hodisaning yoqimsiz tomonini anglatadi.
  • «Doimo sen bilan qoladigan bayram» — amerikalik yozuvchi Ernest Xemingueyning 1920-yillarda birinchi rafiqasi Xedli bilan Parijdagi hayoti haqidagi xotiralar kitobi. Xeminguey bo‘lajak asarga «Parij hikoyalari» deb nom berishni muvaffaqiyatsiz deb hisoblagan. Yozuvchi vafotidan keyin chop etilgan xotiralarga bu nomni uning to‘rtinchi rafiqasi va bevasi Meri Uelsh (turmushga chiqqach Xeminguey) qo‘ygan. Ibora Parijni hissiy idrok etishni ifodalaydi. Vaqt o‘tishi bilan uning ma’nosi kengayib, ko‘pincha yoqimli va quvonchli xotiralarni uyg‘otadigan boshqa joy yoki hodisani ham anglatadigan bo‘ldi.
  • «Parijni ko‘rib, o‘lish» — rossiyalik yozuvchi Ilya Erenburgning 1933-yilda chop etilgan «Mening Parijim» kitobidan olingan ibora; ko‘rilgan narsadan cheksiz hayratlanishni ifodalaydi.

Adabiyotlar

Ingliz tilida

Havolalar