O‘zgarmas tok elektr dvigateli

Ikki qutbli stator va ikki qutbli rotorga ega eng oddiy kollektorli o‘zgarmas tok elektr dvigatelining namunasi
Eng ommaviy va arzon kollektorli o‘zgarmas tok elektr dvigatellaridan biri — «Mabuchi FA-130» (ikkita doimiy magnitli ikki qutbli stator, uch qutbli rotor). U maishiy texnika, o‘yinchoqlar va boshqa qurilmalarda keng qo‘llanadi.

Elektr dvigatelining o‘zgarmas tokli turi (OTD) — o‘zgarmas tok elektr mashinasi bo‘lib, o‘zgarmas tokning elektr energiyasini mexanik energiyaga aylantiradi.

Tarixi

Kollektorli OTDning tavsifi

Yakorida elektromagnitning ikkita chulg‘ami bo‘lgan elektr dvigatel sxemasi
Yakorida elektromagnitning uchta chulg‘ami bo‘lgan elektr dvigatel sxemasi

Bu dvigatelni o‘z-o‘zini sinxronlaydigan o‘zgarmas tok sinxron mashinasi deb ham atash mumkin. Eng oddiy dvigatel — o‘zgarmas tok mashinasi — quyidagi qismlardan tashkil topgan: doimiy magnit — induktorda (statorda), bitta elektromagnit — yaqqol ifodalangan qutblari bo‘lgan yakorda (bitta chulg‘amli ikki tishli yakorda), cho‘tka-kollektor uzeli esa ikkita plastina (lamel) va ikkita cho‘tkadan tashkil topgan.

Eng oddiy dvigatel rotorining o‘z-o‘zidan ishga tushishi mumkin bo‘lmagan ikkita holati («o‘lik nuqta») bor; unda aylantiruvchi moment ham notekis bo‘ladi. Birinchi yaqinlashishda stator qutblarining magnit maydoni bir tekis (bir jinsli) deb olinadi. Bu holda aylantiruvchi moment quyidagiga teng:

Ms=s⋅2⋅B⋅I⋅L⋅r⋅sin⁡(w⋅t),

bu yerda s — rotor chulg‘amining o‘ramlar soni,

B — magnit induksiyasi (stator qutblarining magnit maydoniga tegishli),

I — rotor chulg‘amidagi tok [A],

L — chulg‘am o‘ramining ishchi qismi uzunligi [m],

r — rotor o‘qidan rotor chulg‘ami o‘ramining ishchi qismigacha bo‘lgan masofa (radius) [m],

sin — statorning shimoliy–janubiy qutblari yo‘nalishi bilan rotordagi mos yo‘nalish orasidagi burchak sinusi [rad],

w — burchak tezlik [rad/s],

t — vaqt [s].

Cho‘tkalarning burchak bo‘yicha kengligi va kollektor plastinalari (lamellari) orasidagi burchak tirqishi sababli bunday dvigatelda rotor chulg‘amining ayrim qismlari cho‘tkalar orqali harakat davomida doimo qisqa tutashib turadi. Qisqa tutashgan qismlar soni cho‘tkalar soniga teng. Rotor chulg‘amining bu qismlari umumiy aylantiruvchi moment hosil qilishda qatnashmaydi.

Bitta kollektori bo‘lgan dvigatellarda rotor chulg‘amining jami qisqa tutashgan qismi quyidagiga teng:

n⋅α/(2⋅π),

bu yerda n — cho‘tkalar soni,

α — bitta cho‘tkaning burchak kengligi [radian].

Cho‘tkalar qisqa tutashtirgan qismlarning aylantiruvchi momenti hisobga olinmasa, tok o‘tayotgan s ta ramka (o‘ram) bir aylanishda hosil qiladigan o‘rtacha aylantiruvchi moment momentning integral egri chizig‘i ostidagi yuzani davr uzunligiga bo‘lish orqali topiladi (1 aylanish = 2π):

Mkrsr=(2⋅∫0πs⋅2⋅B⋅I⋅L⋅r⋅sin⁡(w⋅t)d(w⋅t))/(2⋅π)=s⋅2⋅B⋅I⋅L⋅r⋅(∫0πsin⁡(w⋅t)d(w⋅t))/π.
2-rasm Rotorida uchta tishi bo‘lgan ikki qutbli kollektorli o‘zgarmas tok dvigateli

