Suyuqlik — modda, u suyuq agregat holatda bo‘ladi va oraliq holat sifatida qattiq hamda gazsimon holatlar o‘rtasida joylashadi.
Bunda suyuqlikning agregat holati ham, qattiq jismning agregat holati ham kondensatsiyalangan holat hisoblanadi, ya’ni bunda zarralar (atomlar, molekulalar, ionlar) o‘zaro bog‘langan bo‘ladi.
Suyuqlikning boshqa agregat holatlardagi moddalardan ajratib turuvchi asosiy xususiyati — hatto nihoyatda kichik tangensial mexanik kuchlanishlar ta’sirida ham hajmini deyarli saqlagan holda shaklini cheksiz o‘zgartira olishidir[manba 1442 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Sirt tarangligi suyuqliklarni gazlardan ajratib turadigan o‘ziga xos xususiyatdir. Buni zichlik farqiga nisbatan aytib bo‘lmaydi, chunki suyuqlikning zichligi gaznikidan ham kichik bo‘lishi mumkin: 20 K harorat va taxminan 3 MPa bosimda suyuq vodorod gazsimon geliy ustida suzib yuradi.
Umumiy ma’lumotlar


Erishga (va kristallanishga) uchlanma nuqtaning chap va yuqorisidagi tarmoq mos keladi, sublimatsiyaga — uchlanma nuqtaning chap va pastidagi tarmoq mos keladi. Yashil uzuq chiziq suvning g‘ayrioddiy xususiyatlarini ko‘rsatadi.
Suyuq holat odatda qattiq jism bilan gaz orasidagi oraliq holat deb qaraladi: gaz o‘z hajmini ham, shaklini ham saqlamaydi, qattiq jism esa ikkalasini ham saqlaydi.
Suyuq jismlarning shakli ularning sirti elastik parda kabi tutishi bilan to‘liq yoki qisman belgilanadi. Masalan, suv tomchilarga yig‘ilishi mumkin. Biroq suyuqlik hatto tinch turgan sirti ostida ham oqishi mumkin. Bu ham uning shakli (suyuq jismning ichki qismlari shakli) saqlanmasligini anglatadi.
Molekulalar suyuqlik ichida muayyan o‘rinni egallamaydi, ammo ayni paytda ular mutlaqo erkin harakatlana olmaydi. Molekulalar o‘rtasidagi tortishish ularni bir-biriga yaqin masofada ushlab turadigan darajada kuchlidir.
Modda suyuq holatda ma’lum haroratlar oralig‘ida mavjud bo‘ladi; uning pastida modda qattiq holatga o‘tadi (kristallanish yoki qattiq amorf holatga — shishaga — aylanish sodir bo‘ladi), undan yuqorida esa gazsimon holatga o‘tadi (bug‘lanish yuz beradi). Bu oraliqning chegaralari bosimga bog‘liq.
Odatda modda suyuq holatda faqat bitta modifikatsiyada uchraydi (eng muhim istisnolar — kvant suyuqliklari va suyuq kristallar). Shu sababli ko‘p hollarda suyuqlik nafaqat agregat holat, balki termodinamik faza (suyuq faza) ham hisoblanadi.
Barcha suyuqliklar odatda sof suyuqliklar va aralashmalarga bo‘linadi. Ayrim suyuqlik aralashmalari hayot uchun katta ahamiyatga ega: qon, dengiz suvi va boshqalar. Suyuqliklar erituvchi vazifasini bajarishi mumkin.
Suyuqliklarning fizik xossalari
Oquvchanlik
Suyuqliklarning asosiy xossasi — oquvchanlik. Muvozanatda turgan suyuqlikning bir qismiga tashqi kuch ta’sir ettirilsa, suyuqlik zarralari kuch yo‘nalishida harakatlana boshlaydi, ya’ni suyuqlik oqadi. Demak, muvozanatlashmagan tashqi kuchlar ta’sirida suyuqlik o‘z shaklini va qismlarining o‘zaro joylashuvini saqlamaydi hamda o‘zi joylashgan idish shaklini oladi.
