Elektromagnit maydon tenzori

Elektromagnit maydon tenzori — antisimmetrik ikki marta kovariant tenzor bo‘lib, elektr maydonining kuchlanganligi va magnit maydonining induksiyasi tushunchalarini ixtiyoriy koordinata almashtirishlari uchun umumlashtiradi. U elektrodinamika tenglamalarini invariant shaklda ifodalashda qo‘llanadi. Xususan, uning yordamida elektrodinamikani gravitatsion maydon mavjud bo‘lgan holatga ham osongina umumlashtirish mumkin.

Ta’rif

Elektromagnit maydon tenzori 4-potensial orqali quyidagi formula bilan aniqlanadi

Fμν=∂Aν∂xμ−∂Aμ∂xν.

Garchi u kovariant hosilalar o‘rniga oddiy hosilalar orqali ifodalansa-da, koordinatalarning ixtiyoriy almashtirishlariga nisbatan tenzor hisoblanadi. Buni ayni ifodani kovariant hosilalar orqali ham yozish mumkinligi ko‘rsatadi:

Fμν=∂Aν∂xμ−∂Aμ∂xν=∂μAν−∂νAμ.

Agar 4-potensial 1-shakl sifatida fazo-vaqtda qaralsa, elektromagnit maydon tenzori tashqi hosila sifatida ifodalanadi

F=𝐝A.

Bundan uning invariantligi ham yaqqol ko‘rinadi.

Xossalari

  • Fμν — 2-rangli antisimmetrik tenzor bo‘lib, 6 ta mustaqil komponentga ega.
  • Koordinata almashtirishlari maydonning tenzor xossalaridan kelib chiqadigan ikkita invariantni saqlaydi:
 FμνFμν=2(B2−E2)=inv,
12ϵμνσρFμνFσρ=−4(𝐄⋅𝐁)=inv.

Komponentlarning ifodalanishi

Elektromagnit maydon tenzorining kovariant komponentlari quyidagi ko‘rinishga ega

Fμν=(0ExEyEz−Ex0−BzBy−EyBz0−Bx−Ez−ByBx0).

Antisimmetrik tenzorning ikki vektorga bunday bog‘liqligi shartli ravishda quyidagicha yoziladi

Fμν=(𝐄,𝐁).

Kontravariant komponentlar (Minkovskiy metrikasi mavjud bo‘lgan fazoda) quyidagi ko‘rinishga ega

Fμν=(0−Ex−Ey−EzEx0−BzByEyBz0−BxEz−ByBx0),

bu esa quyidagicha belgilanadi

Fμν=(−𝐄,𝐁).

Shunday qilib, umumiy chiziqli almashtirishlarda elektr va magnit maydon vektorlari vektorlar kabi emas, balki (0, 2) turidagi tenzor komponentlari kabi o‘zgarishi ma’lum bo‘ladi. V tezlik bilan X o‘qi bo‘ylab harakatlanuvchi sanoq sistemasiga o‘tilganda ularning almashtirish qonuni quyidagi ko‘rinishga ega

Ex=Ex′,Ey=Ey′+VcBz′1−V2c2,Ez=Ez′−VcBy′1−V2c2,Bx=Bx′,By=By′−VcEz′1−V2c2,Bz=Bz′+VcEy′1−V2c2.

Qo‘llanilishi

Ta’rifdan bevosita quyidagisi kelib chiqadi:

𝐝F=0.

Komponentlar orqali bu ifoda quyidagi ko‘rinishni oladi:

εμρνσ∂Fμρ∂xν=∂Fμρ∂xν+∂Fρν∂xμ+∂Fνμ∂xρ=0,

bu yerda εμρνσ — Levi-Chivita belgisi 4 o‘lchovli fazo uchun qo‘llanadi. Agar bu ifoda elektr va magnit maydon vektorlarining komponentlari orqali yoyib yozilsa, u Maksvell tenglamalarining birinchi jufti bilan mos keladi:

div⁡𝐁=0,
rot⁡𝐄=−1c∂𝐁∂t.

Maksvell tenglamalarining ikkinchi jufti (Gauss SGS birliklar tizimida) elektromagnit maydon tenzori va 4-tok orqali quyidagicha ifodalanadi

∂νFμν=−4πcjμ,

bu yerda jμ — 4-tok vektori.

Ularni, shuningdek, Xodj yulduzchasi yordamida yozish mumkin:

d∗F=4πcJ.

Lorens kuchi (va shunga mos ravishda zaryad harakatining to‘rt o‘lchovli ko‘rinishdagi differensial tenglamasi) zarrachaning 4-tezlik vektori hamda zaryadi e orqali quyidagi formula bilan ifodalanadi:

ℱμ=mcduμds=ecFμνuν.

Differensial shaklda yozilishi

Berilgan sanoq sistemasida x0=ct,x1=x,x2=y,x3=z koordinatalari va ularning differensiallari dx0,dx1=dx,dx2=dy,dx3=dz ishlatilsin. U holda quyidagilarni yozish mumkin:

  • Elektr maydoni 𝐄=Exdx+Eydy+Ezdz=dφ
  • Magnit maydoni 𝐁=Bxdy∧dz+Bydz∧dx+Bzdx∧dy=d(A1dx+A2dy+A3dz)=dA
  • Elektromagnit maydon F=dt∧𝐄+𝐁=dt∧dφ+dA=d(A−φdt)
  • Maksvellning birinchi tenglamasi
dF=0
  • Maksvellning ikkinchi tenglamasi
d(∗F)=4πc𝐉
  • Elektromagnit maydonning birinchi invarianti
∗((∗F)∧F)=FμνFμν=2(B2−E2)
  • Elektromagnit maydonning ikkinchi invarianti
∗(F∧F)=12ϵμνσρFμνFσρ=−4(𝐄⋅𝐁)

Adabiyotlar