Quyidagi 2-rasmda ko‘rsatilgan dvigatel quyidagilardan iborat:
— statorda yaqqol qutbli, bitta chulg‘amli bitta elektromagnit (ikki qutbli stator),
— uchta tishga va shunga mos uchta chulg‘amga ega rotor (bunday tuzilishda rotor chulg‘amlarini yulduz usulida — kichik quvvatli mashinada kommutatsiya sharoitlari bunga imkon beradi — yoki uchburchak usulida ulash mumkin),
— uchta plastina (lamel) va ikkita cho‘tkaga ega cho‘tka-kollektor uzeli.
Rotorning istalgan holatidan o‘z-o‘zidan ishga tushishi mumkin. Ikki tishli rotorli dvigatelga (1-rasm) qaraganda aylantiruvchi momenti bir tekisroq.

OTDlar qaytar ishlaydigan elektr mashinalari bo‘lib, muayyan sharoitlarda o‘zgarmas tok generatori sifatida ham ishlay oladi.

Rus tilidagi ДПТ (o‘zgarmas tok dvigateli) qisqartmasi uncha qulay emas, chunki «o‘zgaruvchan tok dvigateli» ham rus tilida xuddi shu harflar bilan qisqartiriladi — ДПТ. Biroq o‘zgaruvchan tok dvigatellari asinxron (АД) va sinxron (СД) turlarga ajratilgani sababli ДПТ qisqartmasi aynan o‘zgarmas tok dvigatellariga nisbatan ishlatiladi.

Stator (induktor)

OTDning statorida konstruksiyasiga qarab doimiy magnitlar (mikrodvigatellarda) yoki qo‘zg‘atish chulg‘amlari (ya’ni magnit oqimini hosil qiladigan g‘altaklar) joylashadi.

Eng oddiy statorda ikkita qutb, ya’ni bir juft qutbli bitta magnit bo‘ladi. Ammo OTDlarda ko‘pincha ikki juft, ba’zan esa undan ham ko‘p qutb mavjud. Asosiy qutblardan tashqari, statorga (induktorga) kollektordagi kommutatsiyani yaxshilash uchun qo‘shimcha qutblar ham o‘rnatilishi mumkin.

Rotor (yakor)

3-rasm Rotor

Rotorning istalgan holatidan o‘z-o‘zidan ishga tushishni ta’minlaydigan eng kam tishlar soni — uchta. Bir qarashda uchta yaqqol qutb ko‘rinsa-da, amalda ulardan biri doimo kommutatsiya zonasida bo‘ladi. Shuning uchun rotorda kamida bir juft qutb mavjud (xuddi statordagi kabi; aks holda dvigatel ishlay olmaydi).

Har qanday OTD rotori ko‘plab g‘altaklardan tashkil topadi. Rotorning statorga nisbatan burilish burchagiga qarab ularning ayrimlariga elektr toki uzatiladi. Bir necha o‘nlab g‘altakdan foydalanish aylantiruvchi moment notekisligini va kommutatsiyalanayotgan (almashib ulanayotgan) tokni kamaytirish, shuningdek, rotor va stator magnit maydonlarining eng maqbul ta’sirlashuvini ta’minlash (ya’ni rotorda eng katta momentni hosil qilish) uchun zarur.

Rotorning inersiya momentini hisoblashda uni birinchi yaqinlashishda bir jinsli yaxlit silindr deb olish mumkin. Bunday silindrning inersiya momenti quyidagiga teng:

Ja=(1/2)⋅m⋅R2,

bu yerda m — silindr massasi (rotor massasi),

va R — silindrning (rotorning) radiusi.

Kollektor

Kollektor (cho‘tka-kollektor uzeli) bir vaqtning o‘zida ikkita vazifani bajaradi: u rotorning burchak holati datchigi va almashlab ulagich, ya’ni sirpanuvchi kontaktlarga ega tok kommutatori sifatida xizmat qiladi.

Kollektorlar turli xil tuzilishga ega bo‘lishi mumkin.

Barcha g‘altaklarning uchlari kollektor uzelida birlashtiriladi. Kollektor uzeli odatda rotor o‘qi bo‘ylab joylashtirilgan, bir-biridan izolyatsiyalangan kontakt plastinalari (lamellar) halqasidan iborat bo‘ladi. Kollektor uzelining boshqa konstruksiyalari ham mavjud.

4-rasm Grafit cho‘tkalar

Cho‘tka uzeli aylanayotgan rotordagi g‘altaklarga elektr energiyasini uzatish va rotor chulg‘amlaridagi tokni almashlab ulash uchun zarur. Cho‘tka — qo‘zg‘almas kontakt (odatda grafitli yoki mis-grafitli).