Plastik qattiq jismlardan farqli ravishda, suyuqlikning oquvchanlik chegarasi yo‘q: suyuqlik oqishi uchun juda kichik tashqi kuchning o‘zi yetarli.
Hajmning saqlanishi
Suyuqlikning o‘ziga xos xossalaridan biri — uning muayyan hajmga ega ekanidir. Suyuqlikni mexanik usulda siqish nihoyatda qiyin, chunki gazdan farqli o‘laroq, uning molekulalari orasida bo‘sh joy juda kam. Idishdagi suyuqlikka berilgan bosim uning butun hajmidagi har bir nuqtaga o‘zgarmasdan uzatiladi (Paskal qonuni; bu qonun gazlarga ham tegishli). Bu xususiyat suyuqlikning juda kam siqiluvchanligi bilan birga gidravlik mashinalarda qo‘llaniladi.
Suyuqliklar odatda qizdirilganda hajmi ortadi (kengayadi), sovitilganda esa hajmi kamayadi (siqiladi). Biroq istisnolar ham mavjud. Masalan, suv normal bosimda 0 °C dan taxminan 4 °C gacha qizdirilganda siqiladi.
Qovushoqlik
Bundan tashqari, suyuqliklarga (gazlar singari) qovushoqlik xos. U bir qismning boshqasiga nisbatan siljishiga qarshilik ko‘rsatish qobiliyati, ya’ni ichki ishqalanish sifatida ta’riflanadi.
Suyuqlikning qo‘shni qatlamlari bir-biriga nisbatan harakatlanganda, issiqlik harakati sababli yuz beradigan to‘qnashuvlardan tashqari molekulalar o‘zaro qo‘shimcha to‘qnashadi. Natijada tartibli harakatni sekinlashtiruvchi kuchlar paydo bo‘ladi. Tartibli harakatning kinetik energiyasi issiqlik energiyasiga — molekulalarning tartibsiz harakati energiyasiga aylanadi.
Idish ichidagi harakatga keltirilgan suyuqlik tashqi ta’sirsiz qoldirilsa, asta-sekin to‘xtaydi, biroq uning harorati ko‘tariladi.
Erkin sirtning hosil bo‘lishi va sirt tarangligi

Hajmi saqlanishi tufayli suyuqlik erkin sirt hosil qila oladi. Bunday sirt mazkur moddaning fazalari orasidagi chegara bo‘lib, uning bir tomonida suyuq faza, ikkinchi tomonida esa gazsimon faza (bug‘), ehtimol, havo kabi boshqa gazlar ham joylashadi.
Bir xil moddaning suyuq va gazsimon fazalari tutashganda, ular orasidagi chegara yuzasini kichraytirishga intiladigan kuchlar — sirt taranglik kuchlari yuzaga keladi. Faza chegarasi tortilib, kichrayishga intiladigan elastik parda kabi tutadi.
Sirt tarangligini suyuqlik molekulalari orasidagi tortishish bilan izohlash mumkin. Har bir molekula boshqalarini o‘ziga tortadi va ular bilan «o‘ralishga», ya’ni sirtdan ichkariga o‘tishga intiladi. Shu sababli sirt kichrayishga intiladi.
Shuning uchun sovun pufakchalari va qaynash paytida hosil bo‘ladigan pufakchalar shar shakliga intiladi: berilgan hajm uchun eng kichik sirt yuzasiga shar ega. Suyuqlikka faqat sirt taranglik kuchlari ta’sir qilsa, u albatta sharsimon shakl oladi. Masalan, vaznsizlikda suv tomchilari shunday bo‘ladi.
Zichligi suyuqlik zichligidan katta bo‘lgan kichik jismlar ham suyuqlik yuzasida «suzishi» mumkin, chunki tortishish kuchi sirt yuzasining ortishiga qarshilik qiluvchi kuchdan kichik bo‘ladi. (Qarang: Sirt tarangligi.)
