Elektromagnit maydon tenzori — antisimmetrik ikki marta kovariant tenzor bo‘lib, elektr maydonining kuchlanganligi va magnit maydonining induksiyasi tushunchalarini ixtiyoriy koordinata almashtirishlari uchun umumlashtiradi. U elektrodinamika tenglamalarini invariant shaklda ifodalashda qo‘llanadi. Xususan, uning yordamida elektrodinamikani gravitatsion maydon mavjud bo‘lgan holatga ham osongina umumlashtirish mumkin.
Ta’rif
Elektromagnit maydon tenzori 4-potensial orqali quyidagi formula bilan aniqlanadi
Garchi u kovariant hosilalar o‘rniga oddiy hosilalar orqali ifodalansa-da, koordinatalarning ixtiyoriy almashtirishlariga nisbatan tenzor hisoblanadi. Buni ayni ifodani kovariant hosilalar orqali ham yozish mumkinligi ko‘rsatadi:
Agar 4-potensial 1-shakl sifatida fazo-vaqtda qaralsa, elektromagnit maydon tenzori tashqi hosila sifatida ifodalanadi
Bundan uning invariantligi ham yaqqol ko‘rinadi.
Xossalari
- — 2-rangli antisimmetrik tenzor bo‘lib, 6 ta mustaqil komponentga ega.
- Koordinata almashtirishlari maydonning tenzor xossalaridan kelib chiqadigan ikkita invariantni saqlaydi:
Komponentlarning ifodalanishi
Elektromagnit maydon tenzorining kovariant komponentlari quyidagi ko‘rinishga ega
Antisimmetrik tenzorning ikki vektorga bunday bog‘liqligi shartli ravishda quyidagicha yoziladi
Kontravariant komponentlar (Minkovskiy metrikasi mavjud bo‘lgan fazoda) quyidagi ko‘rinishga ega
()
bu esa quyidagicha belgilanadi
Shunday qilib, umumiy chiziqli almashtirishlarda elektr va magnit maydon vektorlari vektorlar kabi emas, balki (0, 2) turidagi tenzor komponentlari kabi o‘zgarishi ma’lum bo‘ladi. V tezlik bilan X o‘qi bo‘ylab harakatlanuvchi sanoq sistemasiga o‘tilganda ularning almashtirish qonuni quyidagi ko‘rinishga ega
Qo‘llanilishi
Ta’rifdan bevosita quyidagisi kelib chiqadi:
Komponentlar orqali bu ifoda quyidagi ko‘rinishni oladi:
bu yerda — Levi-Chivita belgisi 4 o‘lchovli fazo uchun qo‘llanadi. Agar bu ifoda elektr va magnit maydon vektorlarining komponentlari orqali yoyib yozilsa, u Maksvell tenglamalarining birinchi jufti bilan mos keladi:
Maksvell tenglamalarining ikkinchi jufti (Gauss SGS birliklar tizimida) elektromagnit maydon tenzori va 4-tok orqali quyidagicha ifodalanadi
bu yerda — 4-tok vektori.
Ularni, shuningdek, Xodj yulduzchasi yordamida yozish mumkin:
Lorens kuchi (va shunga mos ravishda zaryad harakatining to‘rt o‘lchovli ko‘rinishdagi differensial tenglamasi) zarrachaning 4-tezlik vektori hamda zaryadi orqali quyidagi formula bilan ifodalanadi:
Differensial shaklda yozilishi
Berilgan sanoq sistemasida koordinatalari va ularning differensiallari ishlatilsin. U holda quyidagilarni yozish mumkin:
- Elektr maydoni
- Magnit maydoni
- Elektromagnit maydon
- Maksvellning birinchi tenglamasi
- Maksvellning ikkinchi tenglamasi
- Elektromagnit maydonning birinchi invarianti
- Elektromagnit maydonning ikkinchi invarianti
Adabiyotlar
- Landau L. D., Lifshits Ye. M. Maydon nazariyasi. — Tuzatilgan 7-nashr. — M.: Nauka, 1988. — 512 bet — («Nazariy fizika», jild II). — ISBN 5-02-014420-7.