Cho‘tkalar rotor kollektorining kontakt plastinalarini yuqori chastotada uzib-ulab turadi. Natijada OTD ishlaganda rotor chulg‘amlarida o‘tkinchi jarayonlar yuz beradi. Bu jarayonlar kollektorda uchqunlanishni keltirib chiqarib, OTDning ishonchliligini sezilarli kamaytiradi. Uchqunlanishni kamaytirishning turli usullari mavjud; ulardan asosiysi qo‘shimcha qutblarni o‘rnatishdir.

OTD rotoridan katta tok o‘tganda kuchli o‘tkinchi jarayonlar yuz beradi. Natijada cho‘tkalarning holatidan qat’i nazar, uchqunlanish kollektorning barcha plastinalarini doimiy qamrab olishi mumkin. Bu hodisa kollektorning halqasimon uchqunlanishi yoki «aylana olovi» deb ataladi. Halqasimon uchqunlanish xavfli, chunki kollektorning barcha plastinalari bir paytda kuyadi va uning xizmat muddati keskin qisqaradi. Tashqi ko‘rinishda u kollektor atrofidagi yorug‘ halqa sifatida namoyon bo‘ladi. Kollektorning halqasimon uchqunlanishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Yuritmalarni loyihalashda dvigatel hosil qiladigan eng katta momentga (demak, rotor tokiga ham) tegishli cheklovlar belgilanadi.

Ishlash tamoyili

O‘zgarmas tok elektr dvigatelining ishlash tamoyilini ikki xil usulda tavsiflash mumkin:

1. statorning magnit maydonida tok o‘tayotgan harakatlanuvchi ramka (uchlari tutashtirilgan ikki sterjen)

yoki

2. stator va rotor magnit maydonlarining o‘zaro ta’siri.

Induksiyasi B bo‘lgan stator qutblarining bir jinsli magnit maydonida uzunligi L bo‘lgan va I tok o‘tayotgan ramkaning ikki sterjeniga Amper kuchi F ta’sir qiladi. Uning modullari o‘zgarmas va quyidagiga teng:

F=B⋅I⋅L; kuchlar qarama-qarshi yo‘nalgan.

Bu kuchlar p ga teng yelkalarga ta’sir qiladi:

p=r⋅sin⁡(w⋅t), bunda r — ramka radiusi;

va aylantiruvchi momentni Mk hosil qiladi. U quyidagiga teng:

Mk=F⋅p=B⋅I⋅L⋅r⋅sin⁡(w⋅t).

Ramkaning ikkala sterjeni uchun umumiy aylantiruvchi moment quyidagiga teng:

Mks=2⋅Mk=2⋅B⋅I⋅L⋅r⋅sin⁡(w⋅t).

Amalda cho‘tkaning burchak kengligi α (radianlarda) kollektor plastinalari orasidagi tirqishning burchak kengligidan β biroz kichik bo‘ladi (aks holda quvvat manbai qisqa tutashadi). Shu sababli aylantiruvchi moment egri chizig‘i ostidagi quyidagiga teng to‘rtta kichik soha:

2⋅B⋅I⋅L⋅r⋅∫0δ/2sin⁡(w⋅t)d(w⋅t), bu yerda δ=β−α,

umumiy aylantiruvchi moment hosil qilishda qatnashmaydi.

Chulg‘amdagi o‘ramlar soni s bo‘lsa, aylantiruvchi moment quyidagiga teng:

Ms=s⋅2⋅B⋅I⋅L⋅r⋅sin⁡(w⋅t).

Ramkaning burilish burchagi quyidagiga teng bo‘lganda aylantiruvchi moment eng katta bo‘ladi: π/2, ya’ni 90° burchakda.

Tokli ramka shu burchakka burilganda stator va rotor (ramka) magnit maydonlarining vektorlari o‘zaro perpendikulyar, ya’ni 90° burchak ostida bo‘ladi. Rotor (ramka) 180° ga burilganda aylantiruvchi moment nolga teng bo‘ladi (kuch yelkasi nolga tengligi sababli), biroq kuchlarning o‘zi nolga teng emas. Tok almashlab ulanmasa, rotorning (ramkaning) bu holati juda barqaror bo‘lib, qadamli dvigateldagi bitta qadamga o‘xshaydi.