Bug‘lanish va kondensatsiya

Bug‘lanish — moddaning suyuq holatdan gazsimon fazaga (bug‘ga) asta-sekin o‘tishidir.
Issiqlik harakati paytida ayrim molekulalar suyuqlik sirtidan chiqib, bug‘ga aylanadi. Shu bilan birga, molekulalarning bir qismi bug‘dan suyuqlikka qaytadi. Agar suyuqlikdan chiqayotgan molekulalar soni unga qaytayotganlar sonidan ko‘p bo‘lsa, bug‘lanish sodir bo‘ladi.
Kondensatsiya — teskari jarayon, ya’ni moddaning gazsimon holatdan suyuq holatga o‘tishidir. Bunda bug‘dan suyuqlikka o‘tayotgan molekulalar soni suyuqlikdan bug‘ga o‘tayotganlar sonidan ko‘p bo‘ladi.
Bug‘lanish va kondensatsiya — nomuvozanat jarayonlar bo‘lib, ular mahalliy muvozanat o‘rnatilguncha (agar o‘rnatilsa) davom etadi. Bunda suyuqlik butunlay bug‘lanib ketishi yoki o‘z bug‘i bilan muvozanatga kelishi mumkin: ikkinchi holatda suyuqlikdan qancha molekula chiqsa, shunchasi qaytadi.
Qaynash
Qaynash — suyuqlik ichida bug‘ hosil bo‘lish jarayonidir. Harorat yetarlicha yuqori bo‘lganda bug‘ bosimi suyuqlik ichidagi bosimdan ortadi va suyuqlikda bug‘ pufakchalari hosil bo‘la boshlaydi. Bu pufakchalar (Yer tortishishi sharoitida) yuqoriga ko‘tariladi.
Ho‘llanish
Ho‘llanish — bug‘ mavjud bo‘lgan sharoitda suyuqlikning qattiq sirt bilan tutashishida, ya’ni uch faza chegarasida yuzaga keladigan sirt hodisasidir.
Ho‘llanish suyuqlikning sirtga «yopishishi» va uning bo‘ylab yoyilishini (yoki, aksincha, sirtdan itarilib, yoyilmasligini) tavsiflaydi. Uch holat farqlanadi: ho‘llanmaslik, cheklangan ho‘llanish va to‘liq ho‘llanish.
O‘zaro aralashuvchanlik
O‘zaro aralashuvchanlik — suyuqliklarning bir-birida erish qobiliyatidir. O‘zaro aralashadigan suyuqliklarga suv va etil spirti, aralashmaydiganlariga esa suv va suyuq moy misol bo‘ladi.
Diffuziya
Bir idishda o‘zaro aralashadigan ikki suyuqlik bo‘lganda, molekulalar issiqlik harakati natijasida ularning chegara yuzasi orqali asta-sekin o‘ta boshlaydi. Shu tariqa suyuqliklar bosqichma-bosqich aralashadi. Bu hodisa diffuziya deb ataladi (u boshqa agregat holatlardagi moddalarda ham yuz beradi).
O‘ta qizish va o‘ta sovish
Suyuqlikni qaynash haroratidan ham yuqori haroratgacha qizdirish, ammo qaynatmaslik mumkin. Buning uchun suyuqlik hajmida katta harorat farqlari bo‘lmasligi, qizdirish bir tekis kechishi hamda tebranish kabi mexanik ta’sirlar bo‘lmasligi lozim. Agar o‘ta qizigan suyuqlikka biror narsa tashlansa, u darhol qaynab ketadi. O‘ta qizigan suvni osonlik bilan mikroto‘lqinli pechda hosil qilish mumkin.
O‘ta sovish — suyuqlikning muzlash nuqtasidan past haroratgacha, qattiq agregat holatga o‘tmasdan sovishidir. O‘ta qizishdagi kabi, o‘ta sovish uchun ham tebranishlar va katta harorat farqlari bo‘lmasligi kerak.
Zichlik to‘lqinlari
Suyuqlikni siqish nihoyatda qiyin bo‘lsa-da, bosim o‘zgarganda uning hajmi va zichligi baribir o‘zgaradi. Bu birdan sodir bo‘lmaydi: masalan, bir qism siqilganda, siqilish boshqa qismlarga kechikib uzatiladi. Demak, suyuqlik ichida elastik to‘lqinlar, aniqrog‘i, zichlik to‘lqinlari tarqala oladi. Zichlik bilan birga boshqa fizik kattaliklar, masalan, harorat ham o‘zgaradi.
Agar to‘lqin tarqalayotganda zichlik juda kam o‘zgarsa, bunday to‘lqin tovush to‘lqini yoki tovush deb ataladi.
Agar zichlik sezilarli o‘zgarsa, bunday to‘lqin zarba to‘lqini deb ataladi. Zarba to‘lqini boshqa tenglamalar bilan tavsiflanadi.
Suyuqlikdagi zichlik to‘lqinlari bo‘ylama bo‘ladi, ya’ni zichlik to‘lqinning tarqalish yo‘nalishi bo‘ylab o‘zgaradi. Suyuqlik shaklini saqlamagani uchun unda ko‘ndalang elastik to‘lqinlar bo‘lmaydi.
Suyuqlikdagi elastik to‘lqinlar vaqt o‘tishi bilan so‘nadi, ularning energiyasi asta-sekin issiqlik energiyasiga aylanadi. So‘nish sabablari — qovushoqlik, «klassik yutilish», molekulyar relaksatsiya» va boshqalar. Bunda ikkinchi yoki hajmiy qovushoqlik deb ataluvchi hodisa, ya’ni zichlik o‘zgargandagi ichki ishqalanish ham namoyon bo‘ladi. Zarba to‘lqini so‘nish natijasida ma’lum vaqtdan keyin tovush to‘lqiniga aylanadi.
Suyuqlikdagi elastik to‘lqinlar molekulalarning tartibsiz issiqlik harakati tufayli paydo bo‘ladigan bir jinsli bo‘lmagan sohalarda ham sochiladi.
Sirtdagi to‘lqinlar

Agar suyuqlik sirtining bir qismi muvozanat holatidan siljitilsa, qaytaruvchi kuchlar ta’sirida sirt yana muvozanat holatiga qayta boshlaydi. Ammo harakat to‘xtamaydi, balki muvozanat holati atrofidagi tebranishga aylanib, boshqa qismlarga tarqaladi. Shu tariqa suyuqlik sirtidagi to‘lqinlar.
yuzaga keladi. Agar qaytaruvchi kuch asosan og‘irlik kuchi bo‘lsa, bunday to‘lqinlar gravitatsion to‘lqinlar deb ataladi (ularni gravitatsiya to‘lqinlari). bilan adashtirmaslik kerak). Suvdagi gravitatsion to‘lqinlarni hamma joyda kuzatish mumkin.
Agar qaytaruvchi kuch asosan sirt taranglik kuchi bo‘lsa, bunday to‘lqinlar kapillyar to‘lqinlar.
deb ataladi. Agar bu kuchlar bir-biriga yaqin bo‘lsa, to‘lqinlar kapillyar-gravitatsion to‘lqinlar.
deyiladi. Suyuqlik sirtidagi to‘lqinlar qovushoqlik va boshqa omillar ta’sirida so‘nadi.
Boshqa fazalar bilan birga mavjud bo‘lishi
Rasmiy jihatdan, suyuq fazaning ayni moddaning boshqa fazalari — gazsimon yoki kristall fazalar bilan muvozanatda birga mavjud bo‘lishi uchun aniq belgilangan sharoitlar zarur. Jumladan, berilgan bosimda harorat ham qat’iy muayyan qiymatda bo‘lishi kerak. Shunga qaramay, tabiatda va texnikada suyuqlik ko‘pincha bug‘ bilan yoki qattiq agregat holat bilan birga uchraydi. Masalan, suv suv bug‘i va ko‘pincha muz bilan birga mavjud bo‘ladi (agar bug‘ni havo bilan bir qatorda mavjud alohida faza deb hisoblasak). Buning quyidagi sabablari bor:
- Nomuvozanat holat. Suyuqlik bug‘lanishi uchun vaqt kerak; u to‘liq bug‘lanib ketmaguncha bug‘ bilan birga mavjud bo‘ladi. Tabiatda suvning bug‘lanishi ham, unga teskari jarayon — kondensatsiya ham doimiy sodir bo‘ladi.