Cho‘tkalar qisqa tutashtirgan qismlar momenti hisobga olinmasa, bir aylanish (davr) uchun o‘rtacha aylantiruvchi moment integral egri chizig‘i ostidagi yuzaning davr uzunligiga nisbatiga teng: (2⋅π):

Mkrsr=(2⋅∫0πB⋅I⋅L⋅r⋅sin⁡(w⋅t)d(w⋅t))/(2⋅π)=B⋅I⋅L⋅r⋅(∫0πsin⁡(w⋅t)d(w⋅t))/π.

Chulg‘amda s ta o‘ram bo‘lsa:

Mkrsr=s⋅B⋅I⋅L⋅r⋅(∫0πsin⁡(w⋅t)d(w⋅t))/π.

Stator qutblarining bir jinsli magnit maydonida tok o‘tayotgan ikkita ramka

Mashina rotoriga birinchi ramkaga nisbatan π/2 burchakka siljitilgan ikkinchi ramka o‘rnatilsa, to‘rt qutbli rotor hosil bo‘ladi.

Ikkinchi ramkaning momenti:

Mc=2⋅B⋅I⋅L⋅r⋅sin⁡(ωt+π/2)=2⋅B⋅I⋅L⋅r⋅cos⁡(ωt).

Ikkala ramkaning umumiy momenti:

Mk=Ms+Mc=2⋅B⋅I⋅L⋅r⋅(sin⁡(ωt)+cos⁡(ωt)).

Shunday qilib, aylantiruvchi moment rotorning burilish burchagiga bog‘liq bo‘lib qoladi, ammo bitta ramkali holatga qaraganda notekislik kamayadi. Bundan tashqari, rotorning istalgan holatidan o‘z-o‘zidan ishga tushish imkoniyati paydo bo‘ladi. Bunda ikkinchi ramka uchun ikkinchi kollektor (cho‘tka-kollektor uzeli) kerak. Ikkala uzel parallel ulanadi va ramkalardagi tok eng kichik bo‘lgan oraliqlarda almashlab ulanadi. Ketma-ket ulashda esa ramkalardan birida tokning almashishi (zanjirning uzilishi) ikkinchi ramkadagi tok eng katta bo‘lgan paytga to‘g‘ri keladi. Amalda cho‘tkaning burchak kengligi α (radianlarda) tirqishning burchak kengligidan β (radianlarda) biroz kichik bo‘lgani sababli, kollektor plastinalari (lamellari) orasidagi aylantiruvchi moment egri chizig‘i ostidagi quyidagiga teng sakkizta kichik soha:

2⋅B⋅I⋅L⋅r∫0Δ/2sin⁡(ωt)⋅d(ωt), bu yerda Δ=β−α,

umumiy aylantiruvchi moment hosil qilishda qatnashmaydi.

Stator qutblarining bir jinsli bo‘lmagan magnit maydonida tok o‘tayotgan ramka

Agar stator qutblarining magnit maydoni bir jinsli bo‘lmasa va ramka sterjenlariga nisbatan quyidagi qonuniyat bo‘yicha o‘zgarsa:

B=Bm⋅sin⁡(ω⋅t),

bitta sterjen uchun aylantiruvchi moment quyidagiga teng bo‘ladi:

M=Bm⋅sin⁡(ω⋅t)⋅I⋅L⋅r⋅sin⁡(ω⋅t)=Bm⋅I⋅L⋅r⋅(sin⁡(ω⋅t))2,

ikkita sterjen uchun:

Ms=2⋅Bm⋅I⋅L⋅r⋅(sin⁡(ω⋅t))2,

o‘ramlar soni s ta bo‘lgan ramka uchun:

Mss=s⋅2⋅Bm⋅I⋅L⋅r⋅(sin⁡(ω⋅t))2.

Aylantiruvchi moment hosil qilishda moment egri chizig‘i ostidagi quyidagiga teng to‘rtta qism qatnashmaydi:

s⋅2⋅Bm⋅I⋅L⋅r⋅∫0δ/2(sin⁡(ω⋅t))2d(ω⋅t).

Cho‘tkalar qisqa tutashtirgan qismlarning aylantiruvchi momenti hisobga olinmasa, bir aylanish (davr) davomida o‘rtacha aylantiruvchi moment integral egri chizig‘i ostidagi yuzani davr uzunligiga bo‘lish orqali aniqlanadi: (2⋅π):

Mkrsr=2⋅∫0πBm⋅I⋅L⋅r⋅(sin⁡(ω⋅t))2d(ω⋅t)/(2⋅π)=Bm⋅I⋅L⋅r⋅∫0π(sin⁡(ω⋅t))2d(ω⋅t)/π.