- Yopiq hajm. Yopiq idishdagi suyuqlik bug‘lana boshlaydi, ammo hajm cheklangani sababli bug‘ bosimi ko‘tariladi. Agar suyuqlik yetarlicha ko‘p bo‘lsa, u to‘liq bug‘lanishidan avval bug‘ to‘yingan holatga yetadi. To‘yinish holatida bug‘lanayotgan suyuqlik miqdori kondensatsiyalanayotgan suyuqlik miqdoriga tenglashadi va tizim muvozanatga keladi. Demak, cheklangan hajmda suyuqlik va bug‘ning muvozanatda birga mavjud bo‘lishi uchun zarur sharoitlar yuzaga kelishi mumkin.
- Yer tortishishi sharoitida atmosferaning mavjudligi. Suyuqlikka atmosfera bosimi (havo va bug‘ bosimi) ta’sir qiladi, bug‘ uchun esa amalda faqat uning parsial bosimi hisobga olinishi kerak. Shu bois suyuqlik va uning ustidagi bug‘ fazaviy diagrammada turli nuqtalarga — mos ravishda suyuq va gazsimon fazalar mavjud bo‘ladigan sohalarga to‘g‘ri keladi. Bu bug‘lanishni to‘xtatmaydi, ammo bug‘lanish ma’lum vaqt davom etadi va shu oraliqda ikki faza birga mavjud bo‘ladi. Bunday sharoit bo‘lmaganida suyuqliklar juda tez qaynab, bug‘lanib ketardi.
Nazariya
Mexanika
Suyuqliklar va gazlarning harakati, mexanik muvozanati, bir-biri hamda qattiq jismlar bilan o‘zaro ta’siri mexanikaning gidroaeromexanika (ko‘pincha gidrodinamika deb ham ataladi) bo‘limida o‘rganiladi. Gidroaeromexanika mexanikaning yanada umumiy sohasi — uzluksiz muhit mexanikasining bir qismidir.
Gidromexanika — gidroaeromexanikaning siqilmaydigan suyuqliklarni o‘rganuvchi bo‘limi. Suyuqliklarning siqiluvchanligi juda kichik bo‘lgani uchun ko‘p hollarda uni e’tiborga olmasa ham bo‘ladi. Siqiladigan suyuqliklar va gazlarni gaz dinamikasi o‘rganadi.
Gidromexanika gidrostatika va gidrodinamikaga (tor ma’noda) bo‘linadi: gidrostatika siqilmaydigan suyuqliklarning muvozanatini, gidrodinamika esa ularning harakatini o‘rganadi.
Elektr o‘tkazuvchi va magnit suyuqliklarning harakati magnit gidrodinamikasida o‘rganiladi. Amaliy masalalarni yechishda gidravlika qo‘llaniladi.
Gidrostatikaning asosiy qonuni — Paskal qonunidir.
Ideal siqilmaydigan suyuqlikning harakati Eyler tenglamasi bilan tavsiflanadi. Bunday suyuqlikning statsionar oqimida Bernulli qonuni amal qiladi. Suyuqlikning teshiklardan oqib chiqishi Torrichelli formulasi bilan tavsiflanadi.
Qovushoq suyuqlikning harakati Navye–Stoks tenglamasi bilan tavsiflanadi; unda siqiluvchanlikni ham hisobga olish mumkin.
Elastik tebranishlar va to‘lqinlar suyuqlikda (va boshqa muhitlarda) akustikada o‘rganiladi. Gidroakustika — akustikaning haqiqiy suv muhitidagi tovushni suvosti lokatsiyasi, aloqa va boshqa maqsadlar uchun o‘rganadigan bo‘limidir.
Molekulyar-kinetik nuqtayi nazardan tahlil
Moddaning agregat holati tashqi sharoitlar, avvalo, bosim va harorat bilan belgilanadi. Xos parametrlar — molekulaning o‘rtacha kinetik energiyasi hamda molekulalar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirning o‘rtacha energiyasi (bitta molekulaga hisoblaganda) hisoblanadi. Suyuqliklarda bu energiyalar taxminan teng: qattiq jismlarda o‘zaro ta’sir energiyasi kinetik energiyadan ancha katta, gazlarda esa ancha kichik bo‘ladi.
Suyuqliklarning tasnifi
Suyuqlikning tuzilishi va fizik xossalari uni tashkil qiluvchi zarralarning kimyoviy tabiatiga, ular o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirning turiga va kuchiga bog‘liq. Murakkablik ortib borishi tartibida bir necha suyuqlik guruhini ajratish mumkin.
- Atomar suyuqliklar — atomlardan yoki markaziy van-der-Vaals kuchlari bilan bog‘langan sharsimon molekulalardan iborat suyuqliklar (suyuq argon, suyuq metan).
- Bir xil atomlardan tashkil topgan ikki atomli molekulalar (suyuq vodorod) yoki ionlardan (suyuq natriy, simob) iborat suyuqliklar; ulardagi zarralar (ionlar) uzoq masofaga ta’sir qiluvchi Kulon kuchlari yordamida bog‘langan.
- Qutbli molekulalardan tashkil topgan va dipol-dipol o‘zaro ta’siri bilan bog‘langan suyuqliklar (suyuq vodorod bromid).
- Vodorod bog‘lariga ega assotsiatsiyalangan suyuqliklar (suv, glitserin).
- Yirik molekulalardan tashkil topgan va ichki erkinlik darajalari muhim ahamiyatga ega bo‘lgan suyuqliklar.
Dastlabki ikki guruhdagi (ba’zan uch guruhdagi) suyuqliklar odatda oddiy suyuqliklar deb ataladi. Oddiy suyuqliklar boshqalariga qaraganda yaxshiroq o‘rganilgan; oddiy bo‘lmagan suyuqliklardan eng yaxshi o‘rganilgani esa suvdir. Ushbu tasnifga kvant suyuqliklari va suyuq kristallar kirmaydi: ular alohida holatlar bo‘lib, mustaqil ko‘rib chiqilishi kerak.
Gidrodinamikada suyuqliklar Nyuton suyuqliklari va Nyutonga xos bo‘lmagan suyuqliklarga bo‘linadi. Nyuton suyuqligining oqishi Nyutonning qovushoqlik qonuniga bo‘ysunadi, ya’ni tangensial kuchlanish va tezlik gradiyenti o‘zaro chiziqli bog‘liq bo‘ladi. Bu kattaliklar orasidagi proporsionallik koeffitsiyenti qovushoqlik deb ataladi. Nyutonga xos bo‘lmagan suyuqlikning qovushoqligi tezlik gradiyentiga bog‘liq.
- Eritilgan bronza
Statistik nazariya
Suyuqliklarning tuzilishi va termodinamik xossalari eng samarali Perkus–Yevik tenglamasi yordamida o‘rganiladi.
Agar qattiq sharlar modeli qo‘llanilsa, ya’ni suyuqlik molekulalari diametri bo‘lgan sharlar deb qaralsa, Perkus–Yevik tenglamasini analitik tarzda yechib, suyuqlikning quyidagi holat tenglamasini olish mumkin:
bu yerda — hajm birligidagi zarralar soni, — o‘lchamsiz zichlik. Zichlik kichik bo‘lganda bu tenglama ideal gazning holat tenglamasiga: aylanadi. Zichlikning eng katta chegaraviy qiymatlarida, , siqilmaydigan suyuqlikning quyidagi holat tenglamasi hosil bo‘ladi: .