Chulg‘amda s ta o‘ram bo‘lganda:

Mkrsr=(s⋅Bm⋅I⋅L⋅r⋅∫0π(sin⁡(ω⋅t))2d(ω⋅t))/π.

Stator qutblarining bir jinsli bo‘lmagan magnit maydonida tok o‘tayotgan ikkita ramka

Ikkinchi (kosinusli) ramka uchun:

sin⁡(w⋅t+π/2)=cos⁡(w⋅t);

ikkinchi (kosinusli) ramkaning aylantiruvchi momenti quyidagiga teng:

Mc=2⋅Bm⋅I⋅L⋅r⋅(cos⁡(w⋅t))2,

ikkala ramkaning umumiy aylantiruvchi momenti quyidagiga teng:

Mk=Ms+Mc=2⋅Bm⋅I⋅L⋅r⋅((sin⁡(w⋅t))2+(cos⁡(w⋅t))2)=2⋅Bm⋅I⋅L⋅r,

ya’ni u o‘zgarmas va rotorning burilish burchagiga bog‘liq emas.

Amalda tirqish mavjudligi tufayli aylantiruvchi moment egri chizig‘i ostidagi sakkizta kichik qismning har biri quyidagiga teng:

2⋅Bm⋅I⋅L⋅r⋅∫0δ/2(sin⁡(w⋅t))2d(w⋅t) va ular aylantiruvchi moment hosil qilishda qatnashmaydi.

Rotorning inersiya momentini hisoblash uchun uni birinchi yaqinlashishda bir jinsli yaxlit silindr deb olish mumkin. Uning inersiya momenti:

Ja=(1/2)⋅m⋅R2, bu yerda m — silindrning (rotorning) massasi, R — silindrning (rotorning) radiusi.

Magnit maydonlarining o‘zaro ta’siri

Rotorning (tokli ramkaning) aylanish ishi tashqi magnit maydon (stator maydoni) energiyasi hisobiga emas, balki ramka konturidagi tokni o‘zgarmas saqlab turadigan tok manbai hisobiga bajariladi. Aylanish davomida konturdan (tokli ramkadan) o‘tuvchi magnit oqimi o‘zgarganda unda tok manbaining EYuKiga qarama-qarshi yo‘nalgan induksiya elektr yurituvchi kuchi (EYuK) paydo bo‘ladi. Demak, tok manbai Joul–Lens issiqligini ajratishga sarflangan ish bilan birga induksiya EYuKiga qarshi qo‘shimcha ish ham bajarishi kerak. Aylanishning o‘zi magnit maydonda joylashgan elektr toki o‘tayotgan o‘tkazgichga ta’sir qiluvchi Amper kuchi hisobiga yuz beradi. Rotor (tokli ramka) o‘z magnit maydoni stator magnit maydonidan itarilgani tufayli harakatga keladi, degan fikr ham to‘g‘ri.

O‘z-o‘zini rostlash xususiyati

Barcha o‘zgarmas tok elektr dvigatellari avtomatik ravishda valdagi qarshilik momentiga teng aylantiruvchi moment hosil qiladi va bunda aylanish chastotasi o‘zgarmas qiymatda qaror topadi.

Faraz qilaylik, qarshilik momenti Mr ortib, aylantiruvchi momentdan Md katta bo‘lib qoldi. Mexanika tenglamasiga muvofiq, Md−Mr=JdΩdt manfiy tezlanish dΩdt<0 hosil bo‘ladi va yakorning aylanish chastotasi n=60Ω2π pasaya boshlaydi. Yakorning aylanish chastotasi kamayishi bilan qarshi EYuK E=CenΦ ham kamayadi, yakor toki I=U−ER va aylantiruvchi moment Md=CmΦI esa ortadi. Aylantiruvchi moment oshgan qarshilik momentiga tenglashganda dΩdt nolga teng bo‘ladi va yangi, o‘zgarmas aylanish chastotasi n2<n1.