Qattiq sharlar modelida molekulalar orasidagi tortishish hisobga olinmaydi. Shu sababli bu modelda tashqi sharoitlar o‘zgarganda suyuqlik bilan gaz o‘rtasida keskin o‘tish kuzatilmaydi.
Aniqroq natijalar kerak bo‘lsa, suyuqlikning tuzilishi va xossalarini eng yaxshi g‘alayonlar nazariyasi yordamida tavsiflash mumkin. Bunda qattiq sharlar modeli nolinchi yaqinlashish deb olinadi, molekulalar orasidagi tortishish kuchlari esa g‘alayon sifatida qaralib, tuzatishlar kiritiladi.
Klaster nazariyasi


Zamonaviy nazariyalardan biri — «Klaster nazariyasi». Uning asosida suyuqlikni qattiq jism va gazning birikmasi sifatida tasavvur qilish g‘oyasi yotadi. Bunda qattiq faza zarralari (kichik masofalarga siljiydigan kristallar) gaz bulutida joylashib, klasterli tuzilmani hosil qiladi. Zarralarning energiyasi Bolsman taqsimotiga mos keladi, bunda tizimning o‘rtacha energiyasi (u izolyatsiyalangan bo‘lsa) o‘zgarmaydi. Sekin harakatlanuvchi zarralar klasterlar bilan to‘qnashib, ularning bir qismiga aylanadi. Shu tariqa klasterlar konfiguratsiyasi uzluksiz o‘zgaradi, tizim dinamik muvozanat holatida bo‘ladi. Tashqi ta’sir ko‘rsatilganda tizim Le Shatelye prinsipiga muvofiq harakat qiladi. Shu asosda fazaviy o‘zgarishlarni oson tushuntirish mumkin:
- Qizdirilganda tizim asta-sekin gazga aylanadi (qaynash)
- Sovitilganda tizim asta-sekin qattiq jismga aylanadi (muzlash).
Boshqa bir qarashga ko‘ra, suyuqlikning klaster nazariyasi «zich gaz» tartibsizligiga emas, balki moddaning kondensatsiyalangan (bog‘langan), hajmi saqlanadigan holatiga tayanadi. Bu yondashuvda klasterlar erish nuqtasidan o‘tgandan keyin saqlanib qoladigan kvazikristall dinamik tuzilmalar sifatida qaraladi. Ularda klasterlararo va klaster ichidagi atomlararo bog‘larning uzilishi hamda tiklanishining o‘rtacha soni berilgan haroratda doimiy bo‘ladi. Bu hajmning saqlanishini ta’minlaydi, shuningdek, suyuqlikning harakatchanligi (oquvchanligi) va kimyoviy faolligini belgilaydi. Harorat ko‘tarilishi bilan uzilgan bog‘lar ko‘payishi hisobiga klasterlardagi atomlar soni kamayadi. Hosil bo‘lgan erkin atomlar (molekulalar) suyuqlik sirtidan bug‘lanadi yoki klasterlar orasidagi bo‘shliqda erigan gaz (bug‘) sifatida qoladi. Qaynash haroratida modda bir atomli (bir molekulali) gazsimon (bug‘simon) holatga o‘tadi.
Amplitudasi cheklangan tebranishlar modeli
Kondensatsiyalangan moddada har bir zarra (atom, molekula) atrofdagi zarralar bilan chegaralangan kichik hajmda tebranadi. Bu hajm — mahalliy elektromagnit maydon. Qattiq moddada zarraning energetik holati potensial chuqurlikka mos keladi. Kondensatsiyalangan moddada molekulani hajmga ega jism sifatida qarash kerak. Molekula tebranishining amplitudasi uning o‘lchamidan ancha kichik. Molekulaning mahalliy maydoni o‘lchamini hisoblash uchun molekula o‘lchamiga tebranish amplitudasining ikki baravarini qo‘shish mumkin. Potensial chuqurlikning o‘lchami ham tebranish amplitudasining ikki baravariga teng. Har bir molekulani boshqa ko‘plab molekulalar o‘rab turadi. Har bir molekulaning potensial energiyasi uning atrofidagi molekulalar bilan o‘zaro ta’sir potensial energiyalari yig‘indisiga teng. Agar tebranish amplitudalari va molekulalarning muvozanat holatlari orasidagi o‘rtacha masofalar o‘zgarsa, potensial o‘zaro ta’sir tavsiflari ham o‘zgaradi. Molekulalar markazlari orasidagi o‘rtacha masofa kichik bo‘lganda potensial chuqurliklar sayoz bo‘ladi. O‘rtacha masofa ortishi bilan chuqurliklar dastlab chuqurlashadi, so‘ng sayozlashadi. Keyin potensial chuqurlik juda sayoz bo‘lib qoladi va uning tubida mahalliy maksimum paydo bo‘ladi. Tebranish amplitudasi hamda molekulalar orasidagi masofa yanada ortganda potensial chuqurlik potensial «tepalikka» aylanadi. Molekulaning muvozanati beqarorlashadi va qattiq modda suyuq holatga o‘tadi.
Suyuqlik zarralari orasidagi tortishish kuchlari kattaligi qattiq moddadagiga yaqin, biroq suyuqlikda ular tartib hosil qiluvchi omil emas. Atrofdagi zarralar ta’siridagi kuchlarning teng ta’sir etuvchisi molekulaning mahalliy potensial maydoni chetiga yo‘nalgan. Har bir molekula atrofidagilar ta’sirida siljib, yaqin zarralarni suradi. Suyuqlik molekulalari bir-birini tasodifiy ravishda bir holatdan boshqasiga siljitadi va natijada tartibsiz joylashadi. Suyuqlikda har bir molekula sezilarli kinetik energiyaga ega bo‘lib, potensial «tepalik» tuzilishidagi mahalliy elektromagnit maydonida tartibsiz harakat qiladi va atrofdagi zarralar bilan to‘qnashadi. Molekulaning mahalliy maydoni uning joyini va parametrlarini doimo o‘zgartiradi, chunki bu maydonni hosil qiluvchi zarralar tartibsiz joylashib, harakatlanadi. Shu tariqa molekula ikki xil tartibsiz harakatda qatnashadi: mahalliy maydon ichida va maydon bilan birga. Molekula massa markazining harakat trayektoriyasi kesmalardan tuzilgan siniq chiziqni hosil qiladi, ya’ni suyuqlikdagi molekulalar harakati Broun harakatiga o‘xshaydi. Kesmalarning uzunligi kondensatsiyalangan moddadagi zarralar tebranish amplitudasi bilan taqqoslanadi va molekulalar o‘lchamidan bir tartibga kichik bo‘ladi. Suyuqlikdagi molekulalar harakati fraktal xususiyatga ega.
Zarralarning cheklangan tebranishlari modeli doirasida moddaning quyidagi xossalari izohlangan: suyuqlik va amorf jismlarda molekulalar joylashuvida tartibning yo‘qligi; suyuqlikning oquvchanligi; past haroratlar va tashqi bosimsiz suyuqlik mavjud bo‘la olmasligi; amorf jismlarning aniq belgilangan erish haroratiga ega emasligi; qattiq jismlarning plastikligi va suyuqlikning mo‘rtligi; qizdirilganda jismlar hajmining ortishi.
Tajriba orqali o‘rganish usullari
Suyuqliklarning tuzilishi quyidagi usullar yordamida o‘rganiladi: rentgenostrukturaviy tahlil, elektronografiya va neytronografiya.
Adabiyotlar
- Krokston, K. Suyuq holat fizikasi. Statistik kirish. — Moskva: Mir, 1984. — 400 bet.
Havolalar
- «Suyuqlik» maqolasi — Fizika ensiklopediyasida.
- Suyuqliklar // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.