Tasnifi

OTDlar statorning magnit tizimi turiga ko‘ra quyidagicha tasniflanadi:

  • doimiy magnitli (DMD)
  • elektromagnitli:
    • chulg‘amlari mustaqil ulangan (mustaqil qo‘zg‘atish);
    • chulg‘amlari ketma-ket ulangan (ketma-ket qo‘zg‘atish);
    • chulg‘amlari parallel ulangan (parallel qo‘zg‘atish);
    • chulg‘amlari aralash ulangan (aralash qo‘zg‘atish):
      • ketma-ket chulg‘am ustunlik qiladigan;
      • parallel chulg‘am ustunlik qiladigan.

Stator chulg‘amlarini ulash usuli dvigatelning tortish va elektr tavsiflariga sezilarli ta’sir qiladi.

Turlari

Tokni cho‘tka-kollektor uzeli orqali almashlab ulaydigan kollektorli dvigatellar

Bitta kollektorli (cho‘tka-kollektor uzelli) va 2⋅n ta chulg‘amli dvigatellar, bu yerda n — rotor qutblari juftlari soni. Rotor chulg‘amlari halqa shaklida ulanadi (bu tasnifga ko‘ra, 2-rasmdagi dvigatel bir yarim juft qutbli bo‘lib, rotorida 2⋅1,5=3 ta chulg‘am bor). Cho‘tkalar qisqa tutashtiradigan rotor chulg‘ami qismi katta bo‘lib, quyidagiga teng:

k⋅α/(2⋅π), bu yerda k — cho‘tkalar soni, α — bitta cho‘tkaning burchak kengligi (rad), π — pi soni (3,14…).

Ikkita kollektorli (cho‘tka-kollektor uzelli; kollektorsiz turlarida ikkita parallel ko‘prikli invertorli) va ikkita — sinusli hamda kosinusli — chulg‘amga ega (sinus-kosinusli, ikki fazali) dvigatellar. Stator qutblarining magnit maydoni bir jinsli emas (sinussimon). Aylantiruvchi moment egri chizig‘i ostidagi ishlamaydigan qism kichik bo‘lib, quyidagiga teng:

8⋅2⋅Bm⋅I⋅L⋅r⋅∫0δ/2(sin⁡(w⋅t))2d(w⋅t),
bu yerda δ=β−α, va β — kollektor plastinalari (lamellari) orasidagi tirqishning burchak kengligi.

Ikki fazali kollektorsiz dvigatelga o‘xshaydi.

Uchta kollektorli va uchta chulg‘amli dvigatellar (kollektorsiz turlarida uchta parallel ko‘prikli invertorli; uch fazali).

To‘rtta kollektorli (cho‘tka-kollektor uzelli), ikkita — sinusli va kosinusli — chulg‘amga ega maxsus dvigatellar (sinus-kosinusli). To‘rtta kollektorli maxsus konstruksiya (har bir cho‘tkaga bittadan kollektor) aylantiruvchi momentning ishlamaydigan qismini deyarli nolgacha kamaytiradi (bu dvigatelda ishlamaydigan qism detallarni tayyorlash aniqligiga bog‘liq) va foydali moment qismini cho‘tkaning burchak kengligidan mustaqil qiladi. Bunda bitta kollektor plastinasining burchak kengligi quyidagiga teng:

γ=π−α, bu yerda α — bitta cho‘tkaning burchak kengligi.

To‘rtta kollektorli va to‘rtta chulg‘amli dvigatellar (kollektorsiz turlarida to‘rtta parallel ko‘prikli invertorli; to‘rt fazali).

Sakkizta kollektorli (cho‘tka-kollektor uzelli) dvigatellar. Bunday dvigatelda ramkalar bo‘lmaydi, tok kollektorlar orqali rotorning alohida sterjenlariga beriladi.

Va boshqalar.

Tokni elektron tarzda almashlab ulaydigan kollektorsiz dvigatellar

Cho‘tka-kollektor uzelining elektron muqobili — invertor va rotor holati datchigi (RHD) bilan jihozlangan qurilma (ventilli elektr dvigatel).

Rotor doimiy magnitdan iborat bo‘lib, stator chulg‘amlari elektron sxemalar — invertorlar orqali almashlab ulanadi.

Kollektorsiz o‘zgarmas tok dvigateli to‘g‘rilagich (ko‘prik) bilan ishlaganda, boshqa turdagi dvigatelning o‘rnini bosishi mumkin: universal kollektorli dvigatel (UKD).

O‘zgarmas tok elektr dvigatellarining boshqa turlari

Boshqarish

OTDni boshqarishda ishlatiladigan asosiy formulalar:

  • Dvigatel tezligi:
ω=U−IRCΦ

bu yerda U — yakor chulg‘amiga beriladigan kuchlanish,

I — yakor chulg‘amidagi tok,

R — yakor zanjirining qarshiligi,

C — konstruksiyaga bog‘liq o‘zgarmas koeffitsiyent,

Φ — qo‘zg‘atish chulg‘ami hosil qiladigan magnit oqimi.

  • Mustaqil (parallel) qo‘zg‘atiladigan dvigatelning aylantiruvchi momenti yakor (rotor) chulg‘amidagi tokka proporsional. Ketma-ket qo‘zg‘atiladigan dvigatellarda esa moment taxminan tokning kvadratiga proporsional, chunki magnit oqimi ham tokka deyarli proporsional:

M=CmΦI

  • Qo‘zg‘atish oqimi Φ o‘zgarmas bo‘lganda yakor chulg‘amlaridagi qarshi EYuK rotor aylanishining burchak chastotasi b ga proporsional:
E=ke⋅ω, bu yerda ke — dvigatel EYuK koeffitsiyenti, ω — rotor aylanishining burchak tezligi.

OTDni boshqarishning umumiy usullari:

  • yakor chulg‘amiga beriladigan kuchlanishni o‘zgartirish;
  • yakor zanjiriga qo‘shimcha qarshilik kiritish;
  • magnit oqimini o‘zgartirish (qo‘zg‘atishni rostlash).

Mexanik tavsif

OTD vali aylanish chastotasining valdagi momentga bog‘liqligi grafik orqali tasvirlanadi. Gorizontal o‘qda (abssissa) rotor validagi moment, vertikal o‘qda (ordinata) esa rotorning aylanish chastotasi ko‘rsatiladi. OTDning mexanik tavsifi manfiy qiyalikdagi to‘g‘ri chiziqdan iborat.

OTDning mexanik tavsifi rotor chulg‘amlariga beriladigan muayyan kuchlanishda tuziladi. Bir nechta ta’minot kuchlanishi uchun tuzilgan grafiklar OTD mexanik tavsiflari oilasi deb ataladi.

Rostlash tavsifi

OTD rotorining aylanish chastotasi rotor chulg‘amlariga beriladigan kuchlanishga qanday bog‘liqligi grafikda ko‘rsatiladi. Gorizontal o‘q (abssissa) — rotor chulg‘amlarining ta’minot kuchlanishi, vertikal o‘q (ordinata) — rotorning aylanish chastotasi. OTDning rostlash tavsifi musbat qiyalikdagi to‘g‘ri chiziqdan iborat.

OTDning rostlash tavsifi dvigatel hosil qiladigan muayyan momentda tuziladi. Rotor validagi momentning bir nechta qiymati uchun tuzilgan grafiklar OTD rostlash tavsiflari oilasi deb ataladi.

Ishlash rejimlari

Dvigatel rejimi

Elektr dvigatel vali aylanish chastotasi noldan Ω0=V0KE gacha bo‘lgan oraliqda mashina dvigatel sifatida ishlaydi va uning aylanish chastotasi yuklamaga bog‘liq bo‘ladi.

Generator rejimi

Faraz qilaylik, o‘zgarmas tok elektr dvigateliga V0 kuchlanish berilgan va uning valiga mexanik yuklama ulanmagan. Bunda rotorning aylanish chastotasi Ω0=V0KE ga teng. Bu yerda KE — EYuKning o‘zgarmas koeffitsiyenti. Agar tashqi moment yordamida dvigatel vali ΩR>Ω0 chastotada aylantirilsa, dvigatel qisqichlaridagi EYuK VR=KEΩR dvigatelga berilgan kuchlanishdan V0 katta bo‘ladi. Natijada elektr toki yo‘nalishini o‘zgartiradi va generatorga aylangan elektr dvigateldan quvvat manbai tomon qaytib oqadi (elektr energiyasini rekuperatsiya qilish). Rekuperatsiya toki IR=VR−V0RA, bu yerda Ra — yakor qarshiligi. Rekuperatsiya jarayonida elektr dvigatel valiga ta’sir etuvchi tashqi kuchlar momentining mexanik ishini elektr quvvatiga aylantiradi: PR=VRIR=KEΩRIR. Bu quvvatning bir qismi dvigatelni qizdirish uchun issiqlikka aylanadi: PL=RAIR2. Qolgan quvvat esa quvvat manbaiga qaytariladi: PS=PR−PL=KEΩRIR−RAIR2=V0IR.

Tormozlash rejimi

Tormozlash rejimida, masalan, soat mili yo‘nalishida aylantiruvchi moment hosil qilayotgan elektr dvigatel valiga soat miliga teskari yo‘nalishda kattaroq moment ta’sir ettiriladi. Natijada dvigatelning aylanish yo‘nalishi teskarisiga o‘zgaradi va qarshi EYuKning qutblanishi VT ham teskari bo‘lib, berilgan kuchlanishning qutblanishi V0 bilan bir xil bo‘ladi. Dvigatel chulg‘amidan quyidagi tok o‘tadi: IT=|VT|+V0RA. Dvigatel rejimida ishlayotgan mashinani tormozlash rejimiga o‘tkazish uchun unga beriladigan kuchlanishning qutblanishi almashtiriladi. Shunda dvigatel aylanish yo‘nalishi o‘zgarguncha tormozlash rejimida ishlaydi. Tormozlash rejimida tashqi manbadan dvigatelga beriladigan elektr energiyasi hamda uning valiga ta’sir qiluvchi tashqi kuchlar momenti bajargan ish issiqlikka aylanadi.

Qo‘llanilishi

  • Kranlar — og‘ir sanoatning turli tarmoqlarida.
  • Tezlikni keng oraliqda rostlash va katta ishga tushirish momenti talab etiladigan yuritmalar (yuk ko‘tarish qurilmalari, prokat va siqish stanlari (blyuminglar, slyabinglar))
  • Ekskavatorlarning bosish/tortish va burilish mexanizmlari yuritmalari
  • Tortish elektr dvigatellari teplovozlar, elektrovozlar, teploxodlar, karyer samosvallari va boshqalar.
  • Elektr starterlar avtomobillar, traktorlar va boshqalar. Avtomobil starterlarida nominal ta’minot kuchlanishini kamaytirish uchun to‘rtta cho‘tkali o‘zgarmas tok dvigateli ishlatiladi. Shu tufayli rotorning ekvivalent kompleks qarshiligi deyarli to‘rt baravar kamayadi. Bunday dvigatel statorida to‘rtta qutb (ikki juft qutb) mavjud. Avtomobil starterlarining ishga tushirish toki taxminan 200 amper. Ishlash rejimi qisqa muddatli.
  • Kichik o‘lchamli, past kuchlanishli o‘zgarmas tok elektr dvigatellari turli qurilmalarda keng qo‘llanadi: o‘yinchoqlar, kompyuter texnikasi, ofis texnikasi, transport vositalari (masalan, oyna tozalagich yuritmasi), akkumulyatorli elektr asboblar va boshqalarda.

Afzalliklari va kamchiliklari

Afzalliklari:

  • tuzilishi va boshqarilishi oddiy;
  • dvigatelning mexanik va rostlash tavsiflari deyarli chiziqli;
  • aylanish chastotasini rostlash oson;
  • ishga tushish xususiyatlari yaxshi (ishga tushirish momenti katta); ketma-ket qo‘zg‘atiladigan OTDlarda ishga tushirish momenti eng katta bo‘ladi;
  • boshqa dvigatellarga nisbatan ixchamroq (statorida kuchli doimiy magnitlar ishlatilsa);
  • OTDlar qaytar ishlaydigan mashinalar bo‘lgani uchun ulardan ham dvigatel, ham generator rejimida foydalanish mumkin.

Kamchiliklari:

  • tayyorlash xarajati yuqori;
  • dvigatelni o‘zgaruvchan tok tarmog‘idan ta’minlash uchun to‘g‘rilagich qurilmalar kerak; mustaqil qo‘zg‘atiladigan dvigatellarda yakor va qo‘zg‘atish chulg‘amlari uchun ko‘pincha alohida to‘g‘rilagichlar talab etiladi;
  • kollektor-cho‘tka uzellariga muntazam profilaktik xizmat ko‘rsatish zarur;
  • kollektor yeyilishi tufayli xizmat muddati cheklangan;
  • ketma-ket qo‘zg‘atiladigan dvigatellar tezlikning nazoratsiz ortishi va dvigatelning shikastlanishini oldini olish uchun albatta valga yuklama ulangan holda ishlashi kerak («tezlikning haddan tashqari ortishi»).

Havolalar

Adabiyotlar

  • T. Kenio, S. Nagamori Doimiy magnitli o‘zgarmas tok dvigatellari. — Moskva: Energoatomizdat, 1989. — 184 b. — ISBN 5-283-02464